W Państwowej Straży Pożarnej (PSP), podobnie jak w innych służbach mundurowych, funkcjonują ściśle określone procedury dotyczące postępowań dyscyplinarnych, możliwości odwołań, sposobu powoływania i odwoływania z zajmowanych stanowisk kierowniczych, a także zasad opiniowania w służbie kandydackiej. Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe dla każdego strażaka i osób zainteresowanych funkcjonowaniem formacji.
Postępowanie Dyscyplinarne i Procedury Odwoławcze
Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej reguluje kwestie odpowiedzialności dyscyplinarnej strażaków, określając katalog kar, tryb ich wymierzania oraz możliwości odwoławcze.
Kary Dyscyplinarne i Pierwsza Instancja
W przypadku wymierzenia kary upomnienia przez przełożonego dyscyplinarnego, ukaranemu przysługuje odwołanie do właściwej komisji dyscyplinarnej. Kary dyscyplinarne są szczegółowo określone w przepisach.
Komisje Dyscyplinarne
W strukturach Państwowej Straży Pożarnej działają komisje dyscyplinarne zarówno w pierwszej, jak i drugiej instancji. Skład komisji dyscyplinarnej może być uzupełniony w każdym czasie. W przypadku braku uzgodnienia w kwestii powołania komisji dyscyplinarnych lub niezaakceptowania kandydatury w terminie 30 dni od dnia jej przedstawienia, niezwłocznie przedstawia się kolejną kandydaturę.
Rzecznika dyscyplinarnego w danej sprawie wyznacza komendant, przy którym działa komisja dyscyplinarna pierwszej instancji, spośród oficerów pełniących służbę w kierowanej przez niego jednostce organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej.
Obrońca w Postępowaniu
Obrońcą w postępowaniu dyscyplinarnym może być wskazany przez obwinionego strażak, adwokat albo radca prawny. Postępowanie dyscyplinarne w pierwszej instancji powinno być zakończone w terminie 30 dni od dnia wpływu wniosku.
Odwołanie od Orzeczenia Komisji
Od orzeczenia komisji dyscyplinarnej wydanego w pierwszej instancji przysługuje odwołanie obwinionemu lub jego obrońcy, a także rzecznikowi dyscyplinarnemu.
Koszty i Usuwanie Zawiadomień
Koszty funkcjonowania komisji dyscyplinarnej ponosi Skarb Państwa, natomiast koszty obrońcy z wyboru ponosi obwiniony.
Z akt osobowych strażaka usuwa się odpis orzeczenia o ukaraniu po upływie określonego czasu, zależnego od rodzaju kary:
- upłynął rok w przypadku niektórych kar,
- upłynęły 3 lata w przypadku innych kar,
- upłynęło 5 lat w przypadku kolejnych kar.
Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej, na wniosek ukaranego, zarządza usunięcie odpisu orzeczenia o ukaraniu z akt osobowych w określonych przypadkach.
Wznowienie Postępowania
Wznowienie postępowania na korzyść ukaranego może nastąpić w terminie 10 lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, jeżeli wyjdą na jaw nowe okoliczności lub dowody, które mogą uzasadniać uniewinnienie lub wymierzenie kary łagodniejszej. Wznowienie jest możliwe także, jeżeli prowadzone o ten sam czyn postępowanie karne, karne skarbowe lub w sprawach o wykroczenia zostało zakończone prawomocnym wyrokiem uniewinniającym albo orzeczeniem o umorzeniu postępowania ze względu na okoliczności określone w Kodeksie postępowania karnego.
Tryb Załatwiania Skarg, Wniosków i Odwołań
Tryb załatwiania skarg i wniosków w jednostkach Państwowej Straży Pożarnej, jak na przykład w Komendzie Powiatowej PSP, odbywa się zgodnie z postanowieniami działu VIII Kodeksu Postępowania Administracyjnego oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 stycznia 2002 r. w sprawie organizacji przyjmowania i rozpatrywania skarg i wniosków. Komendant Powiatowy PSP lub uprawniony Zastępca Komendanta przyjmuje interesantów w sprawach skarg, wniosków, zażaleń i odwołań zazwyczaj raz w tygodniu.
Powoływanie i Odwoływanie Komendantów Powiatowych PSP
Kwestia powoływania i odwoływania komendanta powiatowego Państwowej Straży Pożarnej (PSP) jest przedmiotem szczegółowych regulacji prawnych i ma duże znaczenie praktyczne, biorąc pod uwagę liczbę komend powiatowych i miast na prawach powiatów w Polsce.
Rys Historyczny
Funkcja komendanta powiatowego straży pożarnej istnieje w strukturach państwowej (wcześniej zawodowej) straży pożarnej co najmniej od drugiej wojny światowej. Okresowo zmieniano nazewnictwo na komendanta rejonowego, co było związane ze zmieniającą się strukturą terytorialną i instytucjonalną państwa.
Zgodnie z ustawą z 1950 r. o ochronie przeciwpożarowej, powiatowych oraz miejscowych komendantów straży pożarnych mianował i odwoływał komendant główny po zasięgnięciu opinii prezydium właściwej rady narodowej. Od 1960 r. do 1975 r. komendy powiatowe straży pożarnych funkcjonowały jako organy ochrony przeciwpożarowej prezydiów rad narodowych, podlegające nadzorowi Ministra Spraw Wewnętrznych.
Dekret z 1974 r. o służbie funkcjonariuszy pożarnictwa ustalał, że komendanta powiatowego (miejskiego, dzielnicowego) straży pożarnych mianuje naczelnik powiatu (miasta, dzielnicy) spośród kandydatów przedstawionych przez komendanta wojewódzkiego straży pożarnych. Od 1975 r. komendanta rejonowego straży pożarnych mianował właściwy terenowy organ administracji państwowej stopnia wojewódzkiego spośród kandydatów przedstawionych przez komendanta wojewódzkiego straży pożarnych.
Instytucja komendanta powiatowego pojawiła się ponownie z dniem 1 stycznia 1999 r. Wówczas w ustawie o Państwowej Straży Pożarnej pojawiła się regulacja prawna, zgodnie z którą komendanta powiatowego Państwowej Straży Pożarnej powoływał spośród oficerów PSP komendant wojewódzki PSP, w porozumieniu ze starostą. Od 1 lipca 2005 r. dodano regulację, zgodnie z którą w razie niezajęcia stanowiska lub niezaakceptowania zgłoszonej kandydatury w terminie 30 dni od dnia jej przedstawienia staroście, przedstawia się niezwłocznie kolejną kandydaturę.
Od czasów powojennych do dzisiaj utrzymuje się model prawny powoływania komendanta powiatowego (rejonowego), w którym udział biorą organy państwowej (zawodowej) straży pożarnej oraz terenowe organy administracji publicznej.
Porównanie z Innymi Służbami Mundurowymi
Analiza uregulowań w innych pragmatykach służb mundurowych jest zasadna, gdyż w orzecznictwie sądów słusznie i jednolicie wskazuje się, że z racji na podobieństwo regulacji można wykorzystywać orzecznictwo wydane np. w odniesieniu do uprawnień policjantów. Na przykład, komendanta powiatowego (miejskiego) policji powołuje i odwołuje komendant wojewódzki policji, po zasięgnięciu opinii starosty.
Aktualny Proces Powoływania Komendanta Powiatowego
W aktualnie obowiązującym stanie prawnym komendanta powiatowego (miejskiego) Państwowej Straży Pożarnej powołuje spośród oficerów PSP komendant wojewódzki PSP w porozumieniu ze starostą. Stosunek służbowy strażaka powstaje z dniem powołania na stanowisko. Powołanie strażaka na określone stanowisko służbowe jest uzależnione od posiadanego wykształcenia, kwalifikacji oraz stażu służby albo pracy.
Wymogi i Charakter Powołania
Strażak powoływany na stanowisko komendanta powiatowego PSP musi być oficerem. Korpus oficerów w PSP obejmuje osoby na stopniach od młodszego kapitana do generała brygadiera. Powołanie ma charakter uznania administracyjnego, co oznacza, że organ powołujący, obok fachowości i doświadczenia, kieruje się również zaufaniem do kandydata. Strażak pełniący funkcję komendanta powiatowego PSP nie może pełnić funkcji w związkach zawodowych oraz nie podlega ochronie przewidzianej dla działaczy związkowych.
Powołanie komendanta powiatowego PSP ma charakter trzyetapowy, a następstwo kolejnych etapów uzależnione jest od konsensusu organów powołujących.
Procedura Porozumienia z Starostą (Etap Pierwszy)
W pierwszym etapie organem inicjującym procedurę jest komendant wojewódzki PSP, który dokonuje selekcji kandydatów spośród oficerów. Selekcja ta ma charakter uznaniowy, a komendant wojewódzki nie musi konsultować swojego wyboru. Komendant wojewódzki PSP jest zobligowany przedstawić swoją kandydaturę do zaopiniowania staroście. Porozumienie to ma charakter „nieformalny”, co oznacza, że starosta wyraża swoją opinię po pisemnym przedstawieniu kandydata. Starosta ma 30 dni na reakcję. Akceptacja starosty skutkuje powołaniem kandydata przez komendanta wojewódzkiego, a pozytywna opinia starosty ma charakter wiążący dla komendanta wojewódzkiego.
Drugi Etap Procedury
Drugi etap jest powtórzeniem czynności z pierwszego etapu. Konieczne jest przedstawienie pojedynczej kandydatury przez komendanta wojewódzkiego i zajęcie stanowiska przez starostę. Jedyne, co ulega zmianie, to skrócenie czasu na reakcję starosty z 30 na 14 dni. Wyraźny brak akceptacji starosty dla przedstawionej kandydatury lub nie zajęcie stanowiska przez starostę w tym terminie skutkuje odrzuceniem drugiej kandydatury i uruchamia trzeci etap procedury powoływania.
Rola Wojewody w Trzecim Etapie
Trzeci etap powoływania jest zasadniczo różny od dwóch poprzednich. Rolę starosty w procesie powoływania komendanta powiatowego PSP przejmuje wojewoda. Działanie wojewody nie ma już charakteru opiniowania, lecz charakter dyrektywnego wskazania oficera PSP, który powinien być powołany na stanowisko komendanta powiatowego przez komendanta wojewódzkiego. Ustawodawca nie zakreślił terminu, w jakim powinno dojść do powołania oficera PSP na stanowisko komendanta powiatowego PSP w trzecim etapie. Właściwa selekcja kandydatów dla wojewody wymaga pomocy właściwego miejscowo komendanta wojewódzkiego PSP.
Odwoływanie Komendanta Powiatowego
Odwołanie komendanta powiatowego PSP ma charakter uznaniowy, a przepisy nie zawierają precyzyjnych przesłanek odwołania. Główną przyczyną odwołania w praktyce okazuje się subiektywna utrata zaufania ze strony komendanta wojewódzkiego PSP. Opinia starosty w procedurze odwołania komendanta powiatowego nie jest wiążąca. Komendanta powiatowego (miejskiego) Państwowej Straży Pożarnej odwoływał komendant wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej po zasięgnięciu opinii starosty.
Służba Kandydacka: Opinie i Zwolnienie
Osoba przyjęta do szkoły Państwowej Straży Pożarnej, z dniem stawienia się w niej, pełni służbę kandydacką. Z tym dniem zostaje zaliczona w poczet słuchaczy szkoły rozkazem jej komendanta. Służbę kandydacką pełnią podchorążowie w Szkole Głównej Służby Pożarniczej oraz kadeci w szkołach aspirantów Państwowej Straży Pożarnej. Strażak w służbie kandydackiej przed rozpoczęciem studiów (nauki) odbywa przeszkolenie z zakresu ochrony przeciwpożarowej i składa ślubowanie w terminie ustalonym przez komendanta szkoły.
Procedura Opiniowania Służbowego
Strażak w służbie kandydackiej podlega opiniowaniu służbowemu w określonych terminach:
- nie później niż w ciągu 7 dni po zakończeniu przeszkolenia z zakresu ochrony przeciwpożarowej,
- w terminie 30 dni po zakończeniu każdego roku studiów (nauki), z wyjątkiem ostatniego roku studiów (nauki),
- w terminie 30 dni przed zakończeniem studiów (nauki).
Opinia służbowa powinna zawierać ocenę dotyczącą w szczególności wywiązywania się z obowiązków w zakresie nauki i służby, zdyscyplinowania, postawy moralnej oraz predyspozycji do służby w Państwowej Straży Pożarnej. Opinie co do zasady sporządza dowódca kompanii, a na wniosek sądu, prokuratury, Policji lub organu prowadzącego postępowanie w sprawach o wykroczenia sporządza ją komendant szkoły na podstawie opinii dowódcy kompanii. Sporządzający opinię zapoznaje strażaka w służbie kandydackiej z opinią służbową nie później niż w ciągu 7 dni od dnia jej sporządzenia.
Odwołanie od Opinii Służbowej
Strażak w służbie kandydackiej, który nie zgadza się z treścią opinii służbowej, może wnieść odwołanie do komendanta szkoły w terminie 7 dni od zapoznania się z opinią. Sporządzający opinię służbową przed przekazaniem odwołania może ją zmienić. Odwołanie, które uzna za nieuzasadnione, przesyła przełożonemu drogą służbową, wraz z tą opinią i własnym stanowiskiem w sprawie. Przełożony właściwy do rozpatrzenia odwołania powołuje komisję. W skład komisji nie może wchodzić przełożony, który wydał zaskarżoną opinię. Komisja sporządza protokół z rozpoznania odwołania, w którym przedstawia propozycje w sprawie uwzględnienia lub odrzucenia odwołania.
Uchybienie 7-dniowemu terminowi do zapoznania się z opinią służbową nie miało wpływu na uprawnienia skarżącego, ponieważ przepisy rozporządzenia w sprawie opiniowania nie przewidują skutków prawnych w przypadku uchybienia temu terminowi.
Zwolnienie ze Służby Kandydackiej
Strażaka w służbie kandydackiej zwalnia się ze służby w razie stwierdzenia w opinii służbowej nieprzydatności do służby. Do zwolnienia wystarczy jedna negatywna opinia, a wcześniejsze pozytywne opinie nie mają znaczenia dla podjęcia decyzji o zwolnieniu. Organ orzekający o zwolnieniu ze służby nie jest uprawniony do prowadzenia dodatkowego postępowania dowodowego celem zbadania zasadności i rzetelności ocen sformułowanych w opinii służbowej. Postępowanie w sprawie zwolnienia strażaka ze służby jest autonomiczne względem postępowania dotyczącego wydania opinii o nieprzydatności. Od negatywnej opinii i decyzji komisji odwoławczej w sprawie opinii nie przysługuje skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, ponieważ sąd administracyjny nie jest władny samodzielnie oceniać sposobu wykonywania obowiązków służbowych ani badania zasadności ocen podjętych w postępowaniu opiniodawczym.
Obowiązek Informowania o Postępowaniach Karnych
Kwestia informowania o wszczęciu lub zakończeniu postępowań karnych dotyczących strażaków jest regulowana przepisami i budzi pewne wątpliwości w praktyce służbowej.
Kto informuje?
Obowiązek poinformowania przełożonego strażaka o ukończeniu postępowania karnego ciąży na organie prowadzącym to postępowanie (sąd, prokurator). Prokurator może zawiadomić przełożonego strażaka o wszczęciu postępowania, a o zakończeniu powinien.
Dostęp do Krajowego Rejestru Karnego
Właściwy przełożony w razie uzyskania podejrzenia, że strażak został skazany (np. na podstawie doniesienia obywatela, informacji publicznie dostępnych lub uzyskanych w toku innego postępowania), może i powinien wszcząć postępowanie w kierunku art. 43 ust. 2 pkt 4 ustawy o PSP. W toku tego postępowania może oczywiście wystąpić z zapytaniem do Krajowego Rejestru Karnego (KRK), pod warunkiem spełnienia przesłanki ustawowej zawartej w art. 6 ust. 1 pkt 9) ustawy o KRK.
Obowiązek strażaka
Strażak nie musi się "pucować", czyli aktywnie zgłaszać wszczęcia postępowania karnego. Jednakże, ustawa o PSP wyraźnie mówi, kto może pracować w tej formacji i kiedy przyjmowano strażaka do służby musiał on spełniać te warunki. Każda zmiana stanu faktycznego, która ma wpływ na spełnianie warunków do pełnienia służby, wymaga powiadomienia przełożonego.