Zabytkowe tzw. wielkie organy w katedrze Notre Dame w Paryżu cudem ocalały podczas pożaru, który wybuchł 15 kwietnia 2019 roku. Ten monumentalny instrument, znajdujący się pod zachodnią rozetą, był zagrożony w razie zawalenia się wież, jednak dzięki ogromnym wysiłkom straży pożarnej udało się go uratować. Ich heroiczna praca polegała na schładzaniu temperatury północnej wieży, której zawalenie mogłoby mieć tragiczne skutki dla całej budowli i dla organów.
Cudowne Ocalenie Instrumentu
Jak opisuje jeden z organistów paryskiej katedry, Vincent Dubois, który uczestniczył w wizji lokalnej po ugaszeniu pożaru, „cała struktura, nastawa organowa, piszczałki i konsole zostały dotknięte pożarem w bardzo niewielkim stopniu”. Drugi z organistów, Olivier Latry, dodał: „To prawdziwy cud, że woda nie dostała się do środka”. Instrumentowi sprzyjał również fakt, że ołowiane piszczałki, których konstrukcja może wytrzymać temperaturę do 350 stopni Celsjusza, nie stopiły się.
Olivier Latry podkreślił w rozmowie z rozgłośnią Europe 1: „To absolutny cud, że przetrwały. Organy te są ogromne i wyglądają na niezniszczalne, ale w rzeczywistości są bardzo delikatne”. Vincent Dubois dodał, że instrument jest wyjątkowy, a im wyżej, tym pełniejszy i bardziej okrągły dźwięk. Choć płomienie nie dotarły bezpośrednio do organów, instrument został uszkodzony przez wilgoć oraz pokrył się toksycznym ołowianym pyłem i sadzą, które musiały zostać starannie usunięte.
Demontaż i Renowacja Po Pożarze
W obliczu uszkodzeń termicznych, wilgoci i toksycznego pyłu, muzycy z całego świata mobilizowali się na wypadek konieczności demontażu organów z uszkodzonej świątyni i poddania ich kosztownej renowacji. W zniszczonej pożarem katedrze Notre Dame w Paryżu demontaż zabytkowych organów głównych rozpoczął się w 2020 roku. Cały proces demontażu, renowacji i ponownego montażu tego największego instrumentu muzycznego we Francji ma potrwać prawie cztery lata, a organy mają być gotowe na 5. rocznicę pożaru.
Prace rozpoczęły się od demontażu manuałów. Następnie nadszedł czas na piszczałki, które będą pojedynczo czyszczone i naprawiane. Robotnicy zajęli się również klawiaturą nożną (pedałem) i registrami. W przedsięwzięciu bierze udział trzech kluczowych podmiotów: Pascal Quoirin, Atelier Cattiaux oraz langwedocka wytwórnia dużych organów. Bertrand Cattiaux zaznaczył, że na sam demontaż przewidziano pięć miesięcy i potrzebne są do tego trzy zespoły specjalistów. Specjaliści zdemontują pięć klawiatur, klawiaturę nożną i 109 pokręteł oraz przycisków do kontrolowania przepływu powietrza do około 8000 piszczałek, z których część ma nawet 10 metrów długości. Samo strojenie tak dużego instrumentu zajmie około pół roku.
Prezydent Emmanuel Macron obiecał odbudować Notre Dame w ciągu pięciu lat. Urzędnicy kościelni mają nadzieję, że świątynia zostanie otwarta dla wiernych do 2024 roku, kiedy Paryż będzie gospodarzem igrzysk olimpijskich. Generał Jean-Louis Georgelin, odpowiedzialny za odbudowę katedry, zapowiedział, że organy ponownie zagrają 16 kwietnia 2024 roku, pięć lat od katastrofalnego pożaru.
Jak działają organy piszczałkowe: Wnętrze organów kaplicy św. Pawła
Historia i Znaczenie Wielkich Organów
W katedrze Notre Dame organy były obecne od początku jej istnienia, choć początkowo stanowiły niewielki instrument. Historia Wielkich Organów Katedry Notre Dame sięga XIII wieku, a ich pierwsza konstrukcja datowana jest na 1357 rok. Z pierwotnego instrumentu do dziś nie zachowało się nic, jednak współczesny instrument, będący efektem wieków rozbudowy i modernizacji, do dziś posiada kilka piszczałek z czasów średniowiecznych. Świadczy to o najwyższej trosce, jaką przez wieki otaczano instrument, jego konserwację i modernizację.
Organy ocalały podczas Rewolucji Francuskiej, a kolejny etap swojej rozbudowy zawdzięczają m.in. architektowi Viollet-le-Duc, który polecił ich unowocześnienie. Prace organmistrzowskie przy wielkich organach Notre Dame były prowadzone nieprzerwanie od 1733 roku. W swojej obecnej postaci instrument składa się z pięciu manuałów (klawiatur ręcznych) i około 8000 piszczałek. Organy, które mieszczą się na emporze pod ogromną rozetą gotyckiej katedry, zostały ukończone w 1867 roku. Po raz ostatni poddano je kompletnej renowacji w latach 2011-2014.
Rola Organów w Uroczystym Otwaciu po Odbudowie
Uroczyste otwarcie o charakterze świeckim odbyło się 7 grudnia 2024 roku, a pierwsza msza św. celebrowana przez arcybiskupa Paryża Laurenta Ulricha odbyła się dzień później. W sobotę 7 grudnia, późnym popołudniem, arcybiskup Paryża Laurent Ulrich zastukał pastorałem w zamknięte drzwi katedry. Nastąpiła symboliczna "odpowiedź" świątyni, która zamilkła po pożarze: zabrzmiał psalm 121 ("Uradowałem się, gdy mi powiedziano: Pójdziemy do domu Pańskiego").
We wnętrzu katedry arcybiskup Ulrich symbolicznie "obudził" organy. Po rozpoczęciu nabożeństwa znakiem krzyża hierarcha pobłogosławił ten instrument. Następnie zabrzmiały śpiewy modlitewne, psalm i "Magnificat", intencje modlitewne za cały świat i "Ojcze Nasz", a po nich odbyło się błogosławieństwo końcowe i "Te Deum". Podczas nabożeństwa śpiewały chóry szkoły muzycznej Notre Dame.
Około godziny 21 na placu przed katedrą odbył się koncert, na którym wystąpiły gwiazdy muzyki francuskiej i światowej sławy wykonawcy muzyki klasycznej, choć pogoda skomplikowała tę część wydarzenia. Wbrew wcześniejszym domysłom nie wystąpił Paul McCartney. Pojawili się francuscy piosenkarze: Clara Luciani, Garou, Vianney, a także DJ Michael Canitrot. Chiński pianista Lang Lang - który zaraz po pożarze Notre Dame wystąpił w Paryżu na koncercie charytatywnym - i amerykański wiolonczelista Yo-Yo Ma uświetnili koncert jako gwiazdy muzyki klasycznej.
Philippe Lefebvre, inny katedralny organista, wyraził nadzieję: „Nie możemy doczekać się, aż Notre Dame i organy zostaną odrestaurowane. Między tym instrumentem a miejscem jest jakaś magia (…), która sprawia, że kamienie śpiewają”. W niedzielę 8 grudnia o godzinie 10.30 arcybiskup Ulrich odprawił mszę, podczas której poświęcił ołtarz świątyni, konsekrując go w pięciu etapach.
Jak działają organy piszczałkowe: Wnętrze organów kaplicy św. Pawła
Przyszłość Instrumentu
Pytany o przyszłość instrumentu, Vincent Dubois nakreślił dwa możliwe scenariusze. Jeśli konstrukcja katedry okaże się na tyle stabilna, że rozpocznie się jej odbudowa, organy należy zabezpieczyć na czas prac i przewidzieć sesje muzyczne, ponieważ instrument ten nie może zbyt długo pozostawać nieużywany. Jeśli natomiast budowla okaże się zbyt niestabilna, wówczas monumentalny instrument trzeba będzie zdemontować w całości.
Od wieczora 7 grudnia katedra jest ponownie dostępna dla wszystkich, a przez pierwszy tydzień - do 14 grudnia - otwarta będzie do godziny 22. Umożliwienie swobodnego dostępu publiczności do odnowionej katedry, w tym do jej wspaniałych organów, stanowi ważny symbol odrodzenia i ciągłości jej kulturowego i duchowego znaczenia.