Ochotnicza Straż Pożarna – Organizacja Pozarządowa na Straży Bezpieczeństwa

Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) to lokalna, społeczna jednostka ratowniczo-gaśnicza, składająca się z ochotników - mieszkańców danej miejscowości - którzy dobrowolnie angażują się w ochronę przeciwpożarową i ratownictwo w swojej okolicy. OSP jest umundurowaną organizacją wyposażoną w specjalistyczny sprzęt pożarniczy, działającą najczęściej w formie stowarzyszenia rejestrowego. Oznacza to, że oprócz roli w systemie bezpieczeństwa, prawnie każda jednostka OSP jest organizacją pozarządową (NGO) z własnym statutem, zarządem i wpisem do Krajowego Rejestru Sądowego.

OSP jest organizacją pozarządową utworzoną na takich samych zasadach jak stowarzyszenie. Tym, co odróżnia OSP od innych stowarzyszeń, jest podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska. Ochotnicze straże pożarne (OSP) stanowią kluczowy element systemu ochrony przeciwpożarowej w Polsce, będąc jednostkami ochrony przeciwpożarowej i jednocześnie stowarzyszeniami w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach.

Podstawy Prawne Działalności OSP

Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych opiera się na zaangażowaniu i solidarności druhów, którzy od wielu lat zapewniają bezpieczeństwo w różnych miejscowościach w Polsce. Podstawą prawną działalności OSP i Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP są następujące akty prawne:

• Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach.
• Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.
• Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
• Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Najważniejsze zadania i organizację OSP określa również ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Zgodnie z art. 3 tej ustawy, OSP jest organizacją pozarządową utworzoną na takich samych zasadach jak stowarzyszenie, z wyróżnikiem podejmowania działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska.

Każde stowarzyszenie, które zamierza tworzyć terenowe jednostki organizacyjne, jest zobowiązane określić w statucie strukturę organizacyjną i zasady ich tworzenia. Osobowość prawną stowarzyszenie uzyskuje z chwilą wpisania do Krajowego Rejestru Sądowego. Zarząd terenowej jednostki organizacyjnej stowarzyszenia jest obowiązany w terminie 14 dni od chwili jej powołania zawiadomić o tym organ nadzorujący, podając skład zarządu i adres siedziby jednostki oraz doręczając statut stowarzyszenia. W przypadku niezastosowania się do tych wymagań, sąd może nałożyć grzywnę.

Struktura i Zarządzanie w OSP

W OSP, podobnie jak w każdym stowarzyszeniu, władze stanowią:

• Walne Zebranie Członków (WZC) - jest najwyższą władzą w OSP, do której należą wszyscy członkowie zwyczajni mający prawo głosu. Może podejmować decyzje we wszystkich sprawach poddanych pod obrady, zwłaszcza tych najważniejszych dla sprawnego działania i rozwoju organizacji.
• Zarząd - grupa odpowiedzialna za kierowanie bieżącą działalnością OSP, na czele z prezesem.
• Komisja Rewizyjna - pełni rolę kontrolną, dbając o przestrzeganie przepisów i prawidłowość działania jednostki. Jest to wewnętrzny organ kontroli, który wspiera działania OSP.

Statut OSP jest podstawowym dokumentem regulującym zasady działania jednostki, ułatwiającym sprawne zarządzanie. Jest jej „konstytucją”. Choć podstawowe informacje konieczne w statucie są takie same dla wszystkich, szczegółowe zapisy mogą być zróżnicowane.

Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT) i Ich Kategoryzacja

Przy jednostkach OSP funkcjonują Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT), które są społecznym odpowiednikiem jednostek Ratowniczo-Gaśniczych przy Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Działalność JOT jest ściśle uregulowana:

• Wymagania wobec członków JOT: Osoby wyznaczone do działania w JOT muszą spełniać określone kryteria: posiadać odpowiedni wiek (od 18 do 65 lat), posiadać aktualne badania lekarskie oraz ukończyć odpowiednie przeszkolenie pożarnicze, dopasowane do zajmowanej funkcji.
• Struktura dowodzenia: JOT kieruje jednoosobowo naczelnik OSP, wspierany przez dowódców niższego szczebla, takich jak zastępca naczelnika, dowódca plutonu i dowódca sekcji. W trakcie akcji ratowniczych naczelnik dowodzi działaniami JOT przy pomocy dowódców zastępów (załóg).

Jednostki JOT są dzielone na kategorie, co pozwala na ich klasyfikację według standardów oceniających ich możliwości w działaniach ratowniczych i zabezpieczających. Kategoryzacja uwzględnia czas dysponowania i gotowość do podjęcia działań:

• Kategoria II: JOT zdolna do podjęcia działań w czasie dysponowania do 5 minut.
• Kategoria III: JOT zdolna do podjęcia działań w czasie dysponowania do 5 minut.
• Kategoria IV: JOT w OSP lokalnego działania, zdolna do podjęcia działań w czasie dysponowania do 10 minut.

Działania zabezpieczające to czynności, które nie są bezpośrednio związane z likwidacją skutków zdarzenia, ale mają na celu jego uprzedzenie lub pośrednie ograniczenie skutków.

Główne Zadania i Działalność OSP

Ochotnicze straże pożarne podejmują szereg działań mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa i rozwój społeczności lokalnych. Głównym celem OSP jest walka z pożarami oraz udział w akcjach ratowniczych podczas innych zagrożeń, takich jak klęski żywiołowe (np. powodzie, wichury) czy wypadki komunikacyjne. Strażacy-ochotnicy z OSP często są pierwsi na miejscu zdarzenia w swojej wsi lub gminie - gaszą pożary domów, stodoł, lasów, usuwają powalone drzewa, wypompowują wodę z zalanych piwnic, udzielają kwalifikowanej pierwszej pomocy poszkodowanym przed przybyciem innych służb.

Działania Ratownicze

Bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie OSP, którzy ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 roku życia. OSP mogą być włączone do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (KSRG), jeśli są wyposażone i ich ratownicy są wyszkoleni na poziomie pozwalającym na realizację specjalistycznych czynności ratowniczych, a ich działalność ma zastosowanie w warunkach przewidzianych w planie ratowniczym. Około 5 tysięcy spośród ponad 16 tysięcy OSP w Polsce należy do KSRG, co oznacza dodatkowe obowiązki (dyspozycyjność, określona liczba wyszkolonych ratowników, wymagany sprzęt) oraz przywileje, w tym priorytet w programach rządowych.

W obliczu różnorodnych kryzysów - od klęsk żywiołowych po kryzysy humanitarne - Ochotnicze Straże Pożarne stanowią jeden z filarów bezpieczeństwa lokalnych społeczności. Często są na miejscu jako pierwsi. Jednostki OSP posiadają bardzo dobrą znajomość terenu, dróg, wyzwań związanych z danym regionem oraz potrzeb lokalnych mieszkańców, co sprawia, że ich interwencje w sytuacjach kryzysowych są bardzo skuteczne. W obliczu zagrożeń, takich jak powodzie czy awarie infrastruktury, strażacy nie tylko chronią zagrożone budynki, ale także organizują ewakuacje i ratują mienie. OSP ściśle współpracują z lokalnymi samorządami, służbami ratunkowymi oraz organizacjami pozarządowymi, co umożliwia pełną mobilizację zasobów. Dzięki temu coraz częściej pełnią istotną rolę w koordynowaniu akcji ratunkowych.

Przykład gotowości i zaangażowania strażaków był szczególnie widoczny podczas ubiegłorocznej powodzi: „Podczas powodzi występowały problemy z łącznością. Często strażacy OSP byli jednymi z nielicznych osób mogących skontaktować się poprzez łączność radiową. W naszej miejscowości podczas powodzi potrzebna była interwencja ratowników medycznych, niestety na skutek problemów ludzie nie mogli dodzwonić się na numer 112 i informacja została przekazana drogą radiową poprzez strażaków do Stanowiska Kierowania Komendanta Powiatowego, które przekazało informację dalej do Ratownictwa Medycznego”.

Kolejnym przykładem skutecznej akcji ratunkowej była interwencja OSP Kamieniec, przeprowadzona 4 marca 2025 r.: „We wtorek 4 marca 2025 r. o godzinie 18:21 zostaliśmy zadysponowani do miejscowości Bardo, gdzie turyści w okolicach punktu widokowego, obrywu skalnego zeszli ze szlaku za swoim psem i utknęli w trudno dostępnym terenie na półkach skalnych. Po przybyciu na miejsce naszego zastępu osoby potrzebujące pomocy w bezpiecznym zejściu były już wstępnie zlokalizowane przez strażaków-ratowników działających na miejscu. Nasze zadania polegały na wsparciu w lokalizacji i monitorowaniu terenu przy użyciu drona BSP, zakupionego dzięki POP Fund, z wykorzystaniem kamery termowizyjnej. Dwie młode osoby i psa z wykorzystaniem między innymi technik linowych udało się sprowadzić w bezpieczne miejsce.”

Edukacja i Wychowanie

Poza działaniami ratowniczo-gaśniczymi, OSP pełnią także ważną funkcję społeczną i edukacyjną. OSP angażują się w działania na rzecz wychowania dzieci i młodzieży, ze szczególnym uwzględnieniem wychowania dla bezpieczeństwa. Obejmuje to m.in. udział w organizacji corocznych eliminacji gminnych Ogólnopolskiego Turnieju Wiedzy Pożarniczej "Młodzież Zapobiega Pożarom". Przy wielu OSP działają Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP) - czyli grupy młodzieży szkolnej trenującej podstawy pożarnictwa pod okiem doświadczonych druhów, a także Dziecięce Drużyny Pożarnicze (DDP). Strażacy-ochotnicy prowadzą pogadanki w szkołach o bezpieczeństwie przeciwpożarowym, organizują pokazy pierwszej pomocy, angażują się w życie lokalnej społeczności (festyny, zabezpieczanie imprez masowych).

Nadzór nad Sprzętem

Jednym z zadań OSP jest nadzorowanie sprawności sprzętu, a także spowodowanie jak najszybszego przywrócenia jego sprawności, prawidłowej eksploatacji oraz konserwacji. Standardowym wyposażeniem aktywnej jednostki OSP jest przynajmniej jeden średni lub lekki samochód strażacki (ratowniczo-gaśniczy) z motopompą, zestaw węży, hydrantów, drabin, agregatów itp., a także osobiste wyposażenie strażaków (ubrania specjalne, hełmy, buty, aparaty oddechowe).

Współpraca z Samorządem i PSP

OSP podejmują we współdziałaniu z samorządem gminnym i Komendą Powiatową/Miejską Państwowej Straży Pożarnej przedsięwzięcia związane z ochroną przeciwpożarową i bezpieczeństwem. Na terenie Gminy Miejskiej Kraków funkcjonuje 11 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, a współpraca pomiędzy Gminą Miejską Kraków a Ochotniczymi Strażami Pożarnymi koncentruje się głównie na finansowaniu gotowości bojowej tych jednostek.

Rola Ludzi w OSP

Bez ludzi nie ma organizacji pozarządowych. W OSP działają liderzy, zespoły, wolontariusze, młodzież i dzieci. Istnieją role i zadania określone ustawowo, jak zarząd czy naczelnik, ale także te tworzone specyficznie dla danej jednostki, np. Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), Dziecięce Drużyny Pożarnicze (DDP) czy zespoły od konkretnych zadań.

Wolontariusze odgrywają nieocenioną rolę w działalności OSP, angażując się na takich samych zasadach jak w innych stowarzyszeniach. Ich zaangażowanie jest kluczowe dla sprawnego funkcjonowania wielu jednostek. Przejrzysta struktura, jasne reguły i zaangażowani członkowie to gwarancja skutecznej pomocy w każdej sytuacji. Im więcej mieszkańców rozumie, jak działa lokalna OSP, tym większe wsparcie zyskuje ta organizacja. Sprawna OSP to szybka reakcja w nagłych sytuacjach, bezpieczniejsza okolica i lepsza współpraca przy większych akcjach.

Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP)

Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP) jest ogólnopolskim stowarzyszeniem, powołanym 28 grudnia 1956 roku, działającym na rzecz ochrony przeciwpożarowej i rozwoju społeczności. Jest kontynuatorem tradycji polskiego ruchu strażackiego, kładąc nacisk na bezinteresowną pomoc i służbę Ojczyźnie.

ZOSP RP zrzesza i reprezentuje Ochotnicze Straże Pożarne z całego kraju, wspierając ich działalność ratowniczą, edukacyjną i społeczną. Zrzesza ponad 16 tysięcy OSP i blisko 700 tysięcy członków, w tym około 500 tysięcy strażaków czynnych. Zadania ZOSP RP wykraczają poza działania administracyjne, obejmując funkcje społeczne, edukacyjne i kulturotwórcze. Organizacja zajmuje się ochroną środowiska, edukacją młodzieży, integracją społeczności lokalnych oraz kształtowaniem postaw obywatelskich i patriotycznych. ZOSP RP stanowi również pomost między Ochotniczymi Strażami a państwem, wpływając na prawo dotyczące ochrony przeciwpożarowej i współpracując z administracją publiczną. Związek dba o gotowość operacyjną jednostek OSP i jest partnerem dla administracji rządowej i samorządowej, co czyni go niezastąpionym ogniwem w systemie bezpieczeństwa Polski.

Finansowanie Działalności OSP

Ochotnicza Straż Pożarna, jako organizacja pozarządowa, ma obowiązek prowadzenia księgowości. Może to być pełna księgowość albo prowadzenie księgowości w ramach Uproszczonej Ewidencji Przychodów i Kosztów (UEPiK). Zasady są takie same jak dla pozostałych organizacji pozarządowych. Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych odbywa się z wielu różnych źródeł - od środków publicznych (samorządowych i państwowych), przez fundusze celowe, po darowizny i własne inicjatywy. Jest to swoisty montaż finansowy, ponieważ utrzymanie gotowości bojowej, zakup wozu czy sprzętu przekracza zwykle możliwości jednej instytucji.

Główne Źródła Finansowania OSP:

1. Środki samorządowe (gmina): Zaspokajanie zbiorowych potrzeb w zakresie ochrony przeciwpożarowej należy do zadań własnych gminy. Gmina finansuje podstawowe koszty funkcjonowania OSP na swoim terenie, takie jak bieżące utrzymanie remizy (media, drobne remonty), paliwo i ubezpieczenie pojazdów, podstawowe wyposażenie osobiste strażaków, konserwacja sprzętu, szkolenia podstawowe. Środki mogą być przekazywane w formie dotacji celowej lub bezpośredniego opłacania rachunków.
2. Wsparcie państwowe (MSWiA, KG PSP): Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) corocznie przekazuje środki, które trafiają do jednostek OSP za pośrednictwem Komendanta Głównego PSP na podstawie wniosków składanych przez OSP.
   • Dotacje dla OSP w KSRG: Jednostki należące do KSRG otrzymują dofinansowanie na zapewnienie gotowości operacyjnej.
   • Dotacje dla OSP poza KSRG: Jednostki spoza systemu również otrzymują wsparcie, choć nieco mniejsze, np. poprzez coroczne programy dotacyjne MSWiA na zakup niezbędnego sprzętu i wyposażenia.
   • Programy MSWiA i inicjatywy specjalne: Niekiedy pojawiają się dodatkowe środki z budżetu państwa, np. na działalność kulturalno-edukacyjną.
3. Wpływy z ubezpieczeń od ognia: Zakłady ubezpieczeniowe odprowadzają część składek z polis przeciwpożarowych na fundusz, z którego wspierane są jednostki ochrony przeciwpożarowej. Środki te trafiają do Komendanta Głównego PSP i są rozdysponowywane na OSP.
4. Zakup wozów i inwestycje (montaż finansowy): Najkosztowniejszym wydatkiem jest zakup nowego wozu ratowniczo-gaśniczego, którego finansowanie odbywa się zazwyczaj poprzez połączenie środków z budżetu państwa, samorządów lokalnych, Narodowego/Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska (NFOŚiGW/WFOŚiGW) oraz środków własnych OSP i zbiórek publicznych. Podobny schemat dotyczy budowy lub generalnego remontu strażnicy.
5. Fundusze Unijne: OSP mogą korzystać z funduszy unijnych, głównie za pośrednictwem samorządów województw lub programów krajowych, np. z Regionalnych Programów Operacyjnych (RPO) na zakup wozów, doposażenie strażnic czy szkolenia dla strażaków.
6. Fundusz Sprawiedliwości: W latach 2017-2019 Fundusz Sprawiedliwości przeznaczył setki milionów złotych na zakupy nowoczesnego sprzętu ratowniczego dla OSP w całym kraju.
7. Status Organizacji Pożytku Publicznego (OPP) i darowizny: Ochotnicze Straże Pożarne, jako organizacje pozarządowe (wiele OSP ma status OPP), mogą korzystać z odpisów 1,5% podatku od osób fizycznych. Poza tym, straże mogą liczyć na darczyńców (lokalne firmy, mieszkańcy) oraz prowadzić własne akcje zarobkowe (np. noworoczne zbiórki, festyny, loterie).
8. Fundusze na działalność pozaratowniczą: OSP mogą pozyskiwać środki także na działalność pozaratowniczą, aplikując o granty z zakresu profilaktyki czy edukacji (np. z Ministerstwa Edukacji, fundacji bankowych, Funduszu Inicjatyw Obywatelskich, programów PROO).

W praktyce każda aktywna OSP korzysta z kombinacji tych źródeł. Poznanie możliwych źródeł jest kluczowe, a także aktywność i zaradność zarządu OSP oraz współpraca z władzami, śledzenie programów centralnych i korzystanie z porad i szkoleń (np. organizowanych przez ZOSP RP).

Wyzwania i Rozwój OSP

Jednostki OSP odgrywają ważną rolę nie tylko w działaniach ratunkowych, ale także w szerzeniu wiedzy na temat bezpieczeństwa i zapobieganiu sytuacjom kryzysowym. Aby mogły skutecznie realizować te zadania, niezbędne jest odpowiednie zaplecze - zarówno finansowe, szkoleniowe, jak i sprzętowe. Tylko dobrze wyposażeni strażacy są w stanie zapewnić bezpieczeństwo mieszkańcom, a także chronić siebie podczas trudnych i niebezpiecznych akcji ratunkowych. Pomimo swojej nieocenionej roli, strażacy ochotnicy borykają się z szeregiem problemów:

• Stan sprzętu: Często występuje problem ze starym, coraz częściej psującym się sprzętem, takim jak drabiny strażackie.
• Stan pojazdów: Stare wozy strażackie wymagają coraz częstszych napraw.
• Stan remiz: Wiele remiz strażackich od dawna nie przeszło remontu.

Aby wesprzeć gotowość strażaków do szybkiego reagowania w czasie kryzysu, Fundacja Polskie Centrum Pomocy Międzynarodowej (PCPM), pełniąca rolę operatora Funduszu Polskich Organizacji Pozarządowych (POP Fund), uruchomiła 4. Edycję Konkursu Grantowego POP Fund. Dzięki niej udało się sfinansować 14 projektów, obejmujących m.in. zakup nowoczesnego sprzętu ratunkowego oraz organizację szkoleń podnoszących kwalifikacje strażaków. Przykładem jest projekt „Technologia w Służbie Społeczności - OSP Marklowice Górne”, który otrzymał dofinansowanie, mając na celu poprawę efektywności działań ratunkowych oraz zwiększenie bezpieczeństwa mieszkańców gminy Zebrzydowice.

1 stycznia 2025 r. weszła w życie Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, która wprowadza szereg przepisów podkreślających konieczność wzmocnienia współpracy między administracją publiczną a Ochotniczymi Strażami Pożarnymi oraz innymi lokalnymi inicjatywami, które na co dzień niosą pomoc w sytuacjach kryzysowych. Fundacja PCPM, która od niemal 20 lat angażuje się w pomoc humanitarną zarówno w Polsce, jak i za granicą, kontynuuje swoją misję budowania bezpieczeństwa Polek i Polaków, a POP Fund to jeden z kluczowych elementów tej strategii.

Świadczenie Ratownicze

W 2022 r. weszła w życie nowa ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych (z 17 grudnia 2021 r.), która uregulowała status prawny OSP i wprowadziła szereg zmian. Najgłośniej komentowanym zapisem było ustanowienie świadczenia ratowniczego - strażacy-ochotnicy, kobiety po 20 latach czynnej służby i mężczyźni po 25 latach, którzy brali udział w akcjach, otrzymują dodatkowe świadczenie pieniężne (od 2022 r. jest to około 200 zł miesięcznie, wypłacane z budżetu państwa). Ustawa potwierdziła też obowiązek gmin do zapewnienia środków dla OSP, uregulowała status członków młodzieżowych drużyn (zapewnienie ubezpieczenia, możliwości udziału w zawodach), a także doprecyzowała zadania OSP (nie tylko gaśnicze, ale i np. pomoc przy klęskach żywiołowych, działania ekologiczne, kulturalne itp.).

Projekty Edukacyjne i Szkoleniowe

OSP angażują się również w projekty edukacyjne i szkoleniowe, mające na celu podnoszenie kompetencji strażaków oraz wzmacnianie ich roli w społeczeństwie. Przykładem jest projekt „OSP o klimacie”, realizowany we współpracy z Fundacją Stocznia, Stowarzyszeniem Klon/Jawor oraz Związkiem Ochotniczych Straży Pożarnych RP. W ramach tego projektu organizowane są webinary dotyczące skutecznej komunikacji w mediach społecznościowych, tworzenia grafik i wideo oraz storytellingu.

tags: #osp #organizacja #pozarzadowa