Polskie pałace na przestrzeni dziejów przechodziły liczne transformacje, zmieniając swoje funkcje z rezydencjalnych na użytkowe. Wiele z nich po II wojnie światowej znalazło nowe przeznaczenie, stając się centrami edukacyjnymi lub szkoleniowymi. Ten artykuł przybliża historię wybranych pałaców, ich rolę w okresie 1922-1945 oraz po wojnie, ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju szkolnictwa rolniczego.
Pałace w Okresie 1922-1945 i Po Wojnie
Okres międzywojenny i powojenny był czasem burzliwych zmian, które dotknęły również obiekty pałacowe w Polsce. Wiele z nich, niegdyś prywatnych rezydencji, zyskało nowe życie w służbie publicznej.
Pałac w Wietrznie: Historia i Transformacja
Letni pałacyk w Wietrznie wybudowany został w 1918 roku przez berlińskiego fabrykanta. Jego pierwotne przeznaczenie zmieniało się wraz z biegiem historii. Po zakończeniu II wojny światowej w obiekcie mieścił się Ośrodek Szkolenia Kierowców i Traktorzystów, co wskazuje na adaptację pałacowych przestrzeni do potrzeb powojennej edukacji i rozwoju gospodarczego. Z biegiem czasu pałac przeszedł w ręce prywatne. Stołeczna spółka, będąca nowym właścicielem, wyremontowała zrujnowany pałac i zorganizowała w nim elitarną Międzynarodową Szkołę Szwajcarską w Polsce (Swiss International School of Poland - SISP). Latem, obowiązki założyciela przejęła Fundacja Wspierania Edukacji. SISP jest prywatną szkołą z językiem wykładowym angielskim i internatem, zapewniającą uczniom całodobową opiekę i możliwość rozwijania zainteresowań. Szkoła jest zaopatrzona w pracownie komputerowe, boiska sportowe, stadninę oraz pole golfowe, a rok nauki kosztuje około 10 tysięcy dolarów.
"Pałac po Bismarcku" w Płotach: Początki Edukacji Powojennej
Początki szkoły średniej w Płotach sięgają roku 1946. Wtedy, 8 stycznia 1946 roku, burmistrz miasta Płoty przekazał Starostwu Powiatowemu w Łobzie tak zwany „pałac po Bismarcku” wraz z zabudowaniami gospodarczymi i parkiem o powierzchni 14 hektarów. Przekazany inwentarz obejmował urządzenie pompy wodnej, 6 kotłów kuchennych, 2 kotły centralnego ogrzewania, 2 wanny w łazienkach, 7 szaf kuchennych i zegar na wieży. Prace nad organizacją szkoły powierzono inż. Eliaszowi Trabszo, a placówka miała nosić nazwę Powiatowa Szkoła Gospodarstwa Domowego.
Pałac w Biedrzychowicach: Barokowa Siedziba i Współczesne Przeznaczenie
Innym przykładem adaptacji zabytkowych budowli jest Pałac w Biedrzychowicach, który dziś jest siedzibą Dolnośląskiego Zespołu Szkół. Szkoła ta od około 60 lat ma swoją siedzibę w pięknym barokowym pałacu, zbudowanym na skarpie, na skraju wsi Biedrzychowice. Ten okazały trzykondygnacyjny pałac pokryty jest mansardowym dachem, a jego fasady są ozdobione jońskimi pilastrami, balkonami i tarasami. Do głównego wejścia prowadzi most z suchą fosą. Budynek otoczony jest pięknym parkiem. Pałac w Biedrzychowicach leży w województwie dolnośląskim, powiecie lubańskim, gminie Olszyna, we wsi Biedrzychowice, przy drodze wojewódzkiej numer 30.
Rozwój Szkolnictwa Rolniczego na Przykładzie Płotów
Historia szkoły w Płotach stanowi doskonały przykład ewolucji powojennego szkolnictwa rolniczego w Polsce.
Powstanie i Ewolucja Szkoły
Pierwsi uczniowie pojawili się w marcu 1947 roku, kiedy zorganizowano kurs przygotowawczy, który ukończyło w czerwcu tego samego roku 15 słuchaczy. 1 września 1947 roku 40 uczniów rozpoczęło naukę w klasie I i II trzyletniego Państwowego Gimnazjum Gospodarstwa Wiejskiego. Dyrektorem gimnazjum był Jerzy Kaczkowski, a grono pedagogiczne liczyło 8 nauczycieli. Profil nauczania Gimnazjum był bardzo szeroki. Oprócz przedmiotów ogólnokształcących, uczniowie mieli zajęcia z weterynarii, higieny, hodowli, rolnictwa, ochrony roślin, ogrodnictwa, żywienia człowieka, nauki szycia, organizacji gospodarstwa domowego, pszczelnictwa i maszynoznawstwa. W takiej formie organizacyjnej szkoła istniała do roku 1949. 1 września 1949 roku Gimnazjum przekształciło się w Państwowe 4-letnie Liceum Rolnicze, w którym nauka trwała 4 lata i kończyła się maturą. Pierwszy egzamin dojrzałości miał miejsce w czerwcu 1951 roku; przystąpiło do niego 21 absolwentów, z czego 18 otrzymało świadectwo dojrzałości i tytuł technika rolnika. Taki sam system nauki pozostawiono w Państwowym 4-letnim Technikum Rolniczym, które powołano do życia 1 września 1951 roku w miejsce zlikwidowanego Liceum.
W tych pierwszych latach warunki nauki były bardzo trudne, jednak pod koniec lat czterdziestych sytuacja nieco się poprawiła. W miarę przydziału kredytów przybywało sprzętu szkolnego i internatowego oraz pomocy naukowych. Dokonano zakupu sprzętu sportowego i świetlicowego, a bibliotekę szkolną zaopatrzono w kilka tysięcy książek. Niemal wszyscy uczniowie mieszkali w internacie, który od początku istnienia szkoły był jej integralną częścią. Mieścił się na pierwszym piętrze budynku szkolnego i składał z dwóch części - internatu męskiego i żeńskiego. Wychowawcami internatu byli nauczyciele szkoły, zobowiązani również do pełnienia dyżurów. W roku 1957 szkoła przeszła kolejną reorganizację: przedłużono naukę do pięciu lat i zmieniono nazwę szkoły na Państwowe Technikum Rolnicze. Pod taką nazwą szkoła funkcjonowała od 1 września 1957 roku do 1 stycznia 1978 roku.
Zmiany Dyrektorów i Rozbudowa Bazy
W sierpniu 1950 roku Jerzego Kaczkowskiego na stanowisku dyrektora zastąpił inż. Czesław Nowak, a we wrześniu 1952 roku powołano Józefa Kosińskiego, który pełnił tę funkcję do czerwca 1954 roku. Kolejnymi dyrektorami byli inż. Zdzisław Chojnacki, Stanisław Zaremba, a następnie ponownie inż. Zdzisław Chojnacki. W latach sześćdziesiątych dochodziło do dalszych zmian na tym stanowisku. Przez pół roku, od 1 lutego do 31 sierpnia 1964 roku, dyrektorem był mgr Kazimierz Kryński, którego zastąpił mgr Stefan Miklos.
Wzrastająca liczba uczniów sprawiła, że nieustanne remonty w starej siedzibie szkoły okazały się niewystarczające. Podjęto decyzję o adaptacji na potrzeby szkoły i internatu budynku gospodarczego przy ulicy I Armii Wojska Polskiego. Remont zakończono w grudniu 1969 roku. Szkoła zyskała 4 sale lekcyjne na parterze, 8 pokoi internatowych na 80 miejsc oraz 9 mieszkań dla nauczycieli, co znacznie ustabilizowało grono pedagogiczne. W 1970 roku przy ulicy Paderewskiego 13 rozpoczęto budowę nowego obiektu. Inwestycja warta 13 milionów złotych trwała 3 lata i zakończyła się w kwietniu 1973 roku. Nowy budynek mieścił 19 pracowni przedmiotowych, pomieszczenia dla administracji, bibliotekę z czytelnią, gabinet lekarski i zaplecze socjalne. Obok szkoły wybudowano warsztaty, salę gimnastyczną, boiska i ośmiorodzinny budynek mieszkalny dla nauczycieli. Rozbudowa bazy umożliwiła dalszy rozwój. W styczniu 1978 roku na bazie istniejących szkół powołano Zespół Szkół Rolniczych, co przyniosło znaczne zwiększenie liczby uczniów i nauczycieli. W rekordowym 1979 roku w szkole uczyło się 1056 uczniów, z czego 217 mieszkało w internacie. Grono pedagogiczne liczyło 47 nauczycieli, w większości z wyższym wykształceniem i przygotowaniem pedagogicznym, co sprzyjało stabilizacji kadry.
Lata Osiemdziesiąte i Nowe Perspektywy
Lata osiemdziesiąte nie przyniosły istotniejszych zmian w strukturze organizacyjnej szkoły. Warto wspomnieć o przedłużeniu nauki w zasadniczych szkołach zawodowych z dwóch do trzech lat (od roku szkolnego 1984/85) oraz nadaniu szkole imienia patrona. Został nim Wincenty Witos, wybrany przez młodzież w plebiscycie. Uroczystość nadania szkole imienia odbyła się 11 czerwca 1988 roku.
Zmiany Organizacyjne i Własnościowe po 1990 Roku
Lata dziewięćdziesiąte przyniosły znaczące zmiany organizacyjne i programowe w szkołach wchodzących w skład Zespołu Szkół Rolniczych. Zamykano istniejące szkoły, otwierano nowe, zmieniano kierunki i profile kształcenia. Zmiany te nastąpiły po zmianie na stanowisku dyrektora. W październiku 1991 roku, po 40 latach pracy w szkole, w tym 23 na stanowisku dyrektora, na emeryturę odszedł mgr Tadeusz Lipert. Jego następcą został mgr inż. Andrzej Jurkiewicz, który pełnił tę funkcję do sierpnia 1998 roku. We wrześniu 1998 roku obowiązki dyrektora szkoły powierzono mgr inż. Barbarze Trykacz.
Od 1 stycznia 1999 roku nowym właścicielem obiektu został samorząd powiatowy. Wprowadzone rozwiązania prawne uzupełniono dodatkowym porozumieniem, gwarantującym samorządowi płotowskiemu zachowanie wcześniej nabytych praw i rekompensatę poniesionych kosztów. Gospodarzem obiektu pozostał dyrektor szkoły, który w 2004 roku, w porozumieniu z zarządem powiatu, podjął decyzję o zamknięciu internatu. W tamtym okresie oferta edukacyjna szkoły obejmowała:
- 3-letnie Liceum Ogólnokształcące
- 3-letnie Liceum Profilowane o profilu usługowo-gospodarczym (do 2005 roku - szkołę ukończył jeden rocznik absolwentów)
- 4-letnie Technikum Żywienia i Gospodarstwa Domowego
- 4-letnie Technikum Organizacji Usług Gastronomicznych
- 3-letnią Zasadniczą Szkołę Zawodową o specjalności monter instalacji i urządzeń sanitarnych (do 2005 roku - szkołę ukończył tylko jeden rocznik absolwentów)
- 2-letnią Zasadniczą Szkołę Zawodową o specjalnościach kucharz i sprzedawca (do 2004 - szkołę ukończył jeden rocznik absolwentów)
W kolejnych latach poszerzono ofertę edukacyjną szkoły, powołując do życia 4-letnie Technikum Hotelarskie (2004).
Wydarzenia Pożarowe Związane z Obiektami Pałacowymi i Szkolnymi
Niestety, obiekty zabytkowe, w tym pałace adaptowane na potrzeby edukacyjne, bywają narażone na zagrożenia pożarowe. Chociaż w dostarczonym materiale nie ma informacji o pożarze w 1985 roku, opisany został szczegółowy przypadek pożaru pałacu w Wietrznie, pełniącego funkcję szkoły.
Pożar Pałacu w Wietrznie (data nieokreślona w źródle)
Pożar w pałacu w Wietrznie zauważył strażnik kwadrans po północy (szkoła jest pod stałym nadzorem agencji ochroniarskiej). Przypuszczalnie, według strażaków, pożar zaczął się od kominka znajdującego się w hallu skrzydła północnego, które było niemal nieużytkowane i mieściło zaledwie trzy w pełni wyposażone klasy, salę konferencyjną oraz pomieszczenia przeznaczone do przyszłego umeblowania. W innych skrzydłach w tym czasie przebywało około 30 osób. Sypialnie 18 uczniów, ich wychowawców i nauczycieli mieściły się w ocalałym zachodnim skrzydle budynku. Gimnazjaliści zostali przewiezieni do hotelu w Polanowie. Monika Gilarska, odpowiedzialna za kontakty szkoły z mediami, zapewniła telefonicznie, że ewakuacja przebiegała sprawnie i bardzo spokojnie.
Około godziny 1 do Wietrzna dotarli strażacy. W gaszeniu pożaru wzięło udział dziewięć jednostek z Koszalina i po trzy z Polanowa i Bobolic, co łącznie stanowiło 70 strażaków. Młodszy brygadier Roman Budynek, miejski komendant Straży Pożarnej w Koszalinie, podsumował straty o godzinie 10, informując, że spłonął dach skrzydła północnego oraz stropy między pierwszą a drugą i drugą a trzecią kondygnacją. Zniszczeniu uległa także część poszycia dachu sąsiednich skrzydeł pałacu. Akcja gaśnicza była wówczas niemal ukończona, strażacy dogaszali ostatnie tlące się elementy konstrukcji, jednak obiekt miał pozostać pod ich nadzorem do następnego dnia. Komendant wyjaśnił, że specyficzna budowa stropu, z warstwami trzciny, wełny mineralnej i desek, sprawiła, że ogień szybko rozprzestrzenił się w skrzydle, przez które przebiegał przewód kominowy. Wyposażenie klas, w tym meble i komputery, zostało wyniesione na dziedziniec szkoły na czas akcji gaśniczej. Tą częścią akcji kierował Paweł Bereza, warszawski biznesmen i prezes Fundacji Rozwoju Edukacji, będącej właścicielem szkoły. Zapewnił, że z ewakuacją poradzono sobie samodzielnie, a mieszkańcy Wietrzna byli bardzo mili, przynosząc nawet kawę rano.
Pożar pod Biłgorajem. "Cały czas trwa akcja gaśnicza"
Co do dalszych losów szkoły, Monika Gilarska zapewniła, że pozostaną bez zmian. Rodzice dzieci zostali zawiadomieni o sytuacji, jednak liczono, że już za dwa do trzech dni uczniowie wrócą do nauki. Zniszczone skrzydło zostanie wyłączone z użytku i poddane remontowi, ale obok toczyć się będzie normalne życie. Szkoła jest ubezpieczona, a właściciele zawiadomili podwykonawców, którzy przed rozpoczęciem remontu muszą odłączyć instalacje elektryczne w zniszczonym skrzydle. Wtedy też będzie można zbadać, czy przyczyną pożaru rzeczywiście była awaria kominka.