Pałac w Żmigrodzie: Historia, Pożary i Rewitalizacja

Pałac w Żmigrodzie, położony na malowniczych terenach Dolnego Śląska, to miejsce o bogatej i burzliwej historii, której początki sięgają średniowiecza. Stanowiący obecnie trwałą ruinę, pałac wciąż stanowi prawdziwą ozdobę Żmigrodu i jest świadectwem dawnej świetności, a także przykładem udanej rewitalizacji.

Początki Warowni w Żmigrodzie

Od Grodu do Murowanego Zamku

Historia osady Żmigród (Zunigrod) jest udokumentowana już w 1155 roku, kiedy to po raz pierwszy wspomniana została w bulli protekcyjnej papieża Hadriana IV. Przekaz ten, lakoniczny w treści, nie wnosi jednak nic do naszej wiedzy na temat ewentualnego funkcjonowania w tym czasie grodu obronnego lub zamku. Po raz pierwszy warownia pojawia się w źródłach pisanych dopiero pod koniec XIII wieku, w 1296 roku, kiedy też wzmiankowany jest jej właściciel lub dzierżawca, niejaki Gebhard. Mowa tutaj o warowni drewnianej, która mogła zostać wzniesiona przez Bolesława Rogatkę lub Henryka III Białego. W 1296 roku Żmigród staje się częścią księstwa głogowskiego, a w 1312 roku, po podziale państwa pomiędzy synów Henryka III, włączony zostaje w skład dzielnicy oleśnickiej, rządzonej przez Konrada I.

Natomiast pierwszy murowany zamek w tym miejscu powstał najprawdopodobniej w XIV wieku, przypuszczalnie z inicjatywy Konrada I Oleśnickiego lub jego syna Konrada II. Obiekt ten posiadał wieżę, mury i fosę, i był usytuowany w miejscu z natury obronnym, wśród bagien i rozlewisk rzeki Baryczy. Należał on naprzemiennie do biskupów wrocławskich, książąt oleśnickich oraz stanowił własność rycerską. Po śmierci ostatniego Piasta oleśnickiego w 1492 roku, Żmigród przeszedł na własność króla czeskiego Władysława Jagiellończyka, który przekazał go radcy królewskiemu Zygmuntowi von Kurzbach. Niemiecka nazwa miasta - Trachenberg - może być dosłownie tłumaczona jako Smocza Góra, a nawiązuje do niej polski termin Żmigród, czyli gród żmii, co w języku staropolskim oznaczało smoka.

Zamek w obliczu Pożarów i Wojny Trzydziestoletniej

W latach 1579 i 1605 zamek trawiły pożary, wyrządzając poważne szkody. W okresie wojny trzydziestoletniej został przebudowany na twierdzę i był kilkakrotnie oblegany. Do historii przeszło jej słynne oblężenie przez wojska szwedzkie zimą 1640 roku. Co prawda twierdza była otoczona szeroko rozlewającymi się wodami Baryczy, jednak silne mrozy skuły rzekę lodem, dzięki czemu oblegający mogli przybliżyć armaty. Wówczas dowódca obrońców wydał polecenie swojemu słudze, któremu udało się wykraść z twierdzy i pootwierać śluzy wszystkich stawów znajdujących się powyżej na Baryczy. Spowodowało to spękanie lodu i napływ dużej ilości wody, która zatopiła armaty. W 1642 roku zamek został opanowany i zdobyty przez szwedzkiego dowódcę Torstensona, a przez osiem lat służył Szwedom jako baza wypadowa na Śląsk.

Powstanie i Rozwój Barokowego Pałacu Hatzfeldtów

Ród von Hatzfeldt i Początki Pałacu

Od połowy XVII wieku aż do końca II wojny światowej właścicielami majątku była rodzina von Hatzfeldt, począwszy od Melchiora von Hatzfeldta (od 1641 r.), austriackiego feldmarszałka. W latach 1655-1657 Melchior Hatzfeld przebudował średniowieczny zamek, dostawiając do niego budynki wykonane w konstrukcji muru pruskiego. W latach 80. XVII wieku nowi właściciele zburzyli fortyfikacje i rozpoczęli budowę barokowego pałacu. Jako pierwszy element barokowej przebudowy wzniesiono w 1683 roku kaplicę pałacową według projektu włoskiego mistrza budownictwa Carlo Rossiego, która poświęcona została św. Georgowi (św. Jerzemu).

Pożar 1689 i Projekt Christopha Hacknera

Niestety, pałac strawił pożar w 1689 roku. Obecnie widoczna pozostałość fasady dawnego barokowego skrzydła pałacu powstała właśnie po tym pożarze. Następnie cesarski mistrz budownictwa Christoph Hackner z Wrocławia zaprojektował główny korpus pałacu, który powstał w latach 1706-1708. Nowa rezydencja była dwupiętrową, trzyskrzydłową barokową budowlą pokrytą dachem mansardowym, z wieżyczką, otwartą latarnią i barokową kopułą. W środkowej części pałacu znajdowała się duża, bogato wyposażona sala balowa, a w dolnej kondygnacji skrzydła wschodniego mieściła się kancelaria książęca, na górnej zaś pokoje mieszkalne.

Klasycystyczna Rozbudowa i „Protokół Żmigrodzki”

Kolejny okres rozbudowy przypadł na lata 1762-1765, kiedy to na polecenie Franza Adriana von Hatzfeldta do barokowego pałacu Hacknera przyłączono 96-metrowe klasycystyczne południowe skrzydło, projektowane przez późniejszego dyrektora Królewskiego Wyższego Urzędu Budowlanego w Berlinie, Carla Gottharda Langhansa - twórcę m.in. Bramy Brandenburskiej. W środkowej części tego skrzydła znajdowała się tzw. „Wielka Sala” lub „Biała Sala” z wielką kopułą, pokrytą cynową blachą o czerwonym odcieniu, przeznaczona na uroczystości. Była to letnia część pałacu, a wraz z nią obiekt liczył 130 metrów długości.

Właśnie w tej sali, w lipcu 1813 roku, ustalono tzw. Protokół Żmigrodzki (Trachenberski), będący strategią decydującego etapu w wojnie przeciwko Napoleonowi. Na zaproszenie księcia Franza Ludwiga von Hatzfeldta do pałacu przybyli m.in. car Rosji Aleksander I, król pruski Fryderyk Wilhelm III, następca tronu szwedzkiego Karol Jan Bernadotte, a także posłowie brytyjscy (lord William Cathcart) i austriaccy. Układ ten walnie przyczynił się do rozbicia wojsk francuskich w Bitwie pod Lipskiem (16-19 października 1813) i późniejszego upadku Napoleona Bonapartego.

Lata 1874-1875 przyniosły kolejny okres rozbudowy żmigrodzkiego pałacu. Wówczas w tylnej części barokowego skrzydła Hacknera dobudowano rząd pokoi tak, że budowla mniej więcej podwoiła się. Ponadto, zgodnie z duchem epoki, barokowej fasadzie tego obiektu nadano wystrój neorenesansowy i zbudowano duży hall wejściowy. W czasach księcia Hermanna III (1933-1945) planowano przywrócić pierwotny wygląd fasadzie projektowanej przez Hacknera.

Zniszczenie w 1945 Roku i Lata Zapomnienia

Tragiczny Pożar i Rozbiórka

Pod koniec II wojny światowej, w sierpniu 1944 roku, Hermann III, kolejny spadkobierca pałacu, przewidział klęskę Niemiec i postanowił zabezpieczyć najcenniejsze wyposażenie rezydencji, przewożąc je do rodzinnego zamku Crottorf w Nadrenii-Palatynacie. 20 stycznia 1945 roku Hermann III wraz z rodziną wyjechał ze Żmigrodu, nigdy już tutaj nie wracając. Trzy dni później, 23 stycznia 1945 roku, miasto zajęły oddziały 4 Armii Pancernej generała Dmitrija Leluszenki. Choć pałac w chwili wejścia Sowietów nie był jeszcze zniszczony, to wkrótce stał się ruiną w wyniku pożaru, zapewne wznieconego z czystej zemsty lub dla rozrywki żołnierzy Armii Czerwonej.

Od tego momentu trwał upadek tej pięknej niegdyś budowli. Po zakończeniu wojny pałac stał opuszczony i zaniedbany. W latach 70. dokonano rozbiórki większości ruin pałacu, w tym skrzydła południowego, zostawiając zaledwie ułamek jego zabudowań.

Rewitalizacja i Współczesne Funkcje Zespołu Pałacowo-Parkowego

Odnawianie Trwałej Ruiny

Pomysł rewitalizacji Zespołu Pałacowo-Parkowego w Żmigrodzie narodził się na początku 2004 roku. Dopiero rok 2007 przyniósł zmiany, a raczej fundusze unijne, dzięki którym udało się odrestaurować wnętrze wieży, a pałac zabezpieczyć w formie trwałej ruiny. W latach 2007-2008 dokonano renowacji fasady i zabezpieczenia korpusu głównego pałacu, który jest obecnie dostępny jako trwała ruina. Roboty objęły m.in. odnowienie elewacji (która nieodparcie kojarzy się z teatralną atrapą), budowę drewnianych platform komunikacyjnych. We wrześniu 2008 roku odbyła się uroczystość zakończenia pierwszego etapu prac, w której uczestniczyła 93-letnia córka ostatniego właściciela, Huberta von Hatzfeldta, wraz z rodziną. Z kolei w 2012 roku do istniejącej części dobudowano tzw. trejaż - metalową konstrukcję odzwierciedlającą plan skrzydła południowego, symbolizujący nieistniejące już długie skrzydło pałacowe, rozebrane w latach 70. XX wieku. W podziemiach ruin pałacu funkcjonuje dziś restauracja.

Rola Baszty w Historii i Dziś

Najstarszą zachowaną do dziś w całości budowlą Zespołu Pałacowo-Parkowego jest zbudowana w 1560 roku obronna wieża mieszkalna, zwana dziś Basztą. Fakt budowy upamiętniono wmurowaniem nad wejściem płyty z piaskowca z herbem rodowym Kurzbachów, ówczesnych właścicieli zamku żmigrodzkiego. Oryginalnie liczyła zaledwie dwie kondygnacje. W 1642 roku, podczas wojny 30-letniej, Szwedzi podwyższyli Basztę o jedno piętro. Także i to wydarzenie przypomina tablica znajdująca się nad poprzednią. W 1668 roku wieży nadano imię Sankt Maria Trauburg, co dodatkowo potwierdzała zamontowana stalowa sygnaturka ze św. Marią i dzieciątkiem Jezus w promienistym wieńcu, z datą 1560 i półksiężycem, symbolizującym zagrożenie najazdu tureckiego. Dach namiotowy wieży przetrwał do 1837 roku. Wtedy dobudowano jeszcze jedno piętro i Basztę pokryto cynową blachą. Do 1945 roku wieża mieściła archiwum, będące jednym z największych na Śląsku prywatnych zbiorów dokumentów. Z kolei w piwnicy, ze względu na panującą tam stałą niską temperaturę, zorganizowano magazyn do przechowywania żywności.

Na wieży wisi, odsłonięta w lipcu 1998 roku, replika tablicy z 1913 roku, upamiętniająca fakt ustalenia i podpisania tzw. Protokołu Żmigrodzkiego w 1813 r. Po renowacji, przeprowadzonej w 2008 roku, Baszta, podobnie jak pałac, została zrewitalizowana. Obecnie na parterze mieści się Punkt Informacji Turystycznej „Baszta”, w podziemiach - mała wystawa stała, na pierwszym piętrze - sala konferencyjna, na trzecim piętrze - tzw. Sala Rycerska z miejscem na wystawy. Nad nią mieści się apartament noclegowy, a na samej górze - taras widokowy. Wieża, która dawniej broniła dostępu do zamku, po gruntownym remoncie stała się miejscem skupiającym różne miejskie inicjatywy kulturalne.

Romantyczny Park Pałacowy

Ruiny zamku i Baszta otoczone są romantycznym parkiem, który powstał na przełomie XVIII i XIX wieku na powierzchni mniej więcej piętnastu hektarów, w miejscu zlikwidowanych fortyfikacji ziemnych dawnej twierdzy. Pozostałości pierwszego parku geometrycznego (istniał w XVIII w.) są jeszcze widoczne na południe od ruin. Natomiast w I poł. XIX wieku, między Baryczą a jej południowym ramieniem, założono park krajobrazowy ze stawem.

Do parku prowadził (dziś częściowo zachowany, ale skrócony przez obwodnicę) wał zamkowy, czyli utworzona w 1680 roku i obsadzona drzewami (lipy i kasztany) aleja, która była dostępną dla wszystkich drogą prywatną o długości 1,5 kilometra, łączącą zamek ze Żmigrodem. W parku dominują rodzime gatunki liściaste: dęby, buki, wierzby, graby, jesiony oraz czerwone kasztanowce. Warto zwrócić uwagę na dwa pomniki przyrody: dąb szypułkowy „Melchior” i znajdujący się za nim stary okaz wielopiennego cisa. Obok interesującego starodrzewia, znajduje się tu też zabytkowy żelazny maszt na chorągwie, pochodzący z drugiej połowy XIX wieku, a w południowej części zespołu - dawna oranżeria zbudowana przez C. G. Langhansa w II poł. XVIII wieku. Znajduje się tu również interesująca rzeźba, jedna z czterech kamiennych figur (para tancerzy i 2 grajków), przypominających żmigrodzką legendę o tragedii miłosnej.

W sierpniu 2012 roku miało miejsce oficjalne otwarcie Zespołu Pałacowo-Parkowego po drugim etapie rewaloryzacji, czyli zagospodarowaniu parku pod kątem zieleni i małej architektury. Atrakcyjność tego miejsca podnoszą elementy małej architektury wkomponowane w piękną parkową przyrodę. Trzon kompozycji stanowi tutaj ruina pałacu i wieża, wyspa z dwoma mostkami, pawilonem parkowym i trejażem, oraz polana piknikowa z pomostem i przystanią na łódki nad brzegiem jednego z trzech malowniczych stawów. Dzięki temu park oferuje dziś m.in. wyspę z dwoma mostkami i placem wypoczynkowym z miejscem na ognisko, grillem i pergolą.