Polskie lasy płoną co roku, a sezon 2023 był jednym z gorszych w ostatniej dekadzie, z liczbą odnotowanych pożarów przekraczającą sześć tysięcy. Pożary lasów, traktowane w Europie Zachodniej jako katastrofy naturalne, wymagają skoordynowanych działań zapobiegawczych. W Polsce jednym z filarów systemu ochrony przeciwpożarowej są pasy przeciwpożarowe - pasma gruntu oddzielające las od potencjalnych źródeł zagrożenia.
Pas przeciwpożarowy to wydzielony pas gruntu między lasem a obiektem stwarzającym ryzyko pożaru, takim jak droga, parking, zakład przemysłowy czy linia kolejowa. Jego zadanie jest proste: w razie ognia ma nie pozwolić, aby płomień przeskoczył z jednego terenu na drugi. Prawidłowo utrzymany pas musi być pozbawiony martwych drzew, leżących gałęzi, nieokrzesanych ściętych lub powalonych drzew oraz podszytu złożonego z gatunków iglastych. Każdy element, który mógłby posłużyć jako materiał opałowy dla ognia, musi zostać usunięty.
Podstawy prawne i obowiązki
Obowiązek urządzania i utrzymywania pasów przeciwpożarowych wynika z kilku aktów prawnych, które tworzą spójny system. Do najważniejszych należą:
- Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz. U. z 2022 r. poz. 672 z późn. zm.),
- Ustawa z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym (Dz. U. z 2007 r. Nr 16, poz. 94, z późn. zm.),
- Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U. z 2022 r. poz. 2057 z późn. zm.).
Szczegółowe zasady zabezpieczenia przeciwpożarowego lasów określają między innymi:
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 22 marca 2006 r. w sprawie szczegółowych zasad zabezpieczenia przeciwpożarowego lasów (Dz. U. z 2022 r. poz. 1065),
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 7 sierpnia 2008 r. w sprawie wymagań w zakresie odległości i warunków dopuszczających usytuowanie drzew i krzewów (...) oraz pasów przeciwpożarowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1198),
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz. U. z 2023 r. poz. 822).
Lasy położone przy obiektach mogących stanowić zagrożenie pożarowe dla lasu oddziela się od tych obiektów pasami przeciwpożarowymi, które muszą być utrzymywane w stanie zapewniającym ich użyteczność przez cały rok. Odpowiedzialność za realizację obowiązków z zakresu ochrony przeciwpożarowej, stosownie do zadań powierzonych w odniesieniu do budynku, obiektu budowlanego lub terenu, przejmuje w całości lub w części ich zarządca lub użytkownik, na podstawie zawartej umowy cywilnoprawnej ustanawiającej zarząd lub użytkowanie. W przypadku braku takiej umowy, odpowiedzialność spoczywa na faktycznie władającym terenem.
Wyłączenia z obowiązku urządzania pasów
Przepisy dotyczące pasów przeciwpożarowych nie obowiązują bezwarunkowo wszędzie. Nie dotyczą one lasów zaliczonych do III kategorii zagrożenia pożarowego, drzewostanów starszych niż 30 lat położonych przy drogach publicznych i parkingach oraz lasów o szerokości mniejszej niż 200 metrów.
Rodzaje pasów przeciwpożarowych
Wyróżnia się kilka typów pasów przeciwpożarowych, każdy o specyficznych cechach i przeznaczeniu:
- Typ A - porządkowanie terenu.
- Typ B - porządkowanie terenu + jedna bruzda izolacyjna.
- Typ BK - porządkowanie terenu + dwie bruzdy izolacyjne (typu Kienitza).
- Typ C - porządkowanie terenu + jedna bruzda izolacyjna o dużej szerokości.
- Typ D - pas biologiczny z jedną bruzdą izolacyjną.
Charakterystyka pasa przeciwpożarowego typu B
Pas przeciwpożarowy typu B to pas gruntu o szerokości 30 m, przyległy do granicy obiektu albo drogi. Musi spełniać ogólne wymogi dotyczące oczyszczenia terenu, to znaczy być pozbawiony martwych drzew, leżących gałęzi, nieokrzesanych ściętych lub powalonych drzew oraz podszytu gatunków iglastych (z wyjątkiem jodły).
Kluczowym elementem pasa typu B jest bruzda. W odległości od 2 do 5 m od granicy obiektu albo drogi zakłada się bruzdę o szerokości 2 m, która jest oczyszczona do warstwy mineralnej. Bruzdę taką może stanowić także inna powierzchnia pozbawiona materiałów palnych. Pas typu B oddziela las od parkingów, zakładów przemysłowych i dróg poligonowych.
Pozostałe typy pasów:
- Pas przeciwpożarowy typu A - pas gruntu o szerokości 30 m przyległy do granicy pasa drogowego albo obiektu. Jest pozbawiony martwych drzew, leżących gałęzi i nieokrzesanych ściętych lub powalonych drzew oraz podszytu gatunków iglastych z wyjątkiem jodły. Oddziela las od dróg publicznych, dróg dojazdowych, obiektów magazynowych i użyteczności publicznej. W przeciwieństwie do wcześniejszych przepisów, wzdłuż dróg publicznych nie jest już wymagane wyorywanie bruzdy.
- Pas przeciwpożarowy typu BK - pas gruntu w sąsiedztwie linii kolejowej, na której prowadzony jest ruch. Wykonywany jest równolegle do linii kolejowej w formie dwóch pasów gruntu o szerokości co najmniej 2 m, odległych od siebie od 10 do 15 m i połączonych ze sobą co 25 do 50 m pasami poprzecznymi tej samej szerokości. Pasy te powinny być całkowicie oczyszczone z wszelkiej roślinności do warstwy mineralnej, a na gruntach torfiastych posypane warstwą piasku o grubości od 0,01 m do 0,02 m. Prostokąty powstałe między pasami powinny być oczyszczone z krzewów, suchej ściółki i gałęzi oraz zadrzewione gatunkami liściastymi.
- Pas przeciwpożarowy typu C - pas gruntu o szerokości od 30 do 100 m, przyległy do granicy obiektu. Bezpośrednio przy obiekcie zakłada się bruzdę o szerokości od 5 do 30 m, oczyszczoną do warstwy mineralnej. Oddziela las od obiektów na terenach poligonów wojskowych.
- Pas przeciwpożarowy typu D - pas gruntu o szerokości od 30 do 100 m rozdzielający dwa zwarte obszary leśne. Wymaga bruzdy o szerokości od 3 do 30 m oczyszczonej do warstwy mineralnej. Pasy te zakłada się wzdłuż wytypowanych dróg, umożliwiających prowadzenie działań ratowniczych. Drzewostany na tym pasie muszą mieć udział ponad 50% gatunków liściastych, choć w szczególnych przypadkach dopuszcza się zastąpienie gatunków liściastych modrzewiem.
Obowiązki i odpowiedzialność za wykonanie pasów
Obowiązek urządzania i utrzymywania pasów przeciwpożarowych spoczywa na różnych podmiotach, zgodnie z przepisami:
- Nadleśnictwa - odpowiadają za pasy typu A (przy drogach publicznych), B (przy parkingach) i D.
- Komendanci poligonów - odpowiadają za pasy typu B (przy drogach poligonowych) i C.
- Właściciele linii kolejowych - odpowiadają za pasy typu BK.
- Kierownicy lub właściciele zakładów przemysłowych, obiektów magazynowych i użyteczności publicznej - odpowiadają za pasy typu A (drogi dojazdowe do tych obiektów) i B (wokół obiektów).
Szczegółowe ustalenia dotyczące wykonania pasów typu C i D dokonują odpowiednio nadleśniczy w uzgodnieniu z kierownikami jednostek podległych MON oraz z właściwym miejscowo komendantem wojewódzkim Państwowej Straży Pożarnej. Dopuszczalne jest zastąpienie całości lub części bruzdy zmineralizowanej poletkiem łowieckim, łąką koszoną lub plantacją, jeśli jest to uzasadnione.
Utrzymanie pasów przeciwpożarowych w należytym stanie
Założenie pasa to jedno, ale utrzymanie go w stanie użyteczności przez cały sezon to zupełnie inne wyzwanie. Teoretycznie brzmi to prosto: usunąć martwe drzewa, uprzątnąć gałęzie, ściąć podrost. W praktyce, przy pasach o szerokości 30 m i długości liczonej w setkach lub tysiącach metrów, narzędzia mechaniczne są jedynym sensownym rozwiązaniem.
Wyzwania i sprzęt
Jeśli pas był zaniedbany przez jeden sezon, szybko wrócą do niego trawa, chwasty i młode odrosty. Do regularnego koszenia na otwartym terenie sprawdzają się kosiarki bijakowe, które równocześnie koszą i rozdrabniają ściętą roślinność. Roślinność drzewiasta - samosiewy, podrost gatunków iglastych, krzaki - to największy problem na pasach nieutrzymywanych przez dłuższy czas. Do rozdrabniania tego materiału potrzebny jest cięższy sprzęt.
- Mulczery powierzchniowe poradzą sobie z krzewami, drobnymi drzewkami i gałęziami, rozdrabniając je bezpośrednio w miejscu i mieszając z glebą. Nie ma żadnych pozostałości, które trzeba by wywozić, co jest priorytetem na pasach przeciwpożarowych.
- Przy pasach silnie zarośniętych, wymagających usunięcia stojących drzewek lub pni, stosuje się mulczery wgłębne, które pracują głębiej, potrafiąc rozdrobnić materiał razem z systemem korzeniowym i wymieszać go z glebą.
- Pasy przy liniach kolejowych i drogach publicznych często biegną przez teren trudno dostępny dla standardowego ciągnika. W takich zadaniach dobrze sprawdzają się mulczery do koparek lub ładowarek, wyposażone w wysięgniki, które pozwalają sięgnąć kilka metrów poza podwozie nośnika, umożliwiając pracę ze skarpy, z pobocza czy dna rowu.
Bruzda, element wymagany przy pasach typów B, C i D, musi być dosłownie goła - bez roślinności i liści, z warstwą mineralną na wierzchu. Utrzymanie jej w takim stanie przez cały sezon wymaga co najmniej kilku przejazdów. Na gruntach torfiastych przepisy dodatkowo wymagają posypania piaskiem. Na glebach kamienistych, utrzymanie pasa oznacza również walkę z kamieniami, do czego służą kruszarki do kamieni montowane na ciągniku, rozdrabniające skałki do frakcji nieszkodliwej.
Terminy prac
Przepisy mówią o sezonie od 1 kwietnia do 31 października, ale w praktyce najlepiej zaczynać wcześniej. Wczesnowiosenne prace, gdy roślinność jeszcze nie rozkwitła w pełni, są prostsze mechanicznie i mniej uciążliwe dla okolicznych drzewostanów. Jeśli pas był zaniedbany przez kilka lat, jednorazowe przejście nie wystarczy. Taki teren wymaga oceny dominującego materiału (podrost, krzewowacizna, martwe drewno) i dobrania sprzętu sekwencyjnie: najpierw cięższe maszyny do grubego materiału, potem wykańczanie mulczerem powierzchniowym i ewentualnie koszenie.
Konsekwencje zaniedbań
Brak pasa przeciwpożarowego lub jego zły stan to nie tylko potencjalne ryzyko pożarowe, ale także odpowiedzialność prawna. Właściciel lub zarządca obiektu, który nie dopełnił obowiązku utrzymania pasa, odpowiada za szkody w lesie zgodnie z ustawą o ochronie przeciwpożarowej. W razie pożaru, który przeszedł z jego terenu przez zaniedbany pas na sąsiadujący las, może zostać pociągnięty do odpowiedzialności cywilnej za wszystkie straty.