Miejscowość Pieniężno, położona w pasie Wzniesień Górowskich (Wyżyna Stablaku) nad rzeką Wałszą, ma bogatą i burzliwą historię. Pradolina rzeki Wałszy z piętrzącymi się urwistymi brzegami oraz szumiące wokół lasy stanowiły dogodne miejsce na założenie osady już w czasach starożytnych. Jak podają źródła historyczne, dawni Prusowie w okolicach dzisiejszego Pieniężna założyli nad rzeką Wałszą, w odległości kilku kilometrów, trzy obronne grody. Jeden z nich znajdował się w Plutach, drugi w Wojnitach, a trzeci w samym Pieniężnie.
Położenie tego ostatniego było znakomite do obrony - gród stanął na urwistym brzegu, gdzie rzeka bierze zakręt, a jedynie od północnego wschodu dostęp był łagodniejszy. W połowie XIII wieku Krzyżacy opanowali ziemie pruskiego plemienia Warmów z położonym nad rzeką Wałszą grodem Melcekuke. W roku 1251 Zakon przekazał zdobyte tereny biskupowi warmińskiemu. Na miejscu grodu wzniesiona została strażnica, obok której zaczęła rozwijać się osada, która w roku 1288 otrzymała prawa miejskie.
Historia Zamku i jego Burzliwe Losy
Początki Pieniężna i Zamku
Zgodnie z umową między Krzyżakami a papieżem Innocentym IV, teren Warmii otrzymał biskup, który w 1260 roku powołał kapitułę warmińską z siedzibą w Braniewie, rezydującą od 1284 roku we Fromborku. „Terra Wewa”, jak nazywano te ziemie, została przekazana kapitule. Pierwsze zapiski w kronikach zakonu krzyżackiego podają datę 1282 roku, kiedy to biskup warmiński przekazuje posiadłości Wewy kapitule z poleceniem założenia parafii i wzniesienia kościoła. W dokumentach sądowych nazwa Melzak występuje po raz pierwszy pod datą 7 kwietnia 1282 roku, gdzie Pundico de Melzak występuje jako świadek. Ten rok mieszkańcy grodu nad Wałszą postanowili uznać za fakt istnienia grodu, obchodząc w 1982 roku 700-lecie Pieniężna.
Data nadania praw miejskich nie jest dokładnie znana. W dokumentach po raz pierwszy Melzak nazwano „civitas” w 1312 roku, i ten rok przyjęto uważać za datę nadania praw miejskich. W 1312 roku kapituła warmińska powierzyła założenie miasta (na prawie chełmińskim) i sołectwo Teodorykowi z Lichtenfelde (Lelkowa). Nie mogąc podołać temu zadaniu, odstąpił on, za zgodą kapituły, sołectwo i lokalizację miasta emigrantom z Holandii - najpierw tkaczowi Henrykowi, a następnie Fryderykowi z Pasłęka. Temu ostatniemu kapituła potwierdziła nabyte prawa: 6 włók wolnych należało się proboszczowi, 21 włók miastu, 10 włók sołtysowi jako posiadłość dziedziczna. Z pozostałych 84 włók mieszkańcy zobowiązani byli po upływie dziewięcioletniej wolnizny płacić czynsz w wysokości pół grzywny z każdej włóki, od dnia św. Marcina. Mieszkańcom przysługiwało prawo łowienia ryb w Wałszy, ale tylko drobnym sprzętem na własne potrzeby.
Architektura i Rozbudowa Zamku
W początku XIV wieku w miejscu drewnianej strażnicy zaczęto wznosić murowany zamek. Powstał on w północno-zachodniej części miasta, w zakolu rzeki Wałszy, na skraju nadrzecznej skarpy. Jako pierwszy postawiono budynek mieszkalno-reprezentacyjny w zachodniej części założenia, zbudowany z cegły na wysokim kamiennym fundamencie. Mury zamkowe połączono z budowanymi murami miejskimi. Jeszcze w XIV wieku nadbudowano skrzydło zachodnie. Po rozbudowie budynek miał 75 m długości oraz 15,5 m szerokości. Posiadał trzy kondygnacje i wysokie piwnice, mieściły się w nim komnaty kanoników oraz sale reprezentacyjne. Najwyższa kondygnacja pełniła funkcje magazynowe i obronne. W tym też czasie wzniesiono jednopiętrowe skrzydła północne i południowe. Skrzydło północne powstało na planie prostokąta o wymiarach 39 x 17 m i znajdowało się w nim mieszkanie burgrabiego. Skrzydło południowe miało wymiary 52 x 41,5 m i ulokowano w nim pomieszczenia stajni oraz służby zamkowej.
Około 1340 roku miasto zaczęto otaczać murem obronnym, który wraz z zamkiem powstałym w XIV wieku stanowił jednolity system obronny. Do miasta wiodły dwie bramy: od wschodu brama Braniewska i od południa brama Ornecka. W środku obszaru przeznaczonego na parcele miejskie został wydzielony rynek w kształcie kwadratu. Obszar miasta był stosunkowo mały, a jedyne powiększenie obszaru zostało uwidocznione w dokumencie z dnia 2 lutego 1346 roku, kiedy to kapituła powiększyła obszar o 12 włók lasu.
Zamek jako Ośrodek Administracyjny i Rola Mikołaja Kopernika
Rozwój miasta w XIV wieku spowodował, że Pieniężno stało się ośrodkiem administracyjnym dużej części Warmii. Administratorem dóbr kapituły był na początku XVI wieku między innymi Mikołaj Kopernik. Zamek pieniężeński był ośrodkiem, skąd Kopernik wyjeżdżał na lokacje okolicznych wsi. Na pewno przebywał tu w październiku 1518 roku i w marcu 1519 roku. W dniach 11-12 marca 1519 roku dokonał lokacji w Radziejewie, Łajsach, Łoźniku i Wopach.
Zniszczenia i Pożary na przestrzeni Wieków
W ciągu kilkusetletniej historii Zamek Kapituły Warmińskiej przechodził burzliwe koleje losów. W 1414 roku, podczas tak zwanej „wojny głodowej”, Pieniężno zostało zajęte przez oddziały polsko-litewskie. Miasto, zamek, farę oraz domy kanoników i okoliczne wsie spalono i obrabowano. Na początku wojny trzynastoletniej miasto i zamek poddało się wojskom Zakonu Krzyżackiego. Podczas odbijania go przez wojska polskie w kwietniu 1455 roku wybuchł pożar, który doszczętnie strawił miasto. Zamek po raz pierwszy został spalony w 1455 roku, potem w 1520 i 1626.
Tak Wyglądało Życie Wewnątrz Średniowiecznego Zamku w 1200 r. | Rekonstrukcja AI
Kolejny raz Pieniężno doświadczyło skutków wojny w roku 1520, kiedy to obsadzone polską załogą miasto i zamek zaatakowały wojska krzyżackie, którymi osobiście dowodził wielki mistrz Albrecht Hohenzollern. W roku 1626 zamek w Pieniężnie został zajęty przez wojska szwedzkie. Po roku został odbity z rąk szwedzkich przez oddział pod dowództwem pułkownika Stanisława Rewery Potockiego, niestety po raz kolejny zostając poważnie zniszczonym przez pożar. Stuletni okres pokoju w XVI wieku sprzyjał rozwojowi miasta, lecz kolejne zniszczenia przyniosły wojny szwedzkie. Szwedzi zajęli miasto w 1626 roku i rok później je spalili. W 1666 roku odbudowujące się miasto niszczy kolejny pożar - spłonął ratusz i kościół. Liczne wojny i głód sprzyjały rozwojowi chorób, a szczególnie dżumy, która w roku 1708 rozszerzyła się na terenie Prus, pochłaniając przypuszczalnie około 200 mieszkańców Pieniężna.
Przemiany i Upadek w XVIII-XX Wieku
W połowie XVII wieku obiekt został gruntownie przebudowany. Został pozbawiony cech obronnych, zyskując charakter barokowej rezydencji. Po I rozbiorze Polski w roku 1772 zamek został przejęty przez króla pruskiego. Kanonicy opuścili zamek, który zaczął popadać w ruinę pod koniec XVII wieku. W latach 70. XIX wieku z zamku pozostał jedynie główny budynek oraz przylegające do niego skrzydło północne. W drugiej połowie XIX wieku, ze względu na zły stan techniczny, wyburzone zostały skrzydła wschodnie i południowe. Pozostałe budynki wykorzystywano jako siedzibę administracji państwowej i magazyn soli. W okresie międzywojennym przeprowadzono remont skrzydła zachodniego, umieszczając w nim szkołę i niewielkie muzeum. Tragiczny dla Pieniężna okazał się koniec II wojny światowej. W lutym 1945 roku zniszczone zostało 90% miasta. Dopiero po wielkim nalocie na Królewiec w dniu 31 sierpnia 1944 roku całe miasto zostało zamienione w gruzy i popiół.
Współczesne Wyzwania Zamku: Walka o Odzyskanie i Pożar w 2019 Roku
Walka o Odzyskanie Zabytku i Jego Stan Obecny
Po wojnie miasto zaczęło powoli się odbudowywać. Kolejne władze samorządowe Pieniężna chciały wyremontować zamek. W 2000 roku udało się go sprzedać częstochowskiemu biznesmenowi, który zamierzał stworzyć w nim hotel, ośrodek szkoleniowy oraz centrum promocji i biznesu. Właściciel nie realizował jednak umowy i średniowieczny obiekt dalej popadał w ruinę. O odzyskanie zabytku burmistrz Pieniężna Kazimierz Kiejdo zabiegał od 2008 roku. Kiedy pojawiła się możliwość przejęcia niszczejącej budowli, wszczęto procedurę sądową. Wyrok nakazujący dotychczasowym właścicielom oddanie nieruchomości wydał Sąd Rejonowy w Braniewie. Wyrok w końcu zapadł, ale nie jest prawomocny.
Obecnie dawna siedziba kanoników warmińskich to dwa skrzydła, ustawione do siebie pod kątem prostym. Skrzydło północne to pozbawiona dachu ruina. Lepiej zachowany jest najstarszy człon zamku, skrzydło zachodnie trzykondygnacyjne, podpiwniczone, nakryte wysokim dwuspadowym dachem z bocznymi szczytami. W piwnicach budynku widoczne są sklepienia krzyżowe wsparte na kwadratowych filarach.
Pożar Poddasza Zamku w 2019 Roku
W piątek 26 lipca 2019 roku, kilkanaście minut po godzinie 15:00, służba dyżurna Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej w Braniewie otrzymała zgłoszenie o zadymieniu wydobywającym się z poddasza Zamku Kapituły Warmińskiej w Pieniężnie. Jako pierwsi działania gaśnicze rozpoczęli strażacy-ochotnicy z jednostki OSP Pieniężno, którzy po kilku minutach opanowali pożar w części poddasza zabytkowego obiektu. Działania ratownicze wymagały od strażaków dużo wysiłku, szczególnie rozwinięcie linii gaśniczej w kierunku poddasza po niezabezpieczonej klatce schodowej. Miejsce pożaru oraz ukryte zarzewia ognia zostały sprawdzone i dogaszone, a wnętrze obiektu skontrolowane przez strażaków pod kątem obecności osób postronnych. Z uwagi na rozmiar oraz charakter budynku na miejsce pożaru skierowano łącznie 10 zastępów straży pożarnej.
Inny Pożar w Gminie Pieniężno
W środę, 21 stycznia (rok nieokreślony, ale kontekst wskazuje na współczesne wydarzenia, prawdopodobnie 2023), kilkanaście minut po godzinie 16:00 służby ratunkowe otrzymały zgłoszenie o pożarze budynku gospodarczego w miejscowości Glebiska w gminie Pieniężno. Po dotarciu na miejsce pierwszych zastępów straży pożarnej okazało się, że ogień objął już całą konstrukcję obiektu. Niskie temperatury oraz zalegający śnieg znacznie utrudniały prowadzenie działań gaśniczych.
Do akcji skierowano trzy pojazdy ratowniczo-gaśnicze z Państwowej Straży Pożarnej w Braniewie. W działaniach uczestniczyli również strażacy ochotnicy z Pieniężna, Płoskini i Plut, a także dwie jednostki OSP z powiatu lidzbarskiego - z Henrykowa i Ornety. Oprócz gaszenia pożaru strażacy prowadzili prace rozbiórkowe, docierając do ukrytych zarzewi ognia i systematycznie je dogaszając. Wodę do celów gaśniczych pobierano z pobliskiego stawu znajdującego się na terenie miejscowości. Akcja trwała kilka godzin i zakończyła się całkowitym ugaszeniem pożaru.