Po raz pierwszy w historii Państwowej Straży Pożarnej, na czele komendy powiatowej stanie kobieta. Brygadier Marta Kacprzycka objęła to stanowisko, otrzymując akt powierzenia obowiązków z rąk Komendanta Głównego PSP gen. brygadiera Andrzeja Bartkowiaka oraz Komendanta Wojewódzkiego PSP w Poznaniu nadbryg. Dariusza Matczaka.
Kariera Brygadier Marty Kacprzyckiej
Brygadier Marta Kacprzycka rozpoczęła swoją służbę w Państwowej Straży Pożarnej 29 lipca 2005 roku jako podchorąży Szkoły Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie. Po ukończeniu studiów została skierowana do Komendy Miejskiej Państwowej Straży Pożarnej w Ostrołęce, gdzie zajmowała kolejno stanowiska dowódcy zastępu i dowódcy sekcji w Jednostce Ratowniczo-Gaśniczej PSP. Następnie pełniła funkcje specjalisty w Wydziale Operacyjnym oraz starszego specjalisty w Sekcji Kontrolno-Rozpoznawczej KM PSP w Ostrołęce.
Z dniem 1 września 2017 roku została przeniesiona do Komendy Wojewódzkiej Państwowej Straży Pożarnej w Poznaniu, gdzie objęła stanowisko starszego specjalisty w Wydziale Kontrolno-Rozpoznawczym. 1 kwietnia 2019 roku awansowała na zastępcę naczelnika wydziału, a 5 marca 2020 roku objęła stanowisko Naczelnika Wydziału Kontrolno-Rozpoznawczego Komendy Wojewódzkiej PSP w Poznaniu.
Kobiety w strukturach Państwowej Straży Pożarnej
Do tej pory w Państwowej Straży Pożarnej żadna kobieta nie piastowała stanowiska komendanta powiatowego lub miejskiego, ani komendanta wojewódzkiego czy zastępcy komendanta głównego, co wiązałoby się z możliwością uzyskania awansu generalskiego. Jedynie raz w historii PSP kobieta-strażak pełniła służbę na stanowisku umożliwiającym awans generalski (komendant-rektor SGSP), jednak ostatecznie go nie otrzymała.
Wśród formacji podległych Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i Administracji, Państwowa Straż Pożarna charakteryzuje się najniższym odsetkiem kobiet pełniących służbę. Najwięcej kobiet pracuje w Straży Granicznej, gdzie pierwszą kobietą z awansem generalskim została gen. Wioleta Gorzkowska w 2019 roku.
Warto również wspomnieć o innych kobietach, które osiągnęły wysokie stopnie w służbach mundurowych: gen. bryg. Wioletta Gorzkowska (Straż Graniczna), nadinspektor Lidia Mołodecka (Służba Celna, pierwsza kobieta-generał w służbie czynnej), nadinsp. Irena Doroszkiewicz (Policja, komendant wojewódzka), nadinsp. Helena Michalak (Policja, wiceszefowa KGP) oraz nadinsp. Magdalena Rzeczkowska (Służba Celno-Skarbowa, obecna minister finansów).
Agnieszka Wojciechowska jest jedną z pierwszych kobiet w Polsce, która uzyskała przydział do podziału bojowego w Państwowej Straży Pożarnej. W grudniu 2023 roku Komenda Powiatowa PSP w Wieliczce zyskała nową zastępczynię komendanta, młodszą kapitan Danutę Pawelec.
Historia zaangażowania kobiet w służby pożarnicze
Geneza żeńskiej służby pożarniczej sięga stowarzyszeń samarytańskich i skautowych, powoływanych do niesienia pierwszej pomocy podczas katastrof. Kluczową rolę odegrał ruch emancypacyjny, którego korzenie tkwią w rewolucji francuskiej. W 1791 roku Olimpia de Gouges opracowała manifest domagający się przyznania kobietom podstawowych praw, w tym dostępu do edukacji i równości w prawach pracowniczych.
Pod koniec XIX wieku nastąpiła znacząca metamorfoza światopoglądowa kobiet na całym świecie. Idea służby samarytańskiej kobiet w strażach pożarnych w Europie została przejęta z międzynarodowego ruchu humanitarnego Czerwonego Krzyża. W Polsce, w porównaniu do innych krajów europejskich, żeńskie drużyny zaczęto organizować stosunkowo późno.
Za początek służby samarytańskiej w Polsce przyjmuje się rok 1917, kiedy to w Radomiu odbył się pierwszy żeński kurs pożarniczy. W 1921 roku Antoni Szczerbowski wydał „Katechizm dla strażackich oddziałów samarytańskich”, określający rolę polskich kobiet w pożarnictwie jako pielęgniarek i sanitariuszek.
W 1927 roku w województwie kieleckim powstała pierwsza profesjonalna drużyna żeńska. W 1931 roku Komisja Organizacyjno-Regulaminowa Głównego Związku Straży Pożarnych RP opracowała jednolity regulamin dla drużyn żeńskich, który określał ich cele i zasady funkcjonowania: ratownictwo, prace kulturalno-oświatowe, krzewienie zasad bezpieczeństwa pożarowego, szkolenie w zakresie wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego, a także pomoc oddziałom męskim w akcjach (służba porządkowa, wodna i sanitarna).
Członkinie drużyn żeńskich musiały ukończyć 17. rok życia, a o przyjęciu decydował miejscowy zarząd straży pożarnej. Oddział żeński musiał liczyć minimum pięć członkiń.
W pierwszej połowie lat 30. XX wieku drużyny kobiece rozwijały się dynamicznie. Samarytanki systematycznie uczestniczyły w kursach i szkoleniach organizowanych przez Główny Związek Straży Pożarnych. Aby uzyskać kwalifikację instruktorki, kandydatki musiały zdać egzamin teoretyczny z zakresu przyczyn powstawania i rozprzestrzeniania się pożaru oraz użycia środków gaśniczych.
W latach 1936-1939 zarządy powiatowe straży pożarnych przeprowadzały lustracje w drużynach żeńskich, co skutkowało sprawozdaniami z zaleceniami działań naprawczych. Często odnotowywano braki w organizacji jednostek, ewidencji członkiń, kontroli obecności oraz dziennikach zajęć.
W styczniu 1939 roku weszło w życie rozporządzenie Rady Ministrów o obowiązku przygotowania personelu państwowego do obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej, co umożliwiło tworzenie rezerw kobiecych w ochronie przeciwpożarowej i prowadzenie szkoleń pożarniczych dla kobiet.
Wybuch II wojny światowej przerwał działalność żeńskich drużyn pożarniczych. Większość członkiń uczestniczyła w kampanii wrześniowej jako sanitariuszki. Po 1945 roku, w trudnych warunkach ograniczonej samorządności, rozwój żeńskich drużyn przy strażach ochotniczych był spowolniony aż do lat 60. XX wieku. W 1959 roku funkcjonowały 122 drużyny żeńskie, liczące 1150 członkiń.
W latach 70. XX wieku kobiety odczuwały potrzebę niesienia pomocy, co skutkowało wstępowaniem do harcerstwa, gdzie powstawały sekcje pożarnicze. Do końca lat 80. XX wieku harcerstwo i straże pożarne prowadziły wspólne ćwiczenia, zawody i obozy.
W latach 70. XX wieku działalność kobiet w ochotniczych strażach pożarnych nie była powszechnie widoczna. Kobiety wspierały strażaków umiejętnościami medycznymi jako pielęgniarki lub sanitariuszki, rzadziej brały udział w akcjach, pełniąc rolę dodatkowej pomocy. Zajmowały się również edukacją młodzieży i organizacją imprez strażackich.
Od lat 70. XX wieku w prasie pożarniczej zauważalny jest wzrost liczby artykułów poruszających kwestie służby kobiet. Na okładkach czasopism pojawiały się portrety umundurowanych pań, a na łamach periodyków pisano o ich zaangażowaniu w życie strażackie i edukowaniu dzieci.
Po przełomie politycznym w 1989 roku kobiety coraz śmielej odnajdują się w strażackiej służbie, chociaż nadal stanowią mniejszość. Wnoszą do straży pożarnej "kobiece ciepło i życzliwy uśmiech", humanizując ztechnicyzowany krajobraz PSP i OSP.
Kobiety w Państwowej Straży Pożarnej dzisiaj
Obecnie w Państwowej Straży Pożarnej służy 1319 funkcjonariuszek (stan na 9 lutego 2024 roku). Kobiety stanowią około 4,2% wszystkich funkcjonariuszy, ale aż 72,8% pracowników cywilnych. Kobiety stanowią jedynie 7% kadry oficerskiej, a w podziale bojowym walczy z ogniem zaledwie 88 kobiet (około 0,4% strażaków).
Na stanowiskach kierowniczych w kraju pracuje 211 kobiet (2,1% osób na wyższych stanowiskach). Kobiety w PSP pracują w podziale bojowym jako kierowcy, ratowniczki medyczne, a także w grupach specjalistycznych. Pracownice cywilne zajmują stanowiska w księgowości, administracji i sekretariatach.
W jednostkach Ochotniczych Straży Pożarnych służy około 66 600 pań. Coraz częściej kobiety piastują stanowiska w zarządach OSP, są prezesami i naczelnikami swoich jednostek.
Droga kobiet do służby czynnej w Państwowej Straży Pożarnej rozpoczyna się od przygotowania sprawnościowego. Jeszcze w 1995 roku kobiety nie były przyjmowane na studia dzienne w Szkole Głównej Służby Pożarniczej. Przepustką do pracy w PSP były studia zaoczne cywilne i ukończone kursy kwalifikacyjne.
Kobiety w podziale bojowym muszą sprostać wysiłkowi fizycznemu, a część z nich ma za sobą służbę w ochotniczych strażach pożarnych, która daje im cenne doświadczenie.
Nowy zastępca komendanta Powiatowego PSP w Policach
Państwowa Straż Pożarna coraz bardziej otwiera się na kobiety, doceniając ich doświadczenie i umiejętności. Mimo że straż pożarna wciąż jest postrzegana jako męski świat, obecność kobiet wnosi do niej nowe wartości i perspektywy, a ich zaangażowanie i odwaga są nieocenione w codziennej służbie.