Włochaty czworonóg na służbie przemierza gruzowisko, nosem wodzi po odłamkach betonu i cegieł, zagląda w szczeliny między fragmentami ścian i pogruchotanych mebli, omija wystające pręty zbrojeniowe. Jeszcze niedawno stał tu blok mieszkalny, a w nim znajdowali się ludzie, którzy nie spodziewali się, że za chwilę ich spokojne życie zmieni się w koszmar. W sobotę 25 kwietnia 2015 r. Nepalem zatrzęsło siłą 7,9 w skali Richtera. Następnego dnia na ratunek wyruszyła polska grupa w liczbie 81 strażaków Państwowej Straży Pożarnej - wśród nich 32 z Warszawy. W grupie był asp. Łukasz Grabowski i jego pies Rodi.
Rodi ma za sobą wiele akcji poszukiwawczych na obiektach zgruzowanych, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Po przeszukaniu gruzowiska można stwierdzić, czy znajduje się tam żywa osoba. Pies jest wtedy pobudzony, szczeka. Gdy trafia na zwłoki - markotnieje. „Taka informacja jest ważna dla samego przebiegu działań oraz dla bliskich oczekujących przed gruzowiskiem” - zauważa Łukasz Grabowski.
W Specjalistycznej Grupie Poszukiwawczo-Ratowniczej „Warszawa 9” z siedzibą w JRG 15 Łukasz Grabowski pracuje od 2008 r., czyli od początku swojej służby. Kiedy Rodi trafił do SGPR „Warszawa 9”, szybko stał się jego przyjacielem i stworzyli dobrze zgrany zespół. Labrador wkrótce skończy 13 lat, od ponad pół roku jest emerytem i cieszy się czasem wolnym.
Psy ratownicze w strukturach Państwowej Straży Pożarnej
Psy odgrywają nieocenioną rolę w akcjach ratowniczych Państwowej Straży Pożarnej. Ich zaangażowanie, wyszkolenie i unikalne zdolności pozwalają na efektywne poszukiwanie zaginionych osób w różnorodnych i często ekstremalnych warunkach. Wsparcie czworonożnych ratowników jest nie do przecenienia, ponieważ dobrze wyszkolone psy potrafią zastąpić pracę wielu ratowników, znacząco oszczędzając cenny czas.
Psy ratownicze wykorzystywane są do akcji ratowniczych i poszukiwania osób zaginionych zarówno na lądzie, jak i w wodzie. Dzięki swojemu doskonałemu węchowi potrafią odnajdywać zaginione osoby w wyniku trzęsienia ziemi czy zejścia lawiny górskiej, ale także te, które potrzebują pomocy w wodzie.
Rodzaje psów ratowniczych i ich specjalizacje
Istnieją dwie główne specjalności ratownicze psów:
- Specjalność gruzowiskowa: obejmuje psy poszukujące ludzi zasypanych pod gruzami oraz pod osuwiskami ziemnymi i kamiennymi. Psy te muszą być w stanie poruszać się po niestabilnym i zróżnicowanym terenie, często niosącym ryzyko zranienia.
- Specjalność terenowa: obejmuje psy poszukujące ludzi zaginionych na terenach trudno dostępnych i leśnych. Dzielą się na terenowe, które używają górnego lub dolnego wiatru do lokalizacji ludzkiego zapachu na obszarze kilkuset metrów, oraz tropiące, które podążają za pozostawionym śladem.
Dodatkowo, psy ratownicze można podzielić ze względu na środowisko działania:
- Psy lawinowe: uczestniczą w akcjach ratunkowych w górach, poszukując osób zasypanych pod śniegiem. Kluczowe jest dla nich szybkie przeszukanie terenu, ponieważ pierwsze minuty po zejściu lawiny są decydujące dla przeżycia. Psy te nie mogą być zbyt ciężkie, aby nie zapadać się w śniegu, i nie mogą bać się lotu śmigłowcem.
- Psy gruzowe: wykorzystywane są podczas przeszukiwań budynków zawalonych w wyniku katastrof budowlanych, zamachów terrorystycznych czy klęsk żywiołowych. Ich zdolność do wykrywania zapachów o bardzo niskim stężeniu jest nieoceniona w sytuacjach, gdy każda minuta się liczy.
- Psy poszukiwawcze: ich głównym zadaniem jest odnajdywanie osób zaginionych, zabłąkanych, porwanych lub rannych na rozległych terenach leśnych czy łąkach.
- Psy dowodne: muszą być silne i odporne na niskie temperatury, ponieważ często pracują w zimnej wodzie. Do tej kategorii zaliczają się rasy takie jak nowofundland, landseer czy leonberger. Psy te potrafią nie tylko odholować do brzegu ludzi, ale także łodzie.
Rasy psów predysponowane do pracy ratowniczej
Choć w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 28 grudnia 2021 r. w sprawie psów używanych w akcjach ratowniczych wymieniono konkretne rasy, nie oznacza to, że tylko one mogą pracować w straży pożarnej. Katalog ras nie jest zamknięty, a w uzasadnionych przypadkach można dopuścić do szkolenia inne psy, nawet nierasowe, które wykazują predyspozycje do pracy ratowniczej.
Niemniej jednak, niektóre rasy ze względu na swoje cechy fizyczne i psychiczne są szczególnie cenione w ratownictwie:
- Owczarki belgijskie (malinois, tervueren): często wybierane ze względu na swoją wszechstronność i inteligencję.
- Labradory i Retrievery: cenione za umiejętność współpracy, szybkie przyswajanie wiedzy i silne instynkty poszukiwawcze. Kapitana Karola Pietrzyka z Państwowej Straży Pożarnej uważa, że obok Owczarków Niemieckich, do służby w straży najlepiej nadają się Retrievery.
- Owczarki niemieckie: znane ze swojej odwagi, inteligencji i lojalności.
- Nowofundlandy: doskonałe w ratownictwie wodnym dzięki swojej sile, odporności na zimno i naturalnym zdolnościom pływackim.
- Landseery i Leonbergery: podobne cechy do nowofundlandów, predysponujące do pracy w wodzie.
- Bernardyny: historycznie wykorzystywane w ratownictwie alpejskim, choć ich obecna waga może być ograniczeniem w niektórych zastosowaniach, np. w lawinowych.
- Bloodhoundy: cenione w Wielkiej Brytanii za niezwykle czuły węch i wytrzymałość w tropieniu.
Warto zaznaczyć, że takie rasy jak owczarek australijski, briard czy beauceron, a także holenderskie owczarki, również są brane pod uwagę ze względu na swoje predyspozycje do pracy ratowniczej.
Warunki zatrudnienia i utrzymania psów ratowniczych
Służba psa ratowniczego wiąże się z określonymi zasadami dotyczącymi jego statusu, opieki i utrzymania.
Psy służbowe i kontraktowe
Psy mogą być wykorzystywane przez PSP na dwóch zasadach:
- Psy służbowe: są na stanie jednostki organizacyjnej PSP i są jej własnością.
- Psy kontraktowe: stanowią własność strażaków pełniących funkcje ich przewodników i działają w akcjach na podstawie umowy. Psy kontraktowe stanowią większość "zatrudnionych" psich ratowników w szeregach Państwowej Straży Pożarnej.
Zgodnie z ustawą z dnia 11 sierpnia 2021 r. o zmianie ustawy o Policji oraz niektórych innych ustaw, przyznano opiekę i środki na utrzymanie i leczenie zakontraktowanego psa ratowniczego, zarówno w czasie jego służby, jak i po przejściu na emeryturę. Jest to ogromne ułatwienie dla przewodników.
Opieka nad emerytowanym psem
Pies przechodzi na emeryturę z kilku powodów:
- Przepracował na kontrakcie co najmniej 5 lat (pies kontraktowy).
- Ukończył 9. rok życia.
- Dalszą pracę uniemożliwia mu stan zdrowia lub brak postępów w szkoleniach.
Opiekunem psa pozostaje zazwyczaj osoba, która pełniła funkcję jego przewodnika, pod warunkiem złożenia pisemnej deklaracji woli sprawowania opieki. Jeśli były opiekun nie może przyjąć psa, może on zostać przydzielony innemu strażakowi, emerytowanemu strażakowi lub strażakowi zwolnionemu ze służby z prawem do renty inwalidzkiej, po złożeniu pisemnej deklaracji.
Na opiekunie spoczywa pełna odpowiedzialność za psa, niezależnie od jego statusu (służbowy czy kontraktowy). Obejmuje to żywienie, opiekę weterynaryjną i utrzymanie w dobrej kondycji. Opiekun otrzymuje wyżywienie dla psa w postaci karmy lub równoważnik pieniężny w formie miesięcznego ryczałtu.
Szkolenie i certyfikacja psów ratowniczych
Proces szkolenia psa ratowniczego jest długotrwały, wymagający i obejmuje zarówno psa, jak i jego opiekuna.
Etapy szkolenia
Szkolenie psa ratowniczego rozpoczyna się od testu kwalifikacyjnego, który ocenia wrodzone predyspozycje psa do pracy w ratownictwie oraz postawę przewodnika. Następnie pies wraz z opiekunem przechodzą odpowiednie szkolenie, które może trwać do około trzeciego roku życia psa, a później jest kontynuowane w formie treningów udoskonalających.
Szkolenie obejmuje:
- Trening posłuszeństwa.
- Pracę w terenie (w różnych warunkach atmosferycznych i na zróżnicowanym podłożu).
- Prace poszukiwawcze (z wykorzystaniem węchu).
- Pracę z powiadomieniami (np. szczekanie w celu oznaczenia odnalezionej osoby).
- Mobilność w terenie.
Psy ratownicze muszą mieć bardzo dobrze rozwinięty zmysł węchu, ponieważ to on jest kluczowy w lokalizacji ofiar. 99% mózgu psa ratowniczego powinno być nastawione na pracę węchową.
Certyfikacja i klasy specjalności ratowniczej
Po ukończeniu szkolenia pies i przewodnik mogą przystąpić do egzaminów certyfikacyjnych. Certyfikaty są wydawane na podstawie zgodności z rozporządzeniem lub regulaminem IRO i FCI. Pozwala to na dołączenie do grup cywilnych współpracujących z OSP, GOPR i TOPR.
Istnieją różne klasy specjalności ratowniczej:
- Klasa 0: uprawnia do kontynuowania szkolenia i przystąpienia do egzaminu klasy I przed upływem 12 miesięcy.
- Klasa I: uprawnia do uczestniczenia w akcjach ratowniczych. Termin ważności wynosi 12 miesięcy dla specjalności terenowej oraz 18 lub 24 miesiące dla specjalności gruzowiskowej, jeśli spełnione są określone warunki.
Szkolenie psów lawinowych jest regulowane przez podmioty uprawnione do ratownictwa górskiego, które same ustalają zasady i program szkoleniowy. Szkolenie psów ratowniczych dowodnych jest regulowane przez rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i składa się z kilku stopni, z których każdy kończy się egzaminem.
Kluczowe cechy psa ratowniczego
Aby pies mógł skutecznie pełnić rolę ratownika, musi odznaczać się szeregiem cech:
- Wytrzymałość fizyczna: zdolność do długotrwałej pracy w trudnych warunkach.
- Brak agresji wobec człowieka: absolutna pewność, że pies nie stanowi zagrożenia dla osób poszukiwanych ani ratowników.
- Doskonała praca w zespole: ścisła współpraca z przewodnikiem jest kluczowa.
- Czuły węch: zdolność do lokalizowania zapachu człowieka nawet w trudnych warunkach.
- Odwaga: umiejętność pokonywania przeszkód i pracy w stresujących sytuacjach.
- Inteligencja i posłuszeństwo: łatwość przyswajania komend i zasad.
- Chęć do pracy i nauki: motywacja do wykonywania zadań i ciągłego doskonalenia umiejętności.
- Odpowiednia budowa ciała: w zależności od specjalizacji, pies musi być zdolny do poruszania się w specyficznym terenie (np. lekki pies do pracy w lawinach, zwinny do poruszania się po gruzie).
Praca z psem ratowniczym wymaga ogromnego nakładu pracy, cierpliwości, wytrwałości i konsekwencji ze strony przewodnika. Jest to wyzwanie, które musi być w pełni przemyślane, ponieważ decyzja o podjęciu się tej roli to zobowiązanie na co najmniej 10 lat.