Artykuł szczegółowo omawia ścieżki kariery, wymagania oraz system uprawnień i świadczeń przysługujących strażakom Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Prezentuje również informacje dotyczące możliwości wstąpienia do Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP).
Jak zostać strażakiem zawodowym?
Aby zostać zawodowym strażakiem Państwowej Straży Pożarnej, można wybrać jedną z dwóch głównych dróg:
- Służba kandydacka: polega na ukończeniu jednej ze szkół PSP kształcących w systemie dziennym. Do szkół tych zaliczają się Szkoły Aspiranckie (Kraków, Poznań, Częstochowa) oraz Szkoła Główna Służby Pożarniczej (oficerska) w Warszawie.
- Służba przygotowawcza (tzw. „nabór z ulicy”): odbywa się w jednej z jednostek organizacyjnych Państwowej Straży Pożarnej, np. Jednostce Ratowniczo-Gaśniczej, gdy ogłoszony jest nabór.
Niezależnie od wybranej drogi, testy sprawnościowe pozostają jednakowe i są zunifikowane zarówno dla szkół, jak i naborów do poszczególnych jednostek PSP.
Wymagania ogólne dla kandydatów
Każdy kandydat, niezależnie od wybranej ścieżki, musi spełniać następujące wymagania:
- korzystać z pełni praw publicznych,
- posiadać zdolność fizyczną i psychiczną do pełnienia służby,
- posiadać uregulowany stosunek do służby wojskowej (nie dotyczy kobiet),
- nie może być karany za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe,
- posiadać co najmniej średnie wykształcenie (w przypadku naboru do szkół wymagana jest również matura, której wyniki są oceniane w toku rekrutacji).
Proces rekrutacji do służby przygotowawczej (nabór „z ulicy”)
Przyjęcie do służby przygotowawczej dokonuje właściwy terytorialnie komendant wojewódzki, powiatowy (miejski) lub kierownik jednostki organizacyjnej PSP, w zależności od posiadanych możliwości etatowych. Aby zostać przyjętym, należy spełnić wymagania ogólne i pomyślnie przejść rekrutację (ocenę zdolności psychicznej i fizycznej).
Informacje o rekrutacji znajdują się w ogłoszeniu o naborze publikowanym przez daną jednostkę. Proces zwykle obejmuje następujące etapy:
- Ocena złożonych dokumentów: podanie o przyjęcie do służby, zaświadczenie lekarskie o braku przeciwwskazań zdrowotnych.
- Test sprawności fizycznej: obejmuje podciąganie na drążku, bieg po kopercie, Beep Test (próba wydolnościowa).
- Akrofobia (opcjonalnie): wejście i zejście po 20-metrowej drabinie ustawionej pod kątem 75 stopni.
- Pływanie (opcjonalnie): 50 m stylem dowolnym w maksymalnie 90 sekund.
- Test wiedzy (opcjonalnie): 20 pytań zamkniętych, 25 minut, minimum 11 poprawnych odpowiedzi.
- Ocena dodatkowej dokumentacji: złożenie kopii dokumentów potwierdzających wykształcenie, wyszkolenie lub posiadane umiejętności; podliczenie punktacji za uprawnienia, kwalifikacje i wykształcenie, a także udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych w OSP lub udział w ćwiczeniach organizowanych przez PSP.
- Rozmowa kwalifikacyjna.
- Badania lekarskie i psychologiczne w komisji rejonowej MSWiA, wydanie orzeczenia lekarskiego.
- Przyjęcie do służby przygotowawczej i odbycie kursu podstawowego w zawodzie strażak.
Testy sprawnościowe i inne sprawdziany
Testy sprawnościowe do PSP są jednakowe dla wszystkich kandydatów. Składają się z próby wydolnościowej (Beep Test), podciągania na drążku i biegu po kopercie. Sprawdzian z pływania oraz test braku lęku wysokości (akrofobia) stanowią odrębne elementy rekrutacji, a w naborze „z ulicy” są opcjonalne, w przeciwieństwie do naborów do szkół, gdzie są obowiązkowe.
Test wiedzy i rozmowa kwalifikacyjna
Test wiedzy jest opcjonalnym etapem podczas naborów „z ulicy” i nie występuje w rekrutacji do szkół. Rozmowa kwalifikacyjna to jeden z ostatnich etapów rekrutacji. Do ostatecznego wyniku punktowego w naborze „z ulicy” wlicza się punkty za złożone dokumenty (max 60 pkt.) i wynik rozmowy kwalifikacyjnej (max 40 pkt.), co daje łącznie 100 punktów. Wynik testu sprawnościowego nie wlicza się do końcowego wyniku, służy jedynie do zaliczenia etapu.
Wysługi i uprawnienia dla strażaka
Strażak w służbie przygotowawczej, po przyjęciu do służby, przez 3 lata jest stażystą (okres ten może zostać skrócony za szczególne osiągnięcia). Po przyjęciu do służby, stażysta jest kierowany na kurs podstawowy w zawodzie strażak, który wlicza się do okresu stażu. Po pozytywnym ukończeniu stażu i uzyskaniu pozytywnej opinii, strażak zostaje mianowany do służby stałej i odtąd przysługują mu wszystkie dodatki do uposażenia. Pensję otrzymuje od momentu mianowania (podpisania umowy), również podczas kursu podstawowego.
Służba kandydacka w szkołach pożarniczych
Proces rekrutacji do szkół aspirantów (Częstochowa, Poznań, Kraków) lub Szkoły Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie rozpoczyna się od złożenia dokumentów. Przebieg postępowania rekrutacyjnego obejmuje:
- Weryfikację podań i dokumentów.
- Ustalenie punktów rekrutacyjnych z matury.
- Przeprowadzenie testu sprawności fizycznej (koperta, Beep Test, drążek), sprawdzianu braku lęku wysokości i sprawdzianu z pływania.
- Sporządzenie listy osób wstępnie zakwalifikowanych i jej publikacja.
- Badania lekarskie MSWiA.
Absolwenci szkół aspiranckich uzyskują tytuł technika pożarnictwa i stopień młodszego aspiranta. Absolwenci SGSP uzyskują tytuł inżyniera i stopień młodszego kapitana. Wymagania dotyczące testów sprawnościowych, limitu wieku (do 25 lat) oraz zakresu matur są zunifikowane dla wszystkich szkół.
Szczegółowe informacje dotyczące naboru i przebiegu kształcenia można znaleźć na stronach internetowych szkół.
Zaliczanie okresów do celów emerytalnych i uposażenia
Zagadnienie "zaliczania" okresów służby i pracy jest złożone. Można wyróżnić następujące rodzaje zaliczania:
Zaliczanie do celów nabycia prawa do emerytury (15 lat służby)
Ustawa emerytalna (art. 12 i 13) określa "warunki przyznania emerytury". Zalicza się tu okresy służby w PSP i innych służbach mundurowych, a także okresy zatrudnienia lub służby w zawodowych jednostkach ochrony przeciwpożarowej oraz nauki w szkołach pożarniczych.
Zaliczanie do wysokości emerytury (ponad 15 lat służby)
Ustawa emerytalna (art. 15) określa "wzrost emerytury". Zalicza się okres dalszej służby (ponad 15 lat) oraz okresy składkowe i nieskładkowe sprzed służby. Wysokość zaliczania to 2,6% podstawy wymiaru za każdy rok służby i za okresy składkowe do 3 lat, 1,3% za okresy składkowe powyżej 3 lat oraz 0,7% za każdy rok okresów nieskładkowych. Okresami składkowymi są okresy ubezpieczenia (zatrudnienia), a nieskładkowymi np. okresy studiów. Ta zasada dotyczy strażaków przyjętych do służby przed 1 stycznia 1999 r. Dla strażaków przyjętych po tej dacie, wysokość emerytury wylicza się inaczej (bez zaliczania okresów składkowych i nieskładkowych).
Zaliczanie do wzrostu uposażenia zasadniczego z tytułu wysługi lat
Zgodnie z art. 88 ust. 2 i 4 ustawy o PSP, uposażenie zasadnicze wzrasta z tytułu wysługi lat w PSP. Do okresu służby zalicza się m.in. okresy służby w innych formacjach mundurowych, okresy równorzędne ze służbą wymienione w art. 13 ust. 1 ustawy emerytalnej, okresy pracy oraz inne okresy wynikające z przepisów odrębnych, w tym okres pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym. Szczegółowe regulacje zawiera rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 5 lutego 2020 r.
Zaliczanie do nagrody jubileuszowej
Art. 96 ust. 1 ustawy o PSP określa wysokość nagrody jubileuszowej w zależności od lat służby. Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 5 sierpnia 1997 r. precyzuje, że do okresu służby zalicza się okresy służby i pracy oraz inne okresy uwzględniane przy ustalaniu wzrostu uposażenia zasadniczego, a także okres studiów w szkole wyższej (nie więcej niż 5 lat, pod warunkiem jej ukończenia).
Zaliczanie do wysokości odprawy
Wysokość odprawy, regulowana art. 99 ustawy o PSP, uzależniona jest od wysługi lat w służbie. Uwzględnia się również okres nieprzerwanej zawodowej służby wojskowej lub innej służby, pod warunkiem nieotrzymania odprawy z poprzedniej służby i przerwy między służbami nie dłuższej niż rok.
Zaliczanie do stażu służby (wymagania na stanowiskach)
Art. 36 ust. 1 ustawy o PSP uzależnia mianowanie na określone stanowisko służbowe od stażu służby. Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 20 maja 2016 r. określa dodatkowe wymagania kwalifikacyjne, w tym staż służby, dla poszczególnych stanowisk.
Dodatkowy urlop wypoczynkowy
Zgodnie z art. 71a ust. 4 ustawy o PSP, strażakowi przysługuje dodatkowy urlop wypoczynkowy z tytułu stażu służby: 5 dni po 15 latach, 9 dni po 20 latach i 13 dni po 25 latach służby.
Świadczenie motywacyjne i za długoletnią służbę
Art. 97e ust. 2 oraz art. 97f ust. 3 ustawy o PSP przewidują świadczenie motywacyjne i za długoletnią służbę po osiągnięciu określonego stażu, do którego zalicza się służbę w PSP i innych formacjach mundurowych, a także okresy traktowane na równi ze służbą.
Urlopy związane z rodzicielstwem i wychowawcze
Art. 69 ust. 1 ustawy o PSP odnosi się do uprawnień rodzicielskich z Kodeksu pracy. Okresy urlopów macierzyńskich, na warunkach macierzyńskiego, rodzicielskich i ojcowskich nie naruszają ciągłości służby. Urlop wychowawczy wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze. W przypadku urlopu wychowawczego udzielonego w trakcie służby, zalicza się go do wysługi emerytalnej w łącznym wymiarze nie większym niż 3 lata, jednak dotyczy to funkcjonariuszy przyjętych do służby po 31 grudnia 2012 r.
Urlopy bezpłatne, zawieszenie w czynnościach, tymczasowe aresztowanie
Okres urlopu bezpłatnego nie zalicza się do okresu służby w PSP, z wyjątkiem urlopu udzielonego w związku z wyjazdem z małżonkiem za granicę (art. 71g ust. 2 ustawy o PSP) lub urlopu bezpłatnego udzielonego strażakowi pełniącemu funkcje w związkach zawodowych (art. 71g ust. 3 ustawy o PSP). Okres zawieszenia w czynnościach służbowych i tymczasowego aresztowania są wyłączone z okresu służby uprawniającego do nabycia nagrody rocznej i z wysługi emerytalnej, zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 7 ustawy emerytalnej.
Inne okresy zaliczane do wysługi
- Okres służby kandydackiej jest okresem służby w PSP, a przerwa między zakończeniem szkoły a mianowaniem na stałe (maks. 3 miesiące) zalicza się do ciągłości służby.
- Okresy zatrudnienia/służby funkcjonariuszy pożarnictwa oraz nauki w szkołach pożarniczych do 31 stycznia 1992 r. zalicza się jako okresy równorzędne ze służbą do przyznania emerytury policyjnej.
- Okresy zatrudnienia/służby w jednostkach ochrony przeciwpożarowej od 1 lutego 1992 r. do 30 czerwca 1999 r. podlegają zaliczeniu na równi ze służbą pod warunkiem złożenia odpowiedniego wniosku.
- Okresy pracy w gospodarstwie rolnym (po ukończeniu 16. roku życia przed 1 lipca 1977 r. lub przed 1 stycznia 1983 r.) zalicza się do okresu służby, od którego zależą prawo do wzrostu uposażenia i jego wysokość. Nie są one jednak zaliczane do prawa ani wysokości emerytury policyjnej.
Szkolenie podstawowe w zawodzie strażak
Osoby, które wstąpiły do PSP po 31 października 2016 roku, obowiązuje „Program szkolenia podstawowego w zawodzie strażak”, trwający 7 miesięcy. Składa się on z trzech etapów:
- Przeszkolenie z zakresu ochrony przeciwpożarowej (2 miesiące).
- Praktyki zawodowe: odbywane w jednostce ratowniczo-gaśniczej (co najmniej 28 służb w wymiarze 24h w ciągu 90 dni). Należy unikać absencji, ponieważ nieobecność przekraczająca 10% czasu programu może skutkować niezaliczeniem praktyk.
- Blok zasadniczy (tzw. „podoficerka”): trwa ok. 2 miesiące (336 godzin dydaktycznych), zakończony 2-dniowymi egzaminami.
Etapy 1 i 3 szkolenia odbywają się w trybie skoszarowanym na terenie szkół oraz ośrodków szkoleniowych w Polsce. Miejsce szkolenia często zależy od dostępności miejsc. Warunkiem ukończenia szkolenia jest zaliczenie wszystkich przedmiotów z etapów 1 i 3.
Możliwe do zdobycia punkty za posiadane kwalifikacje i uprawnienia
W postępowaniu kwalifikacyjnym można zdobyć dodatkowe punkty za następujące kwalifikacje i uprawnienia:
- Wyszkolenie pożarnicze w PSP (kurs podstawowy, uzupełniający, technik pożarnictwa, inżynier pożarnictwa): 15-30 punktów.
- Wyszkolenie pożarnicze w OSP (szkolenie podstawowe OSP, KPP, ratownictwo techniczne, ratownictwo wodne): 10-20 punktów.
- Wykształcenie wyższe (inżynieria bezpieczeństwa pożarowego w SGSP, kierunek przydatny w PSP): 15 punktów.
- Uprawnienia do wykonywania zawodu ratownika medycznego: 15 punktów.
- Prawo jazdy kat. C lub CE: 10-15 punktów.
- Inne kwalifikacje/uprawnienia przydatne na danym stanowisku (np. obsługa podnośników, nurek, SEP): do 15 punktów (max. 5 pkt. za jedno uprawnienie).
- Zatrudnienie powyżej 12 miesięcy w służbie cywilnej lub na stanowisku pomocniczym/obsługi w jednostce organizacyjnej PSP, realizujące zadania zbliżone do stanowiska, na które prowadzony jest nabór: 15 punktów.
Punkty za kwalifikacje z zakresu wyszkolenia pożarniczego przyznaje się tylko z jednego tytułu. Do punktów za wykształcenie i uprawnienia medyczne dolicza się punkty za wyszkolenie pożarnicze w OSP.
Możliwość zostania strażakiem po 30-stce
Mimo że w niektórych jednostkach preferowane są osoby do 30. roku życia (za wiek przed 30. rokiem życia można otrzymać dodatkowe punkty), startować w naborze można również po przekroczeniu tej granicy. Znam wielu, którzy dostali się do straży po 30. roku życia. Wiek 30 lat jest często uznawany za idealny na przyjęcie do PSP, ponieważ pozwala na spełnienie zasad przejścia na emeryturę po 25 latach pracy, osiągając jednocześnie wiek 55 lat.
Uregulowania prawne dotyczące zwolnień od pracy dla wolontariuszy
Obecne przepisy dotyczące uprawnień pracowniczych wolontariuszy, w tym cywilnych grup poszukiwawczo-ratowniczych, budzą wątpliwości. Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił do Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej z pytaniem o zasadność przyznania tej grupie prawa do zwolnienia od pracy na czas udziału w akcji, wypoczynku po niej, a także na szkolenia i egzaminy.
Ustawa o OSP z 17 grudnia 2021 r. reguluje zwolnienia od pracy dla strażaków-ratowników OSP biorących udział w działaniach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach. W porównaniu do wcześniejszych przepisów, nowe regulacje dotyczą wyłącznie strażaków-ratowników OSP (nie wszystkich członków OSP) i nie określają limitu dni w roku kalendarzowym na szkolenia. Zwolnienia przysługują na czas działań oraz na czas niezbędny do odpoczynku zgodnie z Kodeksem pracy. W przypadku kolizji norm prawnych, stosuje się zasadę hierarchii źródeł prawa (ustawa uchyla rozporządzenie) oraz zasadę, że norma nowsza uchyla normę starszą. W konsekwencji, do ustalania uprawnień do zwolnień od pracy dla członków OSP należy stosować art. 12 ustawy o OSP.