Podpalenie a uszkodzenie mienia w polskim Kodeksie karnym

Kwalifikacja prawna czynów związanych z podpaleniem i uszkodzeniem mienia stanowi istotne wyzwanie w polskim prawie karnym, co uwidacznia się w orzecznictwie sądów, w tym Sądu Najwyższego. Przepisy Kodeksu karnego (k.k.) rozróżniają przestępstwa sprowadzenia pożaru jako zagrożenia powszechnego (art. 163 k.k.) od przestępstw uszkodzenia lub zniszczenia mienia (art. 288 k.k.), co rodzi szereg problemów interpretacyjnych.

Sprowadzenie pożaru jako przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu (Art. 163 k.k.)

Istota i znamiona przestępstwa

Przestępstwo z art. 163 § 1 pkt 1 k.k. umiejscowione jest w rozdziale normującym odpowiedzialność za przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu. Jego przedmiotem nie jest samo spowodowanie pożaru postrzeganego przez pryzmat wysokości szkody w mieniu, lecz sprowadzenie tego rodzaju zdarzenia, które zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach i przybiera postać pożaru.

Dla bytu tego przestępstwa nie jest konieczne nastąpienie efektywnej szkody w mieniu w znacznych rozmiarach, bowiem art. 163 k.k. wymaga, aby zdarzenie groziło niebezpieczeństwem dla dóbr w tym przepisie wymienionych, o czym świadczy zwrot „zdarzenie, które zagraża”.

Jeżeli brak takiego zagrożenia, to zachowanie sprawcy powodującego pożar oceniane może być w kategoriach niszczenia lub uszkodzenia mienia w rozumieniu przepisu art. 288 § 1 k.k.

Czynność sprawcza: "Sprowadzenie"

• Czynność sprawcza polega na „sprowadzeniu” jednego ze zdarzeń wymienionych w przepisie.
• „Sprowadzenie” oznacza wywołanie, spowodowanie, pociągnięcie za sobą skutku.
• Przykładem może być świadome uszkodzenie kluczowych elementów konstrukcyjnych mostu.
• Niewłaściwe składowanie dużych ilości materiałów mających tendencję do samozapłonu, jak np. substancje chemiczne.
• Wprowadzenie na rynek partii urządzeń gospodarstwa domowego, np. kuchenek gazowych, posiadających wadę konstrukcyjną mogącą doprowadzić do wybuchu.
• Zaniedbanie przez osobę odpowiedzialną, np. zarządcę obiektu, przeglądów instalacji gazowej.
• Szczególny przypadek wskazany w orzecznictwie (Sąd Apelacyjny w Katowicach, sygn. II AKa 281/05): „Sprowadzeniem” zdarzenia może być także doprowadzenie osób lub mienia do miejsca, gdzie niebezpieczeństwo już obiektywnie istnieje, a osoby te lub mienie wcześniej nie były narażone na to konkretne zagrożenie. Przykłady to zorganizowanie nielegalnej wycieczki lub imprezy plenerowej na terenie skażonym chemicznie lub radiologicznie, czy przekonanie grupy osób szukających schronienia (np. bezdomnych) do wejścia do opuszczonego budynku grożącego zawaleniem.

Rodzaje zdarzeń (numerus clausus)

Art. 163 § 1 k.k. wymienia zamknięty katalog zdarzeń. Wywołanie zagrożenia powszechnego w wyniku sprowadzenia innego zdarzenia niż wymienione nie wyczerpuje znamion tego przestępstwa.

• Pożar: Ogień o dużych rozmiarach, rozprzestrzeniający się z siłą żywiołową, dynamiczny. Nie każde zaprószenie ognia jest pożarem w rozumieniu tego przepisu.
• Zawalenie się budowli: Pojęcie „budowli” jest tu rozumiane szeroko i obejmuje także budynki oraz ich części (uchwała SN, sygn. I KZP 31/00).
• Zalew, obsunięcie się ziemi, skał lub śniegu.
• Eksplozja materiałów wybuchowych lub łatwopalnych.
• Inne gwałtowne wyzwolenie energii, rozprzestrzenianie się substancji trujących, duszących lub parzących: Może dotyczyć np. wycieku gazu bojowego, skażenia środowiska substancjami promieniotwórczymi.
• Gwałtowne wyzwolenie energii jądrowej lub wyzwolenie promieniowania jonizującego.

Zagrożenie dla „wielu osób”

• W doktrynie i orzecznictwie często pojawia się pogląd, że „wiele osób” to co najmniej 10 osób. Słowo „wiele” sugeruje zdarzenie o charakterze masowym.
• Sąd Apelacyjny w Lublinie (sygn. II AKa 421/03) uznał, że zagrożenie dla pięciu osób nie wypełnia tego znamienia.
• Istnieją jednak także stanowiska wskazujące na niższe progi, np. 6 lub 7 osób.
• Sąd Najwyższy w postanowieniu z 11.01.2017 r. (sygn. III KK 196/16) opowiedział się przeciwko sztywnej granicy 10 osób, wskazując, że jest to pojęcie ocenne, zależne od okoliczności, oznaczające więcej niż pojedynczą osobę i mające charakter „powszechny”.
• Zagrożenie musi być realne, a nie jedynie hipotetyczne. Nie liczy się osób, które mogłyby znaleźć się w strefie niebezpieczeństwa, lecz te, które faktycznie były zagrożone (wyrok SA we Wrocławiu, sygn. II AKa 90/08).

Zagrożenie dla „mienia w wielkich rozmiarach”

Zawarte w dyspozycji art. 163 § 1 k.k. znamię „mienie w wielkich rozmiarach” stanowi wykładnik cech przestrzennych substancji objętej zagrożeniem, a nie wartości tego mienia. Przy ocenie należy brać pod uwagę przede wszystkim kryterium przestrzenne, fizyczne gabaryty mienia, a nie wyłącznie jego wartość rynkową. Pożar dużej, pustej hali magazynowej może być uznany za zagrożenie dla mienia w wielkich rozmiarach ze względu na jej kubaturę.

Interpretacje pojęcia "pożar" w orzecznictwie i doktrynie

Pojęcie „pożar” nie zostało zdefiniowane w kodeksach karnych, co prowadzi do różnych interpretacji. Od czasów pierwszego polskiego kodeksu karnego z 1818 r. ustawodawca nie precyzował tego terminu. Obecny art. 163 § 1 pkt 1 k.k. (wzorowany na art. 138 § 1 k.k. z 1969 r.) nasuwa dwie możliwe interpretacje:

1. Pożar to zdarzenie zagrażające życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach.
2. Pożar to zdarzenie sprowadzające rzeczywiste skutki (skoro każdy ogień niszczy mienie), a ponadto zagrażające życiu lub zdrowiu wielu osób lub mieniu w wielkich rozmiarach.

Przyjęcie pierwszej interpretacji prowadziłoby do tautologii w odniesieniu do art. 164 § 1 k.k. (bezpośrednie niebezpieczeństwo niebezpieczeństwa) oraz sprzeczności w sankcjach. Dlatego słuszny jest pogląd, że pożar jest zdarzeniem, które już wywołało szkodę w mieniu, a klauzula "zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach" ma charakter dopełniający.

W doktrynie zaproponowano uznanie „pożaru” z k.k. za wywołujący skutek pierwszego stopnia, zaś znamię „zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach” za skutek drugiego stopnia. Zagrożenie dla mienia musi wybiegać poza istotę pożaru, który zawsze ze swej istoty już wyrządza szkodę. Stąd przepis art. 163 § 1 pkt 1 k.k. w odniesieniu do strat w mieniu należałoby odczytywać jako: „kto sprowadza pożar, który ponadto zagraża innemu (niż objęte już przez pożar) mieniu w wielkich rozmiarach”.

Rozróżnienie ognia, pożaru i pożaru powszechnie niebezpiecznego

Dla uniknięcia problemów z oceną prawno-karną należy uwzględnić, że:

• Ogień to tylko zjawisko, w którym następuje szybkie łączenie się węgla z tlenem i towarzyszy na skutek palenia się wydzielanie ciepła i światła.
• Pożar to ogień o wielkim zasięgu (dużych rozmiarów), który wyrządza poważne szkody w mieniu.
• Pożar powszechnie niebezpieczny, penalizowany w art. 163 § 1 pkt 1 k.k., to ogień o wielkim zasięgu (ogień dużych rozmiarów), który wyrządził szkody w mieniu, a ponadto co najmniej zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób albo dalszemu mieniu w wielkich rozmiarach.

Typy przestępstwa sprowadzenia zdarzenia powszechnie niebezpiecznego

Przestępne sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego występuje w czterech typach:

1. Typ podstawowy umyślny (art. 163 § 1 k.k.): Wymaga umyślności (zamiar bezpośredni lub ewentualny). Sprawca umyślnego sprowadzenia zdarzenia powszechnie niebezpiecznego musi obejmować zamiarem wszystkie znamiona przestępstwa, a więc zarówno sprowadzenie samego zdarzenia, jak i zagrożenie dla życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w wielkich rozmiarach.
2. Typ podstawowy nieumyślny (art. 163 § 2 k.k.): Penalizuje nieumyślne sprowadzenie takiego zdarzenia. Sprawca nie chce skutku, ani się na niego nie godzi, lecz powoduje go na skutek niezachowania ostrożności.
3. Typ kwalifikowany umyślny (art. 163 § 3 k.k.): Następstwem jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu ludzi. Dla przyjęcia typu kwalifikowanego wystarczająca jest śmierć choćby jednej osoby.
4. Typ kwalifikowany nieumyślny (art. 163 § 4 k.k.): Następstwem jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu ludzi.

Przestępstwo z Art. 163 k.k. ma charakter materialny, co oznacza, że dla jego zaistnienia konieczne jest wystąpienie skutku w postaci sprowadzenia jednego z wymienionych zdarzeń i stworzenia realnego zagrożenia.

Naruszenia zasad ochrony przeciwpożarowej stanowią wykroczenie z art. 82 Kodeksu wykroczeń.

Krytyka orzecznictwa Sądu Najwyższego

Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2010 r. (sygn. III KK 196/10) zarzuca Sądowi Najwyższemu, że podzielił poglądy sądów niższych instancji, bez żadnych rozważań i uzasadnienia co do tego, czy zdarzenie, które było przedmiotem procesu, miało postać „pożaru”, o jakim mowa w art. 163 § 1 pkt 1 k.k.

Przypisanie skazanym działania polegającego na spowodowaniu pożaru lokalu, w którym mieści się restauracja, poprzez wrzucenie łatwopalnego płynu i podpalenie go, co spowodowało straty materialne w wysokości 100 000 złotych, nie jest wystarczające do pociągnięcia ich do odpowiedzialności z art. 163 § 1 pkt 1 k.k. Sąd Najwyższy, mimo że trafnie podniósł, iż samo sprowadzenie pożaru powodującego straty w wysokości 100 tys. złotych nie wystarczy do przypisania przestępstwa z art. 163 § 1 pkt 1 k.k. (gdyż pożar musi dodatkowo zagrażać życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach), to jednak przyjął za sądami rejonowym i okręgowym, że zdarzenie to było już „pożarem” w rozumieniu art. 163 § 1 pkt 1 k.k.

Z uzasadnienia wyroku nie wynika, aby Sąd Najwyższy rozważył i ocenił kwestię, czy wywołany ogień przybrał postać „pożaru” (ognia o wielkim zasięgu), co stanowiło podstawę do dalszej kwalifikacji prawnej czynu.

Podobne problemy ujawnił wyrok SN z 23 maja 2019 r. (sygn. akt III KK 103/18), w którym uchylono wyroki sądów niższych instancji dotyczące podpalenia kartonów na klatce schodowej bloku mieszkalnego. Sąd Najwyższy uznał, że zdarzenie to nie miało znamion „pożaru” w rozumieniu art. 163 k.k., tj. ognia o wielkim zasięgu i gwałtownym rozprzestrzenianiu się, mogącego stanowić katastrofę.

Zniszczenie lub uszkodzenie mienia (Art. 288 k.k.)

Definicja i znamiona przestępstwa

Przestępstwo niszczenia rzeczy (art. 288 k.k.) umiejscowione jest w Rozdziale XXXV Kodeksu karnego, który zawiera zbiór przepisów przewidujących odpowiedzialność karną za przestępstwa skierowane przeciwko ogólnemu dobru prawnemu, jakim jest własność i niektóre inne prawa przysługujące w stosunku do mienia.

Przedmiotem ochrony art. 288 k.k. jest cudza rzecz, w tym rzecz ruchoma i nieruchomość. Pod ochroną przepisu pozostaje wykonywanie prawa własności, posiadania rzeczy oraz jej użytkowania w sposób wolny od naruszania integralności, tj. niszczenia, uszkodzenia lub czynienia niezdatną do użytku.

W wyniku tych czynności dochodzi zwykle do powstania szkody majątkowej, obniżenia wartości rzeczy lub całkowitej utraty jej wartości. Czyny te zawsze wywołują negatywne skutki, ponieważ uniemożliwiają korzystanie ze zniszczonego przedmiotu (chwilowo bądź na stałe).

Czym jest zniszczenie, uszkodzenie i uczynienie rzeczy niezdatną do użytku?

• Zniszczenie rzeczy oznacza takie fizyczne oddziaływanie przez sprawcę na daną rzecz, które powoduje jej destrukcję, całkowite wyłączenie z użytkowania, pełną utratę funkcjonalności, unicestwienie. Najczęściej zniszczone rzeczy nie mogą być wykorzystywane zgodnie z ich przeznaczeniem, zdarza się też, że uszkodzenia są trwałe i nieodwracalne.
• Uszkodzenie rzeczy wiąże się z częściowym zniszczeniem rzeczy, które powoduje pomniejszenie jej wartości i może prowadzić do stałej lub czasowej utraty bądź ograniczenie jej użyteczności, funkcjonalności czy wydajności. Uszkodzone rzeczy są jedynie naruszone, częściowo zepsute, co prowadzi do powstania niewielkiej wady, która tylko ogranicza zakres zastosowania przedmiotu. W tym przypadku usterka często jest możliwa do naprawienia. Uszkodzenie nie zawsze wiąże się z powstaniem widocznych uszkodzeń. Mogą wystąpić takie sytuacje, że wydaje się, iż rzecz jest cała, ale utraciła swoje pewne możliwości.
• Uczynienie rzeczy niezdatną do użytku to wszelkie działania, które prowadzą do niemożności wykorzystania danej rzeczy zgodnie z jej przeznaczeniem.

Czynność sprawcza niszczenia albo uszkadzania może polegać na działaniu charakterystycznym dla słownikowej definicji tych określeń, np. uderzaniu, szarpaniu, podpaleniu, stłuczeniu, rozpuszczeniu, zburzeniu, pocięciu, również przy użyciu innych narzędzi czy urządzeń.

Kwalifikacja czynu a wartość szkody

Od czego zależy, czy wspomniany czyn zostanie uznany za przestępstwo lub będzie jedynie aktem o mniejszej szkodliwości społecznej? Pod uwagę brana jest wartość szkody. W sytuacji, gdy nie przekracza ona wysokości ¼ minimalnego wynagrodzenia, zdarzenie określa się mianem wykroczenia (art. 124 Kodeksu wykroczeń). Wysokość spowodowanej szkody ma więc znaczenie dla określenia, czy mamy do czynienia z przestępstwem z art. 288 k.k. czy tylko z wykroczeniem.

Art. 288 § 2 k.k. stypizowany został wypadek mniejszej wagi. Przyjęcie, że czyn stanowi przypadek mniejszej wagi, następuje w oparciu o znamiona strony przedmiotowej i podmiotowej czynu. Znaczenie mogą mieć zatem takie okoliczności, jak wysokość szkody spowodowanej przestępstwem, subiektywne odczucie szkody pokrzywdzonego, stopień winy, motywacja i sposób zachowania sprawcy, incydentalność zachowania oraz inne okoliczności decydujące o stopniu społecznej szkodliwości czynu.

Rodzaje zamiaru

Przestępstwo z art. 288 § 1 k.k. ma charakter umyślny, obejmujący obie postaci zamiaru, tj. zamiar bezpośredni albo ewentualny. Do popełnienia przestępstwa uszkodzenia bądź zniszczenia mienia w zamiarze ewentualnym może dojść na przykład wtedy, gdy sprawca, chcąc uderzyć pokrzywdzonego (tj. mając zamiar bezpośredni popełnienia przestępstwa naruszenia nietykalności z art. 217 k.k.), uderza także w laptop, godząc się tym samym na jego uszkodzenie.

Zbieg przepisów

Do niszczenia mienia może dochodzić przy popełnianiu innego przestępstwa, np. kradzieży z włamaniem (art. 279 k.k.). Czyny polegające na włamaniu i zniszczeniu rzeczy z reguły ze sobą współwystępują, gdy np. pokonanie zabezpieczenia wiąże się z jego zniszczeniem czy uszkodzeniem. Zachodzi wtedy tzw. pomijalny zbieg przepisów, gdzie art. 279 k.k. dotyczący kradzieży z włamaniem pochłania przepis art. 288 k.k.

Możliwe są jednak sytuacje, w których obydwa przepisy wystąpią w kwalifikacji prawnej czynu obok siebie - w ramach zbiegu kumulatywnego. W orzecznictwie wskazuje się, że „(…) kumulatywny zbieg przepisów art. 279 § 1 kk i art. 288 § 1 kk uzasadniony jest wówczas, gdy dochodzi do zasadniczego odwrócenia dysproporcji dóbr chronionych przez te przepisy, a więc gdy szkoda wyrządzona włamaniem jest zdecydowania wyższa od szkody wyrządzonej kradzieżą.”

Czynności sprawcze niszczenia lub uszkodzenia należą do znamion wielu innych przestępstw Kodeksu karnego, np. art. 276 k.k. (przestępstwo niszczenia dokumentu), art. 268 k.k. (przestępstwo niszczenia zapisu informacji), art. 268a k.k. (przestępstwo niszczenia danych informatycznych) i in. Przepisy te stanowią tzw. lex specialis.

Ściganie przestępstwa i odpowiedzialność karna

Przestępstwo z art. 288 § 1 i 2 k.k. ścigane jest na wniosek pokrzywdzonego. Aby odpowiednie organy mogły zająć się sprawą, osoba, wobec której popełniono przestępstwo lub wykroczenie, musi złożyć stosowne zawiadomienie. Wniosek można skutecznie cofnąć, co będzie wiązało się z umorzeniem postępowania w sprawie. Ważne jest również zgłoszenie szkody firmie ubezpieczeniowej, jeśli mienie było ubezpieczone, aby nie pomniejszyć lub nie utracić odszkodowania.

Zgodnie z art. 288 § 1 k.k. osobie, która niszczy cudzą rzecz, grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. W przypadku wypadku mniejszej wagi sprawcy grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Jeśli przestępstwo z art. 288 § 1 lub 3 k.k. popełnione zostanie w stosunku do mienia znacznej wartości lub w stosunku do dobra o szczególnym znaczeniu dla kultury, przepisy przewidują zaostrzoną odpowiedzialność karną, tj. karę pozbawienia wolności od roku do lat 10.

Pokrzywdzony może żądać nie tylko ścigania i ukarania sprawcy, ale również odszkodowania odpowiadającego równowartości uszczerbku na mieniu, jak również powiększonych pasywów lub utraconych korzyści w wyniku utraty możliwości korzystania (osiągania dochodów) ze zniszczonej bądź uszkodzonej rzeczy. Roszczenia te mogą być dochodzone zarówno w procesie cywilnym, jak i karnym.

Przestępstwo to bardzo często może zostać popełnione w charakterze czynu chuligańskiego, jeżeli dana osoba będzie działała publicznie i bez powodu albo z oczywiście błahego powodu, okazując przy tym rażące lekceważenie porządku prawnego.

tags: #podpalenie #a #uszkodzenie #mienia #kk