W XIX wieku życie na polskiej wsi naznaczone było zarówno codziennym trudem, jak i głęboko zakorzenionymi tradycjami oraz wierzeniami. Społeczności wiejskie zmagały się z wyzwaniami, takimi jak zagrożenie pożarowe, jednocześnie kultywując pamięć o narodowej przeszłości i wartościach, które znalazły odzwierciedlenie w literaturze, zwłaszcza w dziełach Adama Mickiewicza.
Trwoga przed ogniem i ludowe przesądy
W czasach, gdy chłopskie chaty budowano z drewna i kryto strzechą, odgłosy nadciągającej burzy budziły prawdziwą trwogę u mieszkańców wsi. Wystarczyło jedno uderzenie pioruna, a całe gospodarstwo mogło pójść z dymem. Przesąd mówiący o tym, że pożaru wywołanego piorunem nie można ugasić, miał bardzo długą tradycję i występował na terenie całej Polski, co odnotowano między innymi w pracy pt. U kolebki. Przed ołtarzem opublikowanej w 1929 roku. Ludność szukała ratunku w wierzeniach i obrzędach.
Józef Chociszewski w jednym z tekstów przybliżał popularne ludowe przysłowia z terenu Wielkopolski. Wśród nich znalazło się również porzekadło mówiące, że: „Sól świętej Agaty broni od ognia chaty”. Była to powszechna praktyka, że "bywa po niektórych kościołach sól święcona, którą, jeżeli powstanie pożar uderzeniem piorunu wzniecony, rzucają wieśniacy w ogień, mając tę mocną wiarę, że sól ta przyczynia się do gaszenia ognia".
O brzemiennym w skutki zabobonie opowiadał również nestor polskiej etnografii Oskar Kolberg w monumentalnej pracy pt. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Zauważał, że "Ognia od piorunu powstałego nie gaszą. Niechętnie nawet ugaszają i wszelki z innej przyczyny powstały pożar. Mają bowiem wiarę, że ktokolwiek zbliży się do ognia, by dom w płomieniach stojący ratować, to ten, oddalając się potem odeń, ciągnie za sobą ogień w inne miejsce i jest przyczyną nowego pożaru, choćby ten w znacznie późniejszym miał wybuchnąć czasie".
Relacja Mieczysława Brzezińskiego: Rzeczywistość pożaru
Niezwykle interesujący opis tego, jak zachowywali się chłopi w obliczu pożaru wywołanego przez piorun, pozostawił pedagog Mieczysław Brzeziński w książce pt. Moje wakacje na wsi. Publikacja, która doczekała się kilku wydań (pierwsze z 1898 roku), opisywała również jego przeżycia podczas burzy, która rozszalała się nad lubelską wsią. "Zamykano drzwi i okna, zasunięto blachę od komina; zgaszono ogień. Starsi obsiedli ławy. Modlą się i żegnają za każdą błyskawicą, za każdym grzmotem, spoglądając z trwogą w okno. Dziatwa wtuliła się w kąt łóżka; siedzą, jak trusie, zakrywszy się poduszką. Pies nawet, którego nie udało się wypędzić, wsunął się bojaźliwie pod komin. - W imię Ojca i Syna!"
W jednej chwili Brzeziński z towarzyszami wybiegli na dwór. "We wsi, pomimo szumu ulewy, słychać złowrogi okrzyk: gore! Z chat wybiegają ludzie wylęknieni, krzyk, lament… Do ratunku jednak nie idzie nikt, bo to ogień „niebieski”, ratować grzech… Skupili się dokoła płonącej chaty". Mimo błagań o pomoc mieszkańców płonącej chaty, sąsiedzi nie chcieli pomóc w gaszeniu ognia. Dopiero interwencja towarzyszącego Brzezińskiemu szkolnego kolegi Tadeusza zmotywowała włościan do działania. Historia opisywana przez autora wydarzyła się w pierwszej połowie lat 70. XIX wieku i doskonale oddaje mentalność ówczesnych chłopów.
Sielankowy obraz polskiej wsi w *Panu Tadeuszu*
Tytuł Księgi I *Pana Tadeusza* - Gospodarstwo - wprowadza czytelnika w krąg bliskich każdemu tematów, takich jak dom, rodzina i praca. Już na wstępie Mickiewicz odwołuje się do codziennego doświadczenia człowieka, zakreślając przestrzeń, w jakiej kształtuje się poczucie tożsamości i przynależności do wspólnoty. Ten obraz polskiego domu odzwierciedla tradycyjny system wartości, a właśnie pamięć i kultywowanie tradycji pozwala na duchowy powrót do Ojczyzny. Dla emigranta był to sposób na symboliczne odzyskanie szczęśliwej krainy dzieciństwa i ożywienie narodowych mitów.
Na początku poematu, podmiot liryczny wyraża tęsknotę: "Tymczasem przenoś moją duszę utęsknioną / Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych, / Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych; / Do tych pól malowanych zbożem rozmaitem, / Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem; / Gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała, / Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała, / A wszystko przepasane jakby wstęgą, miedzą / Zieloną, na niej z rzadka ciche grusze siedzą."
Wykreowany w poemacie obraz pagórków leśnych i łąk zielonych, rozciągających się nad błękitnym Niemnem to typowy polski pejzaż, z charakterystyczną kompozycją: pola uprawne nad rzeką, okolone wzgórzami, które porasta las. Dominująca kolorystyka zieleni i błękitu wzbogacona jest o odcienie rozświetlonej bieli i żółci - posrebrzane żyto i wyzłacana pszenica. Wstęga zielonej miedzy spina całość kompozycji. Ten poetycki krajobraz nie jest realistyczny, lecz ma wyraźny charakter symboliczny. Jest to pejzaż, który łączy w sobie wiosnę i jesień - kwitnienie gryki i dojrzewanie zboża. Symbolika początku i wrastania łączy się symboliką zbierania plonów. W zestawieniu tym zawarta jest obietnica lub nadzieja, że kultywując pamięć o Ojczyźnie kwitnącej, pracuje się na rzecz jej przyszłości. Ta nadzieja niewątpliwie towarzyszyła Mickiewiczowi podczas pisania *Pana Tadeusza*. Wyrażały ją jasne barwy i sielski, spokojny nastrój Księgi I.
Szlachecki dworek niejako wyrasta z idyllicznego krajobrazu, jest jego ukoronowaniem. "Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaju, / Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju, / Stał dwór szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany; / Świeciły się z daleka pobielane ściany / Tym bielsze, że odbite od ciemnej zieleni / Topoli, co go bronią od wiatrów jesieni." Odmalowany przez poetę w odcieniach bieli staje się miejscem niemal świętym - święte są bowiem tradycje, na których ten symboliczny dom polskości został wzniesiony. Drewniany dwór na pagórku, w brzozowym gaju, nad brzegiem ruczaju jest miejscem baśniowym - to ostoja mitu. Polska brzoza także posiada bogatą symbolikę - jest sielska, swojska, typowo słowiańska. W mitologii słowiańskiej las i wzgórze to miejsca magiczne, zamieszkałe przez pradawne bóstwa, również te, które opiekują się domem.
Opis szlacheckiego dworu zawiera elementy, których zadaniem jest przywołanie polskich cech narodowych - cechą taką jest niewątpliwie gościnność. Symbolizuje ją otwarta brama, która „wszystkich w gościnę zaprasza”. "Widać, że okolica obfita we zboże, / I widać z liczby kopic, co wzdłuż i wszerz smugów / Świecą gęsto jak gwiazdy, widać z liczby pługów / Orzących wcześnie łany ogromne ugoru, / Czarnoziemne, zapewne należne do dworu, / Uprawne dobrze na kształt ogrodowych grządek: / Że w tym domu dostatek mieszka i porządek." Spokój i porządek panujący w obejściu dworu świadczyć ma o cnotliwym, szczęśliwym życiu jego mieszkańców. "We dworze pusto: bo drzwi od ganku zamknięto / Zaszczepkami, i kołkiem zaszczepki przetknięto. / Podróżny do folwarku nie biegł sług zapytać, / Odemknął, wbiegł do domu, pragnął go powitać; / Dawno domu nie widział, bo w dalekim mieście / Kończył nauki, końca doczekał nareszcie."
Wnętrze dworu wyraża stosunek jego mieszkańców do narodowych wartości - szacunek dla dziedzictwa historycznego i kulturowego. Na ścianach wiszą portrety bohaterów zbiorowej wyobraźni - to wyobraźnia polska, ukształtowana przez polskie doświadczenie historyczne. "Też same widzi sprzęty, też same obicia, / Z którymi się zabawiać lubił od powicia; / Lecz mniej wielkie, mniej piękne, niż się dawniej zdały. / I też same portrety na ścianach wisiały. / Tu Kościuszko w czamarce krakowskiej, z oczyma / Podniesionymi w niebo, miecz oburącz trzyma; / Takim był, gdy przysięgał na stopniach ołtarzów, / Że tym mieczem wypędzi z Polski trzech mocarzów, / Albo sam na nim padnie. Dalej w polskiej szacie / Siedzi Rejtan żałośny po wolności stracie, / W ręku trzyma nóż, ostrzem zwrócony do łona, / A pod nim leży „Fedon” i „Żywot Katona”. / Dalej Jasiński, młodzian piękny i posępny, / Obok Korsak, towarzysz jego nieodstępny, / Stoją na szańcach Pragi, na stosach Moskali, / Siekąc wrogów, a Praga już się wkoło pali." Wszystkie powyższe obrazy to kwintesencja patriotyzmu pokolenia ukształtowanego przez myśl oświecenia. "Nawet stary stojący zegar kurantowy / W drewnianej szafie poznał, u wniścia alkowy, / I z dziecinną radością pociągnął za sznurek, / By stary Dąbrowskiego usłyszeć mazurek." Kurantowy zegar wygrywa melodię mazurka Dąbrowskiego i jest to najpiękniejsze wyobrażenie powrotu w rodzinne strony, jakie towarzyszy tęskniącemu za krajem emigrantowi. Opis tytułowego gospodarstwa to esencja polskości - wizualizacja polskiego mitu. Tworząc ten sugestywny, idylliczny świat, Mickiewicz przywracał Polakom ich Ojczyznę - jej duchowy wymiar. Mówił również, że pamięć o przeszłości pozwala narodowi trwać pomimo klęsk i przeciwności. Drewniany dwór ma przecież mocne, kamienne fundamenty - takim fundamentem poczucia narodowej tożsamości jest tradycja.
Intencje i symbolika dzieła
Jednym z punktów wyjścia *Pana Tadeusza* są intencje zadeklarowane już u jego początków: motywowane tęsknotą „widzenie” i „opisywanie”. Mają one „przenosić” tęskniącego - jego „duszę” - do ojczyzny; „przenosiny” te są wszakże „tymczasowe”, poprzedzają te prawdziwe, zapowiadają je czy nawet wymuszają. Jedne i drugie zdają się jednak „cudem”; poetyckie: cudem uobecnienia świata w słowie. Warto podkreślić, że to doświadczenie straty - ojczyzny, dzieciństwa: generalnie tego, co było - znajduje się u źródeł tekstu. Literatura ma przywrócić to, co utracone, ma przywrócić przeszłość.
Wydaje się też, że zgodne z Mickiewiczowskim sposobem odczuwania byłoby przypisanie rangi mikrokosmosu Polski nie tylko Litwie, ale i Nowogródczyźnie, a w ostatecznej instancji najwęższemu kręgowi przestrzennemu, obejmującemu rodzinny dom, jego najbliższe otoczenie: siedziby krewnych i przyjaciół, miejsca pierwszych i najważniejszych wtajemniczeń - prywatne centrum świata. Mityczny związek mikro- i makrokosmosu, jakim stała się w myśleniu Mickiewicza relacja między „bliższą” i „dalszą” ojczyzną, między rodziną i narodem, umożliwił z czasem zastąpienie miłości cywilnej do „kraju ojczystego” uczuciem osobistym i domowym, podniesionym do skali ogarniającej cały naród. I konsekwencje tej samej zdolności przenoszenia uczuć osobistych na wielką historyczno‑przestrzenną całość ujawniają się w *Panu Tadeuszu*. Tutaj wizerunkiem całego narodu staje się jedna rodzina, jedno wąskie, prowincjonalne środowisko, mikrokosmosem polskości jest „ojczyzna domowa” bohaterów. Tylko dzięki działaniu tego mitycznego mechanizmu nie odczuwamy sprzeczności w tym, że sceną narodowej epopei okazują się... nowogródzkie opłotki. Epopeja (inaczej epos, z gr. épos - słowo, opowieść) to gatunek epiki obejmujący utwory, zazwyczaj wierszowane, w których przedstawiano mitycznych lub historycznych bohaterów biorących udział w wydarzeniach przełomowych dla określonej społeczności.
Mickiewicz posłużył się również konwencją sielanki (inaczej: bukolika, idylla, ekloga, pasterka, skotopaska) - gatunku literackiego obejmującego utwory przedstawiające w sposób wyidealizowany uroki życia wiejskiego, mające postać lirycznego monologu lub dialogu, ale realizowane też w postaci narracyjnej lub dramatycznej, aby stworzyć idealizowany obraz polskiego dworu i krajobrazu.
tags: #podpalenie #wsi #pan #tadeusz