Historia Pomiechówka: Przemiany i Pamięć

Niniejsza strona poświęcona jest historii Gminy Pomiechówek, powstała w celu prezentowania i utrwalania informacji związanych z dziejami tej okolicy.

W zasięgu zainteresowań znajdują się także tereny usytuowane poza obecnymi granicami administracyjnymi gminy, ponieważ na przestrzeni wieków jej terytorium ulegało licznym przeobrażeniom. Celem jest również zebranie i usystematyzowanie wiedzy wyszukanej w literaturze, Internecie i innych dostępnych źródłach oraz ocalenie od zapomnienia lokalnego dziedzictwa historycznego funkcjonującego w formie ustnego przekazu, które z biegiem lat ulega zapomnieniu.

Początki Osadnictwa i Wczesne Dzieje

Najstarszą historycznie częścią Pomiechówka jest wieś Pomiechowo, wymieniona w źródłach jako Pomnychów (prawdopodobnie od imienia Pomian, lub od miejsca pochówku - wczesnosłowiańskiego cmentarzyska, gdzie dziś znajduje się kościół).

• W 1065 r. Pomnychów został nadany zakonowi benedyktynów z Mogilna.
• W 1161 roku, z okazji konsekracji kolegiaty w Łęczycy, książę Bolesław IV Kędzierzawy nadał wieś Pomiechowo klasztorowi kanoników regularnych laterańskich z Czerwińska. Opaci klasztoru w Czerwińsku na terenie diecezji płockiej założyli m.in. kościół w Pomnychowie, o czym świadczy dokument z 1254 roku.
• W XIV wieku Pomnychów wchodził w skład Distriktum Zakroczymskiego i był we władaniu książąt mazowieckich.
• W 1410 roku, teren gminy Pomiechówek był miejscem przemarszu wojsk litewsko-ruskich do głównego miejsca koncentracji z wojskami polskimi Władysława Jagiełły na polach pod Czerwińskiem. Przez Pomnychów ciągnęły również pod Grunwald wojska litewsko-ruskie i posiłki tatarskie.
• W XV wieku osadnictwo na brzegach Wkry, Wisły i Narwi było już bardzo rozwinięte, a co za tym idzie, znacznie zmniejszył się obszar puszcz.

Rozwój Parafialny i Kościelny

Parafia w Pomiechowie istnieje od początku dziejów tej wsi.

• W 1513 r. papież Leon X przyłączył probostwo w Pomiechowie do opactwa w Czerwińsku.
• Pierwotnie kościół nosił wezwanie św. Piotra i Pawła. W XVII w. drewnianą świątynię rozbudowano.
• Murowaną kaplicę pod wezwaniem Różańca Św. ufundował ks. Jakub Szczypiorski, właściciel pobliskiego Szczypiorna.
• W latach 40-tych XVII wieku wzniesiono murowany kościół, który konsekrował w 1649 r. biskup płocki Wojciech Tolibowski. Nowy kościół otrzymał za patronkę św. Annę i tak pozostaje do dziś.
• W 1514 roku kościół świętych Piotra i Pawła w Pomnychowie również wcielono do uposażenia klasztoru.
• W XVI wieku szybko się rozwijały i bogaciły.
• Historia ma swoje odzwierciedlenie do dziś w ramach administracji kościelnej, bowiem parafia pod wezwaniem Św. Anny w Pomiechowie należy do diecezji płockiej.

Pomiechówek w Czasach Zaborów i Napoleona

W czasie potopu szwedzkiego, wojska szwedzkie pokonały w 1655 roku polskie pospolite ruszenie w bitwie na polach między Modlinem a Stanisławowem. Rok później założyły w pobliskim Modlinie obóz warowny, otoczony ziemnymi umocnieniami (tzw. Bukskansen), w którym przebywał król Karol X Gustaw. Pół wieku później okolice Pomiechówka ponownie stały się areną walk, w których brały udział wojska szwedzkie - tym razem króla Karola XII. W czasie potopu szwedzkiego, Pomiechowo i jego okolice uległy znacznym zniszczeniom.

• W 1806 r. na tereny obecnej gminy Pomiechówek dotarł cesarz Napoleon Bonaparte i miała tu miejsce znacząca potyczka, dowodzona przez samego cesarza. Wojska francuskie stoczyły z Rosjanami zwycięską bitwę pod Czarnowem, która rozegrała się w nocy 23/24 grudnia 1806 roku. Napoleon obserwował działania bitewne stojąc na dachu jednej z chałup w miejscowości Czarnowo.
• W latach 1807 - 1815, Pomiechówek znalazł się w granicach Księstwa Warszawskiego, potem w latach 1815 - 1918 należał do Królestwa Polskiego, będąc częścią jednego z mniejszych województw, płockiego.
• W okresie Księstwa Warszawskiego nastąpił rozwój gospodarczy terenów niedaleko Pomiechówka, związany z budową twierdzy w Modlinie. Od wiosny 1807 do lata 1812 roku, zbudowany został główny bastion fortyfikacji składający się z obwarowania głównego, trzech wysuniętych koron oraz umocnień na przedmościach kazuńskim, nowodworskim i Wyspie Szwedzkiej. Były to fortyfikacje ceglano-ziemne wznoszone według nowoczesnej na owe czasy francuskiej techniki wojennej.

Kolonizacja Rosyjska i Rozwój Infrastruktury

Po upadku powstania listopadowego gmina Pomiechówek stała się miejscem intensywnej akcji kolonizacyjnej organizowanej przez władze rosyjskie, w związku z wielką rozbudową pobliskiej Twierdzy Modlin.

• Car Mikołaj I rozkazał budowę w Stanisławowie cerkwi św. Aleksandry oraz osiedlenie prawosławnych osadników z guberni pskowskiej, których rozmieszczono w nowo urządzonych wsiach: Kolonia Aleksandryjska, Szczypiorno, Kosewko, Wójtostwo. Dla nich pobudowano w połowie XIX wieku cerkiew prawosławną, która po odbudowie ze zniszczeń powstałych w I wojnie światowej, istnieje do dziś i jest jedyną w środkowej Polsce wiejską parafią prawosławną.
• W XIX wieku wzrosło znaczenie Pomiechówka. Było to związane z budową Kolei Nadwiślańskiej na linii Warszawa - Mława. W 1874 ustawą z dnia 22 lutego wydano koncesję na budowę linii kolejowej, 3 dużej linii na terenach Królestwa Polskiego. Okoliczna ludność była zatrudniana przy budowie linii kolejowej i dużego mostu kolejowego w Nowym Dworze Mazowieckim, wówczas jednego z większych na terenie Imperium Rosyjskiego, zyskała też na wykupie gruntów. Kolej Nadwiślańska - linia istniej do dziś - była zbudowana w rekordowym tempie, oficjalnie została oddana do użytku 17 sierpnia 1877 r. Łączyła Warszawę z Mławą i Prusami, stacja graniczna była wówczas w Mławie. Miała bardzo duże znaczenie strategiczne dla przemieszczania armii, handlu i rozwoju terenów zlokalizowanych w jej pobliżu.

Fortyfikacje Twierdzy Modlin w Pomiechówku

Wybudowano szereg umocnień i fortyfikacji twierdzy Modlin.

• Na terenie gminy Pomiechówek władze rosyjskie wybudowały kilka fortów twierdzy modlińskiej. Do najważniejszych należą Fort II Kosewo i Fort III Pomiechówek. Oba pochodzą z lat 80-tych XIX wieku.
• W Pomiechówku powstał Fort III, należący do wewnętrznego pierścienia obronnego Twierdzy Modlin.
• Tuż przed I wojną światową (w latach 1912-1914), z rozkazu rosyjskiego ministra wojny W. A. Suchomlinowa zostały w okolicy Pomiechówka zbudowane kolejne forty, należące do zewnętrznego pierścienia Twierdzy Modlin. Rolą twierdzy - najdalej na zachód wysuniętej twierdzy rosyjskiej - miała być samodzielna obrona, aż do nadejścia kontrofensywy własnej armii.

Pomiechówek w Czasach Wojen Światowych

I Wojna Światowa

W czasie I wojny światowej, Pomiechówek znalazł się na pierwszej linii frontu, między innymi za sprawą linii kolejowej, która umożliwiała dostarczanie amunicji.

• Niemcy, chcąc zdobyć Twierdzę Modlin, atakowali broniące jej forty, znajdujące się na obecnych terenach gminy. Artyleria niemiecka ostrzeliwała grupy fortowe Goławice (XIV), Carski Dar (XV) oraz Fort XVI i Dzieło D8. Szczególne straty powodował najcięższy moździerz I wojny, zwany Grubą Bertą, ściągnięty przez Niemców w rejon Modlina, dzięki kolei.
• Najbardziej zacięte walki toczyły się w dniach 13-19 sierpnia 1915 roku.
• 19 sierpnia Niemcy ostatecznie zajęli Twierdzę, a obrona odcinka pomiechowskiego była jedną z najważniejszych bitew frontu wschodniego I wojny.
• W czasie I wojny światowej fortyfikacja (Fort III) została zdobyta przez wojska pruskie.

Wojna Polsko-Bolszewicka

W czasie wojny polsko-bolszewickiej oddziały Armii Czerwonej na jedną noc zajęły dwa forty w pobliżu Pomiechówka (XV Carski Dar i XIV Toruń), lecz zostały z nich wyparte przez oddziały gen. Aleksandra Osińskiego. Dopełnieniem sukcesów polskich wojsk w tym rejonie była zwycięska bitwa gen.

II Wojna Światowa i Tragedia Fortu III

Początek II wojny światowej był dla Pomiechówka bardzo burzliwy.

• Po nalotach w pierwszych dniach działań wojennych, najcięższe walki toczyły się w obronie fortów II i III w dniach 14-28 września. W obronie odcinka brał udział słynny pociąg pancerny nr 15 „Śmierć”, który kursował między Pomiechówkiem i Modlinem.
• Po kapitulacji mieszkańcy Pomiechówka szybko zaangażowali się w działalność konspiracyjną. W sierpniu 1941 roku Niemcy aresztowali 42 mieszkańców gminy, większość z nich zginęła potem w obozach koncentracyjnych.
• Już w 1939 roku znacznemu zniszczeniu uległ pomiechowski kościół św. Anny. Dalsze jego zniszczenia miały miejsce pod koniec wojny. Ostatecznie obiekt odbudowano dopiero w latach 50-tych XX wieku.

Fort III Pomiechówek - Miejsca Zagłady

Podczas II wojny światowej tragicznie zapisał się w dziejach Pomiechówka Fort III.

• Początkowo, po klęsce wrześniowej, pełnił funkcję więzienia dla obrońców Modlina i okolicznych placówek.
• Od lutego 1940 roku więzienie zostało przekształcone w obóz przesiedleńczy dla ludności Wielkopolski i Mazowsza.
• Następnie funkcjonował tu obóz - getto dla ludności żydowskiej z pobliskich miejscowości - Nowego Dworu Mazowieckiego, Płońska, Sierpca, Raciąża, Zakroczymia.
• W początkowym okresie II wojny światowej Fort III stanowił obóz przesiedleńczy dla ludności polskiej i żydowskiej wysiedlonej z terenów Mazowsza Północnego. Od marca 1941 r. trafiali tu rolnicy z okolic Płońska i Sochocina (ok. 2000 ludzi), a także duchowieństwo z kościoła mariawickiego z Felicjanowa. Od lipca 1941 r. w Forcie zaczęto osadzać Żydów. Działania te miały na celu odciążenie przeludnionych gett północnego Mazowsza. W Forcie umieszczano głównie ludność wyznania mojżeszowego z Nowego Dworu Mazowieckiego, Płońska, Mławy, Ciechanowa, Bodzanowa, Sierpca, Bieżunia, Zakroczymia i Raciąża. Po około 6 tygodniach ocalałych Żydów wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa. Wspomnienia osób, które przebywały w tym czasie w Pomiechówku są przechowywane w Żydowskim Instytucie Historycznym.
• Po zlikwidowaniu getta na rozkaz Ericha Kocha III Fort został przekształcony w więzienie policyjne (obóz karno - śledczy Rejencji Ciechanowskiej), w którym przeprowadzano masowe egzekucje.
• Od 1941 r. Fort III pełnił rolę ciężkiego więzienia policyjnego niemieckiej tajnej policji państwowej w Ciechanowie/Płocku. Zajmował 10 podziemnych cel na terenie ogrodzonym drutem kolczastym. Osadzano w nim więźniów politycznych i kryminalnych. Więźniowie masowo umierali na skutek głodu, tortur, bicia, chorób (zwłaszcza tyfusu). Wywożono ich do obozów koncentracyjnych i innych więzień. W trakcie funkcjonowania więzienia policyjnego wykonywano również zbiorowe egzekucje m.in. na żołnierzach polskiego podziemia, samorządowcach, duchowieństwie, nauczycielach, czy też komunistach.
• Z więźniami obchodzono się w sposób niezwykle okrutny, odbywały się liczne egzekucje. Więziono tu inteligencję, oficerów, działaczy podziemia. Liczbę ofiar szacuje się na 60 tysięcy.

Upamiętnienie i Ekshumacje

Dziś w Pomiechówku odbył się pogrzeb 46 osób obozu Fortu III, który od czasów II Wojny zyskał wiele nazw, z których żadna nie daje pełni wyobrażenia makabrycznych wydarzeń, które miały miejsce w jego murach: Piekło… Katownia Mazowsza… Kazamaty śmierci.

• Dziś, po wydobyciu z nieoznakowanych dołów, należyte miejsce pochówku pod krzyżem znalazło 43 dorosłych i 3 niemowlęta.
• Ekshumacje prowadzone są przez IPN wspólnie z fundacją „Fort III Pomiechówek”, której prezesem jest [imię prezesa], jednak działalność organizacji obejmuje również identyfikację ofiar oraz pomoc w ustalaniu losów zaginionych ojców, braci, dziadków, o których rodzina nie miała od momentu aresztowania żadnych wieści.
• Wśród ofiar pomordowanych w Pomiechówku znajduje się wielu mieszkańców dzisiejszego powiatu sochaczewskiego; wywożeni tam byli mieszkańcy miejscowości, które znalazły się w granicach III Rzeszy.
• Na ślad mieszkańców powiatu sochaczewskiego można natrafić w miejscowej Szkole Podstawowej gen. Wiktora Thomme’e. Znajduje się tam izba pamięci, w której zgromadzono kilka eksponatów i dokumentów - m.in. zdjęcia więźniów Pomiechówka - mieszkańców Famułek Królewskich, Piask Królewskich, z powiatu sochaczewskiego, ale też płońskiego i nowodworskiego. Dyrektor szkoły - Adam Szatkowski pamięta, że pamiątki zgromadzono jeszcze za czasów, kiedy sam był uczniem tej szkoły. Józef Prędkiewicz (nie Prętkiewicz) był mieszkańcem Famułek Królewskich. Izba Pamięci w szkole w Pomiechówku.
• Spacer po samym forcie jest pielgrzymką przygnębiającą. Dziś była wyjątkowa możliwość odbycia jej z przewodnikiem, brało w niej także udział kilkoro byłych więźniarek (Alicja Ignaczewska, Marianna Brzozowska, Marianna Filipecka i Elżbieta Gadomska), które od czasu do czasu dzieliły się swoimi wspomnieniami. Te nie są wyraźne, dziś kobiety były wtedy małymi dziećmi. Starsze pamiętają, że Niemcy bili. Że ludzie leżeli na słomie. Ludzi przetrzymywano tu w ciemnych, zimnych celach dawnych koszarów, katując za każdym razem, gdy ktoś narzekał, gdy chorzy jęczeli, albo dzieci płakały z głodu. W rogach widać żelazne obręcze. Przebywanie w centralnej celi o pochyłej podłodze oznaczało rychłą śmierć. Ci, którzy zdawali sobie z tego sprawę, zapisywali swoje nazwiska na ścianach, pozostawiając w ten sposób po sobie ostatni ślad. Po wyjściu z niej na dziedziniec, więźniowie przechodzili bramą przez korytarz w nasypie, prowadzący na wzniesienie z szubienicą, którą nazywano „hurtownią”. Ostatnim miejscem zwiedzania jest ukryte za stalowymi drzwiami pomieszczenie służące za magazyn. Magazyn paczek, które rodzina przysyłała zamkniętym w Pomiechówku bliskim.

Historia Powojenna Fortu III

Po II wojnie światowej władze polskie przeprowadziły ekshumacje ciał ofiar Fortu III.

• Pierwsza ekshumacja miała miejsce 10 kwietnia 1945 r. (niektóre źródła podają datę 20 kwietnia). Na teren obozu przyjechały wówczas rodziny z całego Mazowsza.
• W 1948 r. teren Fortu przejęło Ludowe Wojsko Polskie, w którym zorganizowano skład amunicji.
• 23 marca 2008 r. Fort III został wpisany do rejestru zabytków.

Lata Powojenne i Współczesność Pomiechówka

Okres Odzyskania Niepodległości i Rozwój Letniskowy

Po odzyskaniu niepodległości Pomiechówek stał się atrakcyjną miejscowością wypoczynkową. Letnisko nad Wkrą szczególnie upodobał sobie lekarz i premier gen. Felicjan Sławoj Składkowski.

• Dzięki jego pomocy wybudowano w Pomiechówku szkołę podstawową oraz drogę we wsi Pomiechowo.
• Generał przyczynił się do powstania leżącej po lewej stronie Wkry części gminy, zwanej Brody Parcele, gdzie działki kupowali między innymi oficerowie, lekarze, warszawscy urzędnicy.
• Przy głównej ulicy Pomiechówka (obecnie na skrzyżowaniu dróg do Nasielska i Serocka) powstał pomnik św. Anny, jedyny poświęcony matkom, ufundowany w 1938 r. przez miejscowy oddział Polskiego Czerwonego Krzyża. Na pomniku widnieje inskrypcja autorstwa prezydenta RP Ignacego Mościckiego: „Dzieci Kochajcie i Szanujcie Matki Wasze. Miłością Rosną i Szlachetnieją Wasze Serca”. Pod nią zaś wezwanie do modlitwy: „Św.

Akcja Żołnierzy Wyklętych

W powojennej historii gminy, miała miejsce akcja żołnierzy wyklętych oddziału „Roja”, którzy zatrzymali pociąg osobowy w celu przeszukania i zastrzelili trzy przypadkowe osoby - miejscowych milicjantów, z których dwaj byli braćmi. Wyklęci nie znaleźli poszukiwanej osoby, lecz dla Pomiechówka zdarzenie to niosło wiele konsekwencji.

Rozwój Oświaty w Pomiechówku

W czasach zaborów na terenie gminy Pomiechówek mieściła się 7-oddziałowa szkoła, rozrzucona po okolicznych miejscowościach: Pomiechowie, Stanisławowie i Pomiechówku.

• Po zakończeniu pierwszej wojny światowej zaczęły organizować prace szkoły. Istniały cztery miejsca nauki prawdopodobnie tworząc jedną placówkę, której pierwszym kierownikiem był Franciszek Żemajtis. Sale lekcyjne były zlokalizowane w Pomiechowie (w budynku obok kościoła, który spłonął w czasie burzy), w Pomiechówku (w budynku koszarowym JW i budynku obok koszar), w Stanisławowie (obok cerkwi).
• Znaczna rozbudowa szkoły nastąpiła, gdy jej kierownikiem został Tadeusz Wiewiórski (również Tadeusz Wiewiórkowski). Powołano Społeczny Komitet Budowy Szkoły, w skład którego weszli: Tadeusz Wiewiórski, Jan Wojciechowski, Leon Biernacki, Józef Budkiewicz, Edward Król, Franciszek Piasecki, Adam Ślusarczyk i Stefan Korycki. Znaczącą rolę w dziele budowy szkoły odegrał ówczesny premier Rządu Sławoj - Składkowski oraz jego żona. Przeznaczyli swoje pieniądze na budowę i pomagali w załatwianiu wszelkich formalności. Premier osobiście brał udział w pracach. Budowę szkoły powierzono majstrowi Stanisławowi Świdzińskiemu. Nadzór techniczny nad budową sprawował inż. arch. Stanisław Mizerski, bezpośredni nadzór p.
• Budowę rozpoczęto w 1935r. W dwa lata później ukończono pierwszy segment, w 1938 - drugi. Naukę w nowym budynku szkolnym pierwsi uczniowie rozpoczęli w roku szkolnym 1937/1938. W 1939 rozpoczęto budowę trzeciego segmentu, ale dalsze prace przerwał tragiczny wrzesień, otwierający kartę wojennych dziejów narodu i szkoły.
• W czasie wojny budynki szkoły były zajmowane przez grupy żołnierzy niemieckich, którzy strzegli obu mostów na Wkrze. Później miała tu swoją siedzibę niemiecka żandarmeria.
• Dalsza rozbudowa i modernizacja nastąpiła wraz z objęciem stanowiska kierownika tejże placówki przez Wojciecha Bartosiewicza w 1962r. Powtórnie powołano Komitet Rozbudowy Szkoły. Rodzice i młodzież przystąpili do prac przygotowawczych i wkrótce wizja wybudowania trzeciego segmentu, którego budowę rozpoczęto tuż przed wojną stała się realna. Lata 1963-64 to czas dalszych modernizacji szkoły kiedy to zakładano kanalizację i centralne ogrzewanie, a na zewnątrz prowadzono budowę segmentu, w którym zaprojektowano salę gimnastyczną, połączoną ze starym budynkiem łącznikiem, a w nim umieszczono pracownię biologiczną, natryski, a także mieszkanie dla kierownika szkoły i woźnego. Izby szkolne zaczęto zamieniać na klasy-pracownie, a w odpowiedni sprzęt wyposażono kuchnię, a także sanitariaty i bibliotekę.
• Z dniem 1 września 1966r. p. Bartosiewicz został powołany na stanowisko inspektora szkolnego, a kierowanie szkołą powierzono Zdzisławowi Kilisiowi, który kończył prace modernizacyjne wewnątrz budynku i budowlane na zewnątrz.
• Kolejne lata to dalsza rozbudowa obiektu. Powstała świetlica szkolna, zabudowano ostatnią wnękę między murami i tak uzyskano pomieszczenia dla sanitariuszy, a na kolejnej kondygnacji - gabinet stomatologiczny.
• Rok 1973 w historii oświaty to początek tworzenia zbiorczych szkół gminnych. Na stanowisko Gminnego Dyrektora Szkół zostaje mianowany p. F. Bartosiewicz. Z jego inicjatywy powstał projekt graficzny tzw. skrzydła południowego, a następnie rozpoczęła się jego realizacja.
• Szkoła Podstawowa w Pomiechówku jest wizytówką Gminy Pomiechówek. Placówka ta zrodziła się z pracy i inicjatywy rzeszy ludzi, którzy pomimo trudu stanęli na wysokości zadania, wznosząc piękny obiekt, który przez dziesięciolecia służył, uczył i wychowywał rzesze dzieci.
• Najstarsze wzmianki związane ze szkołą na terenie obecnej gminy Pomiechówek pochodzą z 1820 roku. Nauczanie we wsi Goławice potwierdza wpis w księdze 10 lutego 1849 r.
• W 1969 r. Szkoła Przysposobienia Rolniczego zostaje przekształcona w Zasadniczą Szkołę Rolniczą i uzyskuje status samodzielnej jednostki organizacyjnej.
• 10 kwietnia 1974 r. nadanie S.P. w Pomiechówku imienia gen. [nazwisko generała].
• 2004 r. jubileusz 40-lecia istnienia Zespołu Szkół Rolniczych i nadanie szkole imienia generała Władysława Sikorskiego.
• 17 czerwca 2006 przedszkolu w Pomiechówku nadano nazwę „Pod Dębami”, patronem został gen. [nazwisko generała].
• Od 1 stycznia 2012 r. granice Pomiechówka zostały powiększone o miejscowości Brody i Brody-Parcele.

tags: #pomiechowek #pozar #historia