Pustynia Błędowska, często nazywana „Polską Saharą”, jest unikatowym obszarem przyrodniczym, który na przestrzeni wieków doświadczył znaczących zmian krajobrazowych. Jej historia jest nierozerwalnie związana z działalnością człowieka, która wpłynęła zarówno na jej powstanie, jak i na zwiększone ryzyko pożarowe. Współcześnie Pustynia Błędowska boryka się z zagrożeniem pożarowym, wynikającym z jej specyfiki, historycznych przekształceń oraz incydentów.
Geneza i Transformacja Pustyni Błędowskiej a Ryzyko Pożarowe
Pustynia Błędowska powstała w wyniku intensywnego wyrębu lasów, który był prowadzony w XIII i XIV wieku na potrzeby zlokalizowanych w okolicy Klucz i Olkusza hut srebra i ołowiu. Pozyskane drewno wykorzystywano do budowy szybów i sztolni oraz produkcji węgla drzewnego niezbędnego do przetwarzania rudy. Wyrąb lasu wraz z systemami korzeniowymi był elementem, który zainicjował powstanie pustyni.
Współcześnie powiedzielibyśmy, że Pustynia powstała w wyniku nierozważnej działalności człowieka - rzec by można „średniowiecznej katastrofy ekologicznej”. Działalność ta spowodowała, że swoje miejsce na bezludziu odnalazły gatunki roślin i zwierząt, których próżno szukać w innych częściach kraju. Mowa tu przede wszystkim o murawach napiaskowych i charakterystycznych dla tego terenu wydmach śródlądowych, które dziś są przedmiotem ochrony obszaru Natura 2000.
Wszystko zmieniło się w latach 60-tych XX wieku, kiedy to Pustynia została celowo zalesiona wierzbą kaspijską, co pozwoliło na szerokie rozprzestrzenienie się innej roślinności, głównie sosny zwyczajnej. Działania te podjęto w celu utrwalenia lotnych piasków, które zasypywały pola okolicznych rolników. Proces zalesiania był długotrwały, a ostatnie zalesienia trwały do lat 90 tych XX wieku. Jednakże, lasy sosnowe, które otaczają Pustynię Błędowską, są bardzo łatwo palne. Drzewa rosną tu w wolniejszym tempie niż na bardziej urodzajnych glebach, mają więcej żywicy i płoną jak zapałki.
Największy Pożar w Historii Pustyni Błędowskiej
Ważnym wydarzeniem w historii Pustyni Błędowskiej był wielki pożar, który miał miejsce w 1992 roku. Strawił on 836 hektarów lasu. Był to największy w Polsce pożar kompleksu leśnego do czasu pożaru w Kuźni Raciborskiej.
Współczesne Incydenty Pożarowe
Pustynia Błędowska i jej okolice są regularnie narażone na pożary, często o znacznym rozmiarze.
Pożary lasów w okolicach Klucz
W okolicach leżącej na granicy Małopolski i Śląska Pustyni Błędowskiej kilkadziesiąt hektarów lasów płonęło w pożarach, w gaszenie których zaangażowano kilkanaście zastępów straży pożarnej, w tym dwa śmigłowce i samolot gaśniczy Dromader. Jeden z takich pożarów objął 10 hektarów młodnika posadzonego w obrębie małopolskiej Pustyni Błędowskiej w okolicach miejscowości Klucze. Strażacy walczyli z ogniem, który był prawdopodobnie wynikiem działania podpalaczy, o czym może świadczyć to, że ogień pojawił się w siedmiu różnych miejscach. Akcje utrudniał wiatr. Na szczęście ogień znajdował się daleko od zabudowań gospodarczych i domów.
Inny incydent miał miejsce po południu 3 maja, kiedy płonął las w Kluczach, na terenie pomiędzy Pustynią Błędowską a firmą Velvet Care. Warunki w tym okresie były bardzo suche.
Pożar samochodu na parkingu
12 sierpnia na parkingu przy Pustyni Błędowskiej doszło do samozapłonu samochodu zaparkowanego tuż przy lesie. Straż pożarna z Olkusza otrzymała informację o pożarze o godzinie 11:52. Na miejsce pojechały dwa wozy: zawodowi strażacy z Olkusza i ochotnicy. Pożar był już mocno zaawansowany. W sumie spaleniu uległ jeden samochód, a dwa pozostałe zostały uszkodzone. Pierwszy samochód, który zapalił się, był całkowicie wypalony, także w środku. Ten, który stał po lewej od całkowicie wypalonego samochodu, miał poważnie uszkodzony przód - stopioną lampę i uszkodzony lakier na drzwiach. Drugi z samochodów miał osmalony przód i drzwi. Na miejscu o godzinie 13:30 wciąż znajdowały się straże pożarne, policja oraz laweta. Straż pożarna wstępnie poinformowała, że doszło do zwarcia instalacji w samochodzie, który zapalił się pierwszy. Cudem nie zajął się las - kilka drzew miało nadpalone gałęzie. Jeden ze strażaków obecnych na miejscu zwrócił uwagę, że „dobrze, że nie było wiatru”, co mogło zapobiec tragedii na większą skalę.
Rewitalizacja i Zapobieganie Pożarom
Minęło pół wieku od czasu, gdy władze podjęły decyzję o zalesieniu Pustyni Błędowskiej. Obecnie po pracach rewitalizacyjnych obszar Pustyni nie jest już tak duży. Aby odzyskać cenne przyrodniczo siedliska napiaskowe, podjęto działania mające na celu przywrócenie jej piaszczystego charakteru. Rok 2012 przedstawia Pustynię tuż przed rozpoczęciem prac w zakresie jej rewitalizacji w ramach projektu LIFE+. Widoczne były trzy obszary, z czego jeden większy, który kilka lat wcześniej był miejscem realizacji projektu Zespołu Parków Krajobrazowych polegającego na wypasie kóz i owiec w obszarze muraw. Obszar ten poddany był wycince bez karczowania, jednak ostatecznie próba wprowadzenia zwierząt pasterskich okazała się mało skuteczną metodą walki z zaroślami.
W 2014 roku Pustynia Błędowska w części południowej została poddana wartemu niemal 10 milionów złotych projektowi rewitalizacji. Jego celem było nie tylko usunięcie drzew i krzewów, ale także usunięcie zalegających na niej przez lata niewybuchów i niewypałów, co stanowiło dodatkowe zagrożenie. Co ważne, ta walka jeszcze się nie skończyła. O Pustynię należy dbać, gdyż systematycznie będzie zarastać. Dziś wiemy już, że nie możemy do tego dopuścić, dlatego każdego roku miejscowe władze podejmują szereg działań, by się temu przeciwstawić. Pustynia Błędowska jest częścią naszego dziedzictwa - przyrodniczego i kulturalnego.
