Pożary lasów Amazonii i Syberii to problem wykraczający poza lokalne granice, stając się globalnym wyzwaniem. Lasy te są kluczowe dla stabilizacji klimatu na Ziemi, a ich utrata ma katastrofalne skutki dla całej planety. Wzrost temperatury na świecie i zakwaszenie wody w morzach i oceanach prowadzą do wymierania raf koralowych, a ponad 30% stad ryb na świecie poławianych jest nadmiernie. Miniona dekada była najgorętszą w historii pomiarów, a na niespotykaną dotąd skalę płonęły lasy Amazonii, Australii, Syberii i Arktyki. Pożary lasów nie są zjawiskiem nowym, ale w ostatnich dwóch dekadach ich charakter uległ dramatycznej zmianie. Są częstsze, bardziej rozległe i trudniejsze do opanowania. Zaledwie w ciągu 50 lat z powierzchni Ziemi zniknęło aż 20% Amazonii.
Płonące płuca Ziemi: Amazonia w obliczu zagrożenia
Lasy Amazonii nie bez powodu nazywane są Zielonymi Płucami Ziemi. Pełnią one funkcję magazynu węgla pochłanianego z powietrza, spowalniając tym samym trwający kryzys klimatyczny. Lasy absorbują dwutlenek węgla - jeden hektar lasu wchłania rocznie 140-250 ton CO₂, dzięki temu, że rośliny w procesie fotosyntezy pobierają z powietrza dwutlenek węgla, a oddają życiodajny tlen. Lasy w Ameryce Południowej generują jedną piątą tlenu na świecie, a sam las w Amazonii generuje około 20 proc. tlenu na Ziemi. Gdy płonie, staje się źródłem emisji, a nie ich pochłaniaczem. Obliczono, że z każdą minutą pogorzelisko powiększa się o powierzchnię równą boisku piłkarskiemu. Tylko w tym roku doszło już do 74 tysięcy pożarów w Brazylii, co stanowi prawie dwa razy więcej niż w zeszłym roku. Zdecydowana większość tych pożarów miała miejsce w dziewiczych ostępach lasów deszczowych w Amazonii, a dym z nich był widoczny nawet z kosmosu, co potwierdzają zdjęcia Agencji Kosmicznej NASA.
Las tropikalny ma ogromne znaczenie nie tylko ze względu na wielkość i różnorodność, ale i na funkcje, które pełni. Lasy deszczowe zajmują łączną powierzchnię około 5,5 miliona kilometrów kwadratowych, co jest około 17 razy więcej, niż wynosi terytorium Polski. Na tej powierzchni żyje około 3 miliony gatunków roślin i zwierząt. Na obszarze należącym do dziewięciu krajów (Brazylii, Peru, Kolumbii, Ekwadoru, Gujany Francuskiej, Gujany, Surinamu i Wenezueli) żyje 20 proc. gatunków ptaków i roślin, 10 proc. znanych na świecie gatunków ssaków oraz nawet 15 razy więcej gatunków ryb niż w Europie. Teren zamieszkiwany jest przez blisko milion rdzennych mieszkańców, którzy od tysięcy lat wykorzystywali rośliny i owady Amazonii w celach leczniczych, a ich wiedza na temat zastosowania tych roślin jest przekazywana z pokolenia na pokolenie. Wielu składników leków dostępnych na całym świecie pochodzi właśnie z Amazonii.
Przemysł zwierzęcy jako motor wylesiania i pożarów
Hodowla bydła i uprawa soi - główne przyczyny deforestacji
Za rosnącą liczbą pożarów lasów stoi zmiana klimatu, a za nią - przemysł hodowlany. Przemysłowa hodowla bydła i trzody chlewnej wymaga dużej ilości paszy, do której wzrostu potrzeba terenów, stąd karczowane są lasy w strefie tropikalnej. To sprzężenie zwrotne, które napędza spiralę destrukcji: wylesianie pod pastwiska i uprawy paszy dla zwierząt zwiększa emisję gazów cieplarnianych, które z kolei przyczyniają się do globalnego ocieplenia. Hodowla tych zwierząt oraz uprawa wysokokalorycznych roślin przeznaczonych na ich paszę (głównie soi) są największymi motorami napędowymi wylesiania Amazonii i odpowiadają za 80% obecnego poziomu tego procederu. Soja, główny składnik paszy dla zwierząt gospodarskich, często bywa nazywana architektem deforestacji. Niemal 80 proc. powierzchni "odebranej" puszczy amazońskiej zostało przeznaczone właśnie na tereny pod hodowlę krów. Proces ten polega na tym, że ludzie ścinają drzewa, pozostawiają drewno do wyschnięcia, a następnie podpalają je, aby popioły nawoziły glebę.
Produkcja wołowiny jest również przyczyną nadmiernej wycinki, ponieważ połacie lasów deszczowych, szczególnie w Brazylii, przeznacza się na pastwiska. Hodowla krów powoduje również znaczną emisję gazów cieplarnianych do atmosfery. Wytworzenie 1 kg wołowiny wymaga zużycia 15 tys. litrów wody, natomiast 1 kg roślin strączkowych np. grochu tylko 600 litrów. Ponadto, wylesianie prowadzi do wysuszenia krajobrazu - gdy baldachim leśny znika, zmniejsza się zdolność ziemi do zatrzymywania wilgoci, a roślinność staje się bardziej podatna na zapłon.
Globalne powiązania: od burgera do płonącego lasu
Dieta bogata w mięso, zwłaszcza w krajach uprzemysłowionych, napędza globalny łańcuch zależności: więcej mięsa → większy popyt na paszę i pastwiska → więcej wycinek → więcej pożarów → więcej emisji i dymu. Brazylijska wołowina i pasza sojowa trafiają do krajów rozwiniętych - w tym do Unii Europejskiej, Chin i Stanów Zjednoczonych. W 2022 roku ponad 70% brazylijskiej soi (z czego znaczna część pochodzi z Amazonii lub sąsiadującego Cerrado) było przeznaczone na paszę dla zwierząt. Organizacje takie jak Greenpeace i WWF od lat biją na alarm, wskazując, że bez redukcji konsumpcji mięsa i reformy globalnego systemu żywnościowego, lasy tropikalne - nasze naturalne „płuca planety” - nie przetrwają kolejnych dekad.
Wpływ na ekosystem i klimat
Produkcja żywności odpowiada za około 1/3 globalnych emisji gazów cieplarnianych, z czego największy udział przypada na hodowlę zwierząt. Wołowina ma szczególnie ogromny ślad węglowy, ponieważ krowy produkują metan - gaz cieplarniany znacznie silniejszy niż CO₂, a ich hodowla wymaga ogromnych ilości wody i ziemi. Ponadto, inwazyjne trawy i nadmierny wypas dodatkowo pogłębiają problem, ponieważ nadmierny wypas prowadzi do degradacji rodzimych roślin i sprzyja rozprzestrzenianiu się łatwopalnych gatunków inwazyjnych, które szybko wysychają i łatwo się zapalają, tworząc nowe źródła "paliwa" dla ognia. Powstaje błędne koło - pożary wypalają rodzimą roślinność, a na jej miejscu pojawiają się jeszcze bardziej łatwopalne trawy.
Kolejne pożary oraz pogłębiające się globalne ocieplenie powodują, że coraz większa powierzchnia Amazonii znika, a procesy ekologiczne, które zachodziły tutaj przez miliony lat, stopniowo cofają się. Bez tropikalnych lasów deszczowych efekt cieplarniany byłby prawdopodobnie jeszcze wyraźniejszy, a zmiany klimatu mogłyby się znacznie pogłębić. Badania wykazały, że bioróżnorodność terenów objętych działalnością ludzi jest mocno naruszona w porównaniu do dzikich lasów, a naruszenie warunków leśnych prowadzi do powstawania wzmożonych wiatrów, suszy i pożarów. Ponadto, rosnąca liczba zwierząt hodowlanych i intensywna produkcja mięsa prowadzi do częstszych interakcji między zwierzętami dzikimi, hodowlanymi oraz ludźmi, co z kolei powoduje mutacje i powstawanie nowych wirusów. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wskazuje, że około 60% znanych współczesnej medycynie czynników chorobotwórczych wywodzi się od zwierząt.
Polityka i dezinformacja wokół pożarów Amazonii
Mimo dowodów, wielu ludzi wciąż zaprzecza związkowi między pożarami a zmianami klimatycznymi. Prezydent Brazylii Jair Bolsonaro stwierdził, że Puszczę podpalają organizacje ekologiczne, żeby sobie na tym zarobić, nie podając żadnych dowodów. Prawda jest zaś taka, że za 80 proc. wylesiania odpowiada przemysł mięsny. Ze strony władz nie tylko brak reakcji na takie działania, ale nawet nie słychać słów potępienia. Kontrole są coraz rzadsze, zmniejszono budżet brazylijskiej agencji zajmującej się ochroną środowiska. Prezydent Bolsonaro zapowiada plany odbudowy gospodarki brazylijskiej właśnie poprzez eksploatację gospodarczą terenów Amazonii. Naukowcy ostrzegają, że polityka Bolsonaro może mieć katastrofalne skutki dla kontynentu i planety, ponieważ nawet niewielki wzrost wycinki Amazonii może pociągnąć za sobą reakcję łańcuchową: wylesienie osuszy klimat, co z kolei dodatkowo zwiększy ryzyko pożarów i susz. W rezultacie szacunki wskazują na to, że jeśli wycięte zostanie 20-25 proc. puszczy (jak dotąd wycięto 17 proc.), bezpowrotnie wymrzeć może aż połowa dżungli. Jedynym sposobem na powstrzymanie wymierania lasów jest presja zewnętrzna, nie tyle polityczna, co ekonomiczna.
Co możemy zrobić? Indywidualne i globalne działania
Choć problem jest globalny, istnieją narzędzia, które każdy z nas może wykorzystać, by złagodzić skutki zmian klimatu - i zmniejszyć ryzyko pożarów. Jednym z najprostszych i najskuteczniejszych działań jest zmiana diety. Zmniejszenie spożycia mięsa - zwłaszcza wołowiny - to bezpośredni sposób na ograniczenie emisji gazów cieplarnianych, zmniejszenie presji na lasy i ograniczenie zjawisk prowadzących do katastrofalnych pożarów. Światowy Dzień Bez Mięsa, obchodzony 20 marca, to dobra okazja, żeby zastanowić się nad przyszłością planety, którą zamieszkuje dziś już jedynie 4% dzikich ssaków, podczas gdy 60% to zwierzęta hodowlane.
Aby zmniejszyć wpływ produkcji żywności na środowisko naturalne, należy zaangażować się w świadome działania:
- Ograniczyć lub całkowicie zrezygnować z produktów pochodzenia zwierzęcego.
- Nie marnować żywności - mniej więcej 1/3 całej żywności produkowanej na świecie nigdy nie jest spożywana.
- Kupować odpowiedzialnie, poszukując produktów certyfikowanych (np. z logo zielonego listka obrysowanego gwiazdkami UE dla rolnictwa ekologicznego).
- Zapoznać się z lokalnymi rolnikami i hodowcami, aby zrozumieć, jak rolnictwo może służyć jako narzędzie ochrony środowiska.
- Wymagać od polityków ochrony środowiska, ponieważ mają oni kluczowy wpływ na rolnictwo i jego wpływ na przyrodę.