Pożary autobusów: Kompleksowa analiza przyczyn i środków zapobiegawczych

Pożary autobusów to temat, który regularnie pojawia się w mediach, budząc publiczną dyskusję na temat bezpieczeństwa transportu publicznego. Liczne incydenty w Polsce i na świecie, dotykające zarówno renomowanych przewoźników, jak i małych firm prywatnych, skłaniają do pogłębionej analizy stanu technicznego taboru i skuteczności istniejących systemów zapobiegania zagrożeniom pożarowym.

Globalny i krajowy wymiar problemu

Pożary autobusów nie są zjawiskiem lokalnym, lecz stanowią zauważalny problem na całym świecie, a ich liczba w ostatnich latach wzrasta. Choć rzadko zdarzają się ofiary śmiertelne, to od czasu do czasu dochodzi do zdarzeń uznawanych za katastrofalne, jak miało to miejsce w Iranie w 2013 roku.

Statystyki i niedoszacowanie

• W USA z pobieżnych analiz danych wynika, że tygodniowo odnotowuje się co najmniej jeden poważny pożar autobusu. Jest to ogromne pole ryzyka, które nie zostało dotąd wystarczająco zauważone, prawdopodobnie z uwagi na rzadkość ofiar śmiertelnych w tego typu zdarzeniach.
• Statystyki prowadzone w Szwecji, Norwegii, Niemczech i Włoszech wskazują, że rokrocznie pożarom ulega około 1-1,5% floty autobusowej. W Niemczech notuje się 350-400 pożarów rocznie, a w Szwecji ponad 135.
• W Polsce, dane statystyczne Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej (KG PSP) rejestrują w ostatnich latach 180-190 pożarów autobusów rocznie. Najwięcej z nich powstaje w województwie śląskim.
• Niestety, przypadki pożarów nie są dostatecznie udokumentowane, gdyż firmy przewozowe często nie chcą publikować i udostępniać takich informacji. Pożary miejscowe, ugaszone w zarodku za pomocą podręcznego sprzętu gaśniczego, nie są zgłaszane straży pożarnej ani policji. Badania prowadzone w Szwecji i Norwegii szacują, że rzeczywista liczba pożarów jest większa od oficjalnie zgłoszonej o około 50%.

Typologia i charakterystyka pożarów

Pożar autobusu jest zdarzeniem groźnym dla pasażerów z uwagi na jego bardzo szybki rozwój i krótki czas na ewakuację z palącego się pojazdu. Dodatkowo skutkuje wysokimi stratami materialnymi dla przewoźnika, prowadząc do całkowitego lub czasowego wyłączenia z ruchu zniszczonego pojazdu.

• Pożar miejscowy: następuje spalenie pojedynczego podzespołu autobusu.
• Pożar częściowy: pożar obejmuje większą część autobusu.

Pożar, który rozprzestrzenił się na przedział pasażerski, towarzyszy bardzo wysoka temperatura, nawet przekraczająca 1000°C.

Najczęstsze źródła i przyczyny pożarów autobusów

Analizy dotyczące pożarów w autobusach prowadzone przez NFPA i SP Technical Research Institute wykazują, że 10% wszystkich autobusów jest narażonych na pożar w trakcie eksploatacji, a w ciągu ostatnich 10 lat liczba pożarów w autobusach w wielu krajach niemal się podwoiła. Z kolei w Polsce w ostatnich latach panuje odwrotna tendencja - wskaźnik zarejestrowanych pożarów autobusów zmniejszył się o kilka procent, z 240 w 2010 roku.

Komora silnika i tylna część pojazdu

Z rozmów przeprowadzonych z osobami z firm ubezpieczeniowych, zajmującymi się wstępną oceną przyczyn pożarów, wynika, że co najmniej 90% pożarów autobusów ma swoje źródło w tylnej części pojazdu, zazwyczaj w tylnych nadkolach. Ponad 60% pożarów autobusów powstaje w komorze silnika. Jest to miejsce najbardziej narażone na zainicjowanie ognia z uwagi na zgromadzenie w niewielkiej przestrzeni wielu urządzeń generujących ciepło, takich jak:

• blok silnika (ok. 200°C),
• turbosprężarka (ok. 500°C),
• układ wydechowy (ok. 400°C).

Wszystko to dzieje się w otoczeniu wielu materiałów palnych, takich jak paliwo, płyny eksploatacyjne, tworzywa sztuczne i guma.

Wpływ czynników technicznych i konstrukcyjnych

• Niesprawny układ hamulcowy i jego niewłaściwe serwisowanie może być przyczyną lub czynnikiem sprzyjającym powstawaniu pożarów, które często zaczynają się w okolicy tylnej prawej opony i osi wleczonej.
• Pożary opon nie są niczym nadzwyczajnym. Wewnętrzne opony przy podwójnym ogumieniu, stosowane standardowo na tylnych osiach, są praktycznie niemożliwe do sprawdzenia podczas standardowej kontroli stanu technicznego przez kierowcę, co zwiększa ryzyko niezauważonych usterek.
• Wadliwie działająca instalacja elektryczna, w tym niedostateczne zabezpieczenie przewodów elektrycznych, może być bezpośrednią przyczyną pożarów, zwłaszcza w pojazdach hybrydowych.
• Nieszczelności przewodów olejowych napędu wentylatora lub innych przewodów (np. paliwowych) w połączeniu z rozgrzanym silnikiem i ciasną komorą silnika stanowią wysokie ryzyko.
• Ciasna zabudowa wieżowa, w której podzespoły są gęsto upakowane, sprzyja silnemu nagrzewaniu się wnętrza wieży, co przekłada się na samoistny zapłon.
• Rygorystyczne normy ekologiczne prowadzą do zwiększenia ciśnienia w systemie zasilania paliwem oraz podwyższenia temperatury w komorze silnika przy ograniczonej możliwości odprowadzania ciepła. Izolacja termiczna komory silnika podczas jazdy kumuluje w niej ciepło, powodując duży wzrost temperatury z powodu małej pojemności cieplnej. To sprawia, że na pożary narażone są nie tylko wyeksploatowane, ale i nowoczesne autobusy.
• Tlen w postaci sprężonego powietrza, gromadzony w dużej ilości na pokładzie autobusu, może odgrywać znaczącą rolę w rozwoju pożaru. Arbitralnie ustalona przez Departament Transportu USA (DOT) wartość ograniczenia masy tlenu do 99 funtów (ok. 45 kg) nie ma podstaw w badaniach naukowych, co budzi wątpliwości co do jej skuteczności w zapewnieniu bezpieczeństwa.

Przebieg pożarów i wyzwania związane z ewakuacją

Pożar w autobusie jest najczęściej zauważany przez pasażerów (zapach lub widok dymu, zapach paliwa, nagłe pojawienie się niepokojących odgłosów). Od tego momentu rozpoczyna się wyścig z czasem, kluczowy dla bezpieczeństwa.

Dynamika rozprzestrzeniania się ognia

• Badania przeprowadzone w Szkole Głównej Służby Pożarniczej (SGSP) w Warszawie w 2017 roku na autobusie Jelcz M121I wykazały, że po upływie 5 minut od zainicjowania pożaru w komorze silnika, strefa spalania zaczęła się rozprzestrzeniać do przedziału pasażerskiego. Nastąpiło to na skutek pęknięcia tylnej szyby pojazdu.
• Ogień, który przedostał się do przedziału pasażerskiego, powoduje szybki wzrost temperatury, osiągając nawet 1080°C w tylnej części autobusu na wysokości zagłówka. Wzrost temperatury skutkuje pękaniem i wypadaniem szyb.
• Czynnikiem sprzyjającym rozprzestrzenieniu się strefy spalania do przestrzeni pasażerskiej było wykonanie tylnej pokrywy komory silnika z tworzywa sztucznego. Jej szybkie przepalenie spowodowało bezpośrednie oddziaływanie pożaru na tylną szybę pojazdu i jej pęknięcie.
• Starsze badania (Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Ochrony Przeciwpożarowej w Józefowie, lata 70. XX w.) na Jelczu PR 100 pokazały, że pożar w komorze silnika potrzebował niespełna minuty, aby rozprzestrzenić się do przedziału pasażerskiego. Dziś, dzięki ulepszeniom konstrukcyjnym komory silnika, proces ten jest wolniejszy, co daje więcej czasu na reakcję.

Ewolucja i skuteczność wyjść awaryjnych

W ciągu ostatnich 50 lat sposób opuszczania autobusów i autokarów uległ znacznej zmianie. Od ręcznie otwieranych drzwi przy każdym rzędzie siedzeń, przez dwa wyjścia (przednie i tylne), po współczesne rozwiązania:

• Automatycznie sterowane drzwi wejściowe.
• Wyjścia bezpieczeństwa w oknach bocznych.
• Klapy dachowe, ułatwiające opuszczenie pojazdu w razie wywrotki (jednak mało przydatne w sytuacjach zagrożenia pożarowego, gdy autobus nie jest przewrócony).

Niestety, wyjścia awaryjne w oknach nie są łatwe w obsłudze. Podciągnięcie szyby wymaga sporej siły i wytrzymałości, której może zabraknąć osobom starszym, schorowanym czy niepełnosprawnym. Jest to szczególnie krytyczne, biorąc pod uwagę, że pasażerami mogą być często osoby z ograniczoną mobilnością, jak miało to miejsce podczas tragedii w Dallas.

Badania w SGSP pokazały, że pasażerowie autobusu mają na ewakuację od około 4 do 6 minut, w zależności od momentu zauważenia pożaru i reakcji kierowcy. To bardzo krótki czas, w którym należy sprawnie opuścić pojazd.

Przykłady incydentów pożarowych

Seria pożarów autobusów, która miała miejsce w ostatnich latach w Europie, Azji oraz USA, spowodowała zwrócenie uwagi na konieczność zwiększenia bezpieczeństwa.

Tragedia w Wilmer, Teksas (2005)

W USA ogólnokrajowa debata dotycząca sposobów zapobiegania pożarom autobusów rozpoczęła się po tragicznym pożarze autobusu międzymiastowego w Wilmer, nieopodal Dallas w Teksasie. Do zdarzenia doszło 23 września 2005 roku. Na pokładzie znajdowało się 45 osób - pensjonariusze i pracownicy domu spokojnej starości, którzy ewakuowali się z miasta w związku ze zbliżającym się huraganem Rita. W większości pasażerami były osoby starsze, schorowane, często mające trudności z chodzeniem. 22 pasażerom udało się opuścić autobus, niestety, pozostałe 23 osoby spłonęły wraz z pojazdem. Wstępne ustalenia inspektorów z Teksasu wskazywały na niesprawny i niewłaściwie serwisowany układ hamulcowy jako możliwy czynnik, a pożar miał rozpocząć się w okolicy tylnej prawej opony i osi wleczonej.

Incydenty w Polsce

• Pożar w Bydgoszczy: W niedawnym incydencie w Bydgoszczy na pętli Rycerska zapalił się autobus komunikacji miejskiej. Pożar pojawił się w komorze silnika. Kierowca próbował gasić ogień, ale był zbyt duży. W pożarze nikt nie został poszkodowany, gdyż w środku nie było pasażerów. Autobus najprawdopodobniej zostanie skasowany. Jako przypuszczalne przyczyny wskazano usterkę węża olejowego napędu wentylatora lub zwarcie.
• Pożar w Warszawie (dzielnica Wawer): W pewien czwartkowy poranek w Warszawie zapalił się miejski autobus linii 213. Ogień zajął tylną część autobusu, a konkretnie komorę silnika. Dzięki szybkiej interwencji kierowcy, on i sześciu pasażerów zdążyli bezpiecznie opuścić pojazd. Przypuszczalną przyczyną była awaria techniczna pojazdu.
• Pożar w zajezdni w Bytomiu: W zajezdni autobusowej w Bytomiu kilkanaście autobusów stanęło w płomieniach. Nikt na szczęście nie ucierpiał. Przyczyny i okoliczności tego zdarzenia są wyjaśniane przez śledczych wspólnie z biegłym z zakresu pożarnictwa i pod nadzorem prokuratora.
• Pożar autobusu hybrydowego w Częstochowie: Prawdopodobną przyczyną kwietniowego pożaru miejskiego autobusu hybrydowego w Częstochowie było niedostateczne zabezpieczenie przewodów elektrycznych na dachu, co wynika z opinii specjalistów. Autobus marki Solbus o napędzie gazowo-elektrycznym został całkowicie zniszczony, co doprowadziło do unieruchomienia całej floty takich pojazdów w Częstochowie. Wcześniejsza eksploatacja tych autobusów, będących nowatorską konstrukcją z napędem hybrydowo-gazowym, ujawniła wiele problemów konstrukcyjnych.

Zapobieganie pożarom i zwiększanie bezpieczeństwa

Bezpieczeństwo jest zazwyczaj wynikiem podejmowania małych kroków, dzięki którym udaje się uniknąć poważnego zagrożenia. Jeśli chcemy zapobiec występowaniu tego typu wypadków w przyszłości, wiedza o przyczynach pożarów musi zostać wykorzystana do wprowadzenia zmian, które zwiększą bezpieczeństwo pasażerów i zapobiegną pożarom autobusów.

Rola czynnika ludzkiego i szkoleń

Tak jak w wielu przypadkach w branży transportowej, bezpieczeństwo zaczyna się od czynnika ludzkiego. Zdolność kierowcy do zapobiegania, oceny oraz prawidłowego reagowania na niebezpieczeństwo jest istotnym elementem planu reakcji na zagrożenie pożarowe. Wymaga to prowadzenia odpowiednich szkoleń, zwłaszcza w zakresie:

• Kontroli ryzyka pożaru, mogącego zaistnieć w okolicach opon czy komory silnikowej.
• Sposobu powiadamiania pasażerów o zagrożeniu.
• Procedur ewakuacyjnych, w tym pomocy niepełnosprawnym pasażerom.
• Sposobu użycia gaśnic.

Technologie i systemy bezpieczeństwa

• Automatyczne systemy gaszenia pożarów: Na rynku funkcjonuje szereg zautomatyzowanych rozwiązań przeciwpożarowych, które sprawdzają się w praktyce. Czas jest największym wrogiem w przypadku pożaru, dlatego każdy system, który gasi lub chociaż opóźnia rozprzestrzenianie się ognia, powinien być obowiązkowym wyposażeniem każdego autobusu. Montaż systemów automatycznego gaszenia pożarów w komorze silnikowej i nadkolach, wraz z ich regularnymi kontrolami i serwisowaniem, może przyczynić się do znacznej poprawy bezpieczeństwa pasażerów.
• Gaśnice: Przepisy, wprowadzone przez Federalne Biuro Bezpieczeństwa Transportu Samochodowego (FMCSA) w USA, przewidują, że na pokładzie każdego autobusu musi znajdować się gaśnica oraz przenośny system gaszenia pożarów. W Polsce, zgodnie z przepisami rozporządzenia, każdy autobus powinien być wyposażony w dwie gaśnice, z których jedna powinna być umieszczona możliwie blisko kierowcy, a druga - wewnątrz autobusu, w miejscu łatwo dostępnym.

Wymagania dla materiałów i konstrukcji

Istotnym problemem bezpieczeństwa pożarowego autobusów jest palność wyrobów tekstylnych stanowiących ich wyposażenie. Muszą one odpowiadać ścisłym standardom technicznym. Według rozporządzenia, materiały wyposażenia wnętrza pomieszczenia pasażerskiego autobusu powinny mieć prędkość spalania nie większą niż 100 mm/min. W zakresie bezpieczeństwa pożarowego, wymagania stawiane materiałom wyposażenia w pojazdach drogowych określa regulamin nr 118 EKG ONZ. Badania przeprowadzone w Instytucie Inżynierii Tekstyliów i Materiałów Polimerowych Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej wykazały, że:

• Największe zagrożenie dla bezpieczeństwa stwarzają zagłówki i fotele wykonane z materiałów kompozytowych z udziałem dzianiny, ponieważ ich prędkość palenia jest największa, przekracza 50 mm/min.
• Mniejsze zagrożenie stanowią materiały stosowane w części wyposażenia foteli, a także materiały obiciowe oraz dywaniki (prędkość palenia na poziomie 10-20 mm/min).
• Najmniejszym zagrożeniem pożarowym charakteryzują się firanki i niektóre z foteli.

Dodatkowo, konieczne jest ciągłe doskonalenie konstrukcji autobusów, w tym zwiększanie przestrzeni życiowej silnika, lepsze odprowadzanie ciepła oraz analiza możliwości stosowania alternatywnych napędów dla wentylatorów (np. elektrycznych zamiast olejowych), które mogą stanowić źródło zagrożenia w przypadku nieszczelności.

Wyzwania w dochodzeniach popożarowych

Dochodzenia popożarowe w przypadku drogowych środków transportu, w tym autobusów, stanowią trudne zadanie dla biegłych. Rozwój pożaru i czas jego trwania znacznie zacierają ślady powstające w miejscu ogniska pożaru i jego otoczenia. Stąd oględziny pojazdów po pożarach przysparzają biegłym sądowym wielu problemów związanych z badaniem pojazdu oraz interpretacją śladów przemieszczania się ognia, a w konsekwencji ustalaniem miejsca ogniska pożaru i określenia przyczyny jego powstania. Po całkowitym spaleniu autobusu ustalenie przyczyny powstania pożaru jest praktycznie niemożliwe, a przy częściowym spaleniu - znacznie utrudnione.

tags: #pozar #autobusu #nick #ramzes