Wstęp: Globalny Problem Pożarów Autobusów
Pożary autobusów są niestety zjawiskiem globalnym i stanowią zauważalny problem na całym świecie, a liczba takich zdarzeń w ostatnich latach wzrasta. Chociaż rzadko zdarzają się ofiary śmiertelne, to od niekiedy dochodzi do zdarzeń uznawanych za katastrofalne, jak miało to miejsce w Iranie w Qum w 2013 roku.
Potocznie autobusami nazywa się duże pojazdy samochodowe służące do przewozu grupy osób. Zgodnie z ustawą z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym, autobusy klasyfikuje się ze względów funkcjonalnych na miejskie, podmiejskie, międzymiastowe, kombi, turystyczne, szkolne i specjalne. Szczegółowa regulacja dotycząca klasyfikacji autobusów, również ze względu na liczbę przewożonych pasażerów, znajduje się w rozporządzeniu ministra infrastruktury w sprawie homologacji typu pojazdów samochodowych i przyczep.
Według danych GUS, w Polsce w końcu 2016 roku zarejestrowanych było 113,1 tys. autobusów, z czego 11,9 tys. stanowił tabor autobusowy przeznaczony do komunikacji miejskiej. Co ważne, 92% autobusów napędzanych jest olejem napędowym, a 3,3% wyposażonych jest w silniki benzynowe. Autobusy w wieku powyżej 30 lat stanowiły wówczas 21,1% ogólnego stanu pojazdów.
Incydenty Pożarowe w Polsce
Polska, podobnie jak inne kraje, mierzy się z problemem pożarów autobusów. Poniżej przedstawiono przykłady ostatnich incydentów, które miały miejsce w różnych miastach.
Pożar autobusu w Bydgoszczy (Styczeń)
We wtorek 13 stycznia w Bydgoszczy na pętli Rycerska zapalił się krótki autobus komunikacji miejskiej linii 57. Do zdarzenia doszło około godziny 11. Na szczęście, w środku nie było w tym czasie żadnych pasażerów, a kierowca, który jako pierwszy próbował ugasić ogień, w chwili zdarzenia miał przerwę i nie został poszkodowany. Ogień był jednak zbyt duży, co wymusiło wezwanie służb.
Jak informował Karol Smarz, rzecznik KM PSP w Bydgoszczy, około godziny 11:30 trwało jeszcze dogaszanie pożaru. Pożar pojawił się w komorze silnika autobusu, który stał na przystanku na pętli i nie był w ruchu. Częściowym uszkodzeniom uległ także obiekt należący do Miejskich Zakładów Komunikacyjnych, dyżurka kierowców, w zakresie elewacji i stolarki okiennej. W gaszeniu brały udział trzy zastępy z Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej nr 1 w Bydgoszczy, a na czas prowadzonych działań pętla Rycerska była wyłączona z ruchu.
Piotr Bojar, prezes zarządu MZK w Bydgoszczy, oświadczył, że powołano komisję do zbadania przyczyny pożaru, a jasny obraz sytuacji miał być znany na początku lutego. Zakres uszkodzeń autobusu był poważny i pojazd najprawdopodobniej będzie nadawał się jedynie do kasacji. Ostateczną przyczynę pożaru ustali biegły.
Pożar autobusu w Warszawie (Wawer, Kwiecień)
W czwartek 16 kwietnia około godziny 6:40 w warszawskiej dzielnicy Wawer zapalił się miejski autobus linii 213 jadący w stronę Gocławia. Do pożaru doszło na rogu ulic Poprawnej i Kadetów. Świadkowie najpierw usłyszeli głośny wybuch, a następnie płomienie zajęły tylną część autobusu. W trakcie zdarzenia w autobusie przebywało wraz z kierowcą łącznie siedem osób - sześciu pasażerów oraz kierowca. Dzięki szybkiej interwencji prowadzącego pojazd, wszyscy zdążyli bezpiecznie opuścić pojazd przed rozprzestrzenieniem się ognia i nikt nie odniósł obrażeń.
Jak przekazał mł. asp. Jakub Gontarek z Komendy Stołecznej Policji, zdarzenie miało miejsce około godziny 6:39 na skrzyżowaniu ulic Poprawnej i Kadetów w warszawskim Wawrze, a pożar pojawił się z nieznanych przyczyn w tylnej części pojazdu, po stronie komory silnika. Kpt. Łukasz Zagdański z Komendy Miejskiej PSP w Warszawie dodał, że płomienie narastały na tyle szybko, iż kierowca zdążył podejść do nich tylko z jedną gaśnicą, drugiej nie zdążył uruchomić. Ogień został ugaszony przez trzy zastępy straży pożarnej.
Zdarzenie spowodowało poważne utrudnienia w ruchu drogowym oraz zmiany w kursowaniu komunikacji miejskiej. Zarząd Transportu Miejskiego poinformował o opóźnieniach i objazdach dla linii 213 i 219. Akcja dogaszania wraku trwała dłuższy czas ze względu na skalę zniszczeń. Dokładna przyczyna zdarzenia nie została jeszcze oficjalnie ustalona, jednak na podstawie dostępnych informacji można przypuszczać, że powodem była awaria techniczna pojazdu. Szczegółowe ekspertyzy będą możliwe po bezpiecznym odholowaniu wraku.
Pożar autobusu MZK Toruń (Lubicz Dolny)
W Lubiczu Dolnym doszło do pożaru autobusu MZK Toruń, linii numer 45. Autobus marki MAN, mimo że miał prawie milion przejechanych kilometrów i z powodzeniem przechodził wszystkie niezbędne przeglądy i kontrole, zapalił się w środku trasy. Pasażerów udało się w porę ewakuować, a kierowca próbował gasić pojazd, lecz niewiele mógł w tej sytuacji zrobić. Kierowca wcześniej nie zgłaszał żadnych usterek ani awarii, zapewniając, że MAN wyjechał na trasę w pełni sprawny.
Przyczyny pożaru ustali powołana do tego specjalna komisja. Szefostwo MZK, nie czekając na jej ustalenia, ogłosiło decyzję o dodatkowej kontroli wszystkich autobusów we flocie miejskiej firmy. MZK Toruń posiada 148 autobusów, z czego najwięcej to stare i wysłużone Jelcze, z których najstarsze pochodzą z początku lat 90. i mają przebiegi dochodzące do 1,5 mln kilometrów. Najstarsze MAN-y wożą pasażerów MZK od 15 lat.
Autobusy MZK przechodzą liczne kontrole: co pół roku okresowe badania techniczne w zewnętrznej Okręgowej Stacji Kontroli Pojazdów, a ponadto codziennie kontrolę stanu technicznego, ogumienia, układu hamulcowego i kierowniczego oraz oświetlenia. Wszystkie podlegają także innym przeglądom, w tym obsłudze zimowej oraz regularnym obsługom technicznym. Mimo to, w przypadku autobusu MAN w Lubiczu Dolnym, do nagłej usterki musiało dojść w trakcie jazdy.
Incydenty z autobusami Solaris Urbino w Warszawie
W Warszawie odnotowano serię pożarów autobusów Solaris Urbino, które wywołały obawy wśród kierowców. Na Trasie Łazienkowskiej spłonął doszczętnie autobus Solaris Urbino 15, a jako prawdopodobną przyczynę wskazano wyciek paliwa lub oleju i zwarcie instalacji w komorze silnika. Nikt nie został ranny, ponieważ kierowca w porę wyprowadził z pojazdu wszystkich pasażerów.
Zygmunt Wojciechowski, były kierowca autobusu, w rozmowie z TVN Warszawa określił te autobusy jako "jeżdżące trumny, tykające bomby". Inny anonimowy kierowca MZA potwierdził, że w razie pożaru, bez pomocy strażaków autobusu praktycznie nie da się uratować. Statystyki z przeszłości wskazują na podobne zdarzenia: w październiku 2007 r. autobus zjeżdżający do zajezdni spłonął na Bielanach, a pół roku wcześniej spłonął podmiejski autobus linii 719, gdzie dym wydobywał się z silnika. W czerwcu 2005 r. doszło do pożaru Solarisa linii 122, w którym spłonął tył autobusu. Podobne problemy z autobusami Solaris odnotowano także w Bratysławie.
Przyczyny Pożarów Autobusów
Analizy dotyczące pożarów w autobusach prowadzone przez NFPA i SP Technical Research Institute wykazują, że ponad 60% wszystkich pożarów autobusów powstaje w komorze silnika. Jest to miejsce najbardziej narażone na zainicjowanie ognia z uwagi na zgromadzenie w niewielkiej przestrzeni wielu urządzeń generujących ciepło, takich jak blok silnika (ok. 200°C), turbosprężarka (ok. 500°C) czy układ wydechowy (ok. 400°C), w otoczeniu wielu materiałów palnych, np. paliwa, płynów eksploatacyjnych, tworzyw sztucznych czy gumy. Pożary w autobusach dochodzą czasem także w czasie ich postoju.
Komora Silnika - Strefa Największego Ryzyka
Na pożary narażone są nie tylko wyeksploatowane pojazdy, ale i nowoczesne autobusy. Dzieje się tak za sprawą coraz bardziej rygorystycznych norm ekologicznych, które prowadzą do zwiększenia ciśnienia w systemie zasilania paliwem oraz podwyższenia temperatury w komorze silnika przy ograniczonej możliwości odprowadzania ciepła. Izolacja termiczna komory silnika podczas jazdy autobusu kumuluje w niej ciepło i powoduje duży wzrost temperatury z powodu małej pojemności cieplnej.
Awaryjne Sytuacje Techniczne
Wśród najczęstszych awarii technicznych prowadzących do pożarów wymienia się wyciek paliwa lub oleju w połączeniu ze zwarciem instalacji elektrycznej w komorze silnika. Takie usterki mogą szybko doprowadzić do zapłonu materiałów palnych.
Statystyki i Trendy
Pożary autobusów niestety nie są zjawiskiem lokalnym; stanowią zauważalny problem na całym świecie, a liczba takich pożarów w ostatnich latach wzrasta. Chociaż nie są prowadzone statystyki pożarów w autobusach miejskich, to one charakteryzują się zdecydowanie największą liczbą przewożonych pasażerów.
Statystyki prowadzone w Szwecji, Norwegii, Niemczech i Włoszech wskazują, że rokrocznie w tych krajach ulega pożarom około 1-1,5% floty autobusowej. W Niemczech co roku notuje się 350-400 pożarów autobusów, a w Szwecji ponad 135. W Polsce w danych statystycznych KG PSP w ostatnich latach rejestrowanych jest 180-190 pożarów autobusów rocznie, z czego najwięcej powstaje w woj. śląskim. Należy jednak zaznaczyć, że przypadki pożarów nie są dostatecznie udokumentowane, głównie dlatego, że firmy przewozowe nie chcą publikować i udostępniać takich informacji. Straży pożarnej lub policji nie są zgłaszane szczególnie pożary miejscowe, ugaszone w zarodku za pomocą podręcznego sprzętu gaśniczego. Badania prowadzone w Szwecji i Norwegii szacują, że rzeczywista liczba pożarów jest większa od zgłoszonej oficjalnie o około 30%.
Analizy dotyczące pożarów w autobusach prowadzone przez NFPA i SP Technical Research Institute wykazują, że 10% wszystkich autobusów jest narażonych na pożar w trakcie eksploatacji, a w ciągu ostatnich 10 lat liczba pożarów w autobusach w wielu krajach niemal się podwoiła. W Polsce natomiast w ostatnich latach panuje odwrotna tendencja - wskaźnik zarejestrowanych każdego roku pożarów autobusów zmniejszył się o kilka procent, z 240 pożarów w 2010 r. do 180-190 obecnie.
Skutki Pożarów Autobusów
Zagrożenie dla Pasażerów i Personelu
Pożar autobusu jest zdarzeniem groźnym dla pasażerów z uwagi na jego bardzo szybki rozwój i krótki czas na ewakuację z palącego się pojazdu. Pożarowi, który rozprzestrzenił się na przedział pasażerski, towarzyszy bardzo wysoka temperatura, nawet przekraczająca 1000°C. Najczęściej pożar w autobusie zauważany jest przez pasażerów poprzez zapach lub widok dymu, zapach paliwa, lub nagłe pojawienie się niepokojących odgłosów. Rodzaje pożarów dzielimy na częściowe (kiedy pożar obejmuje część autobusu, np. komorę silnika) oraz miejscowe (kiedy następuje spalenie podzespołu autobusu).
Straty Materialne
Pożary autobusów skutkują wysokimi stratami materialnymi dla przewoźnika, prowadząc do całkowitego lub czasowego wyłączenia z ruchu zniszczonego pojazdu. Ponadto, ogień może powodować uszkodzenia infrastruktury, jak w przypadku dyżurki kierowców MZK w Bydgoszczy.
Bezpieczeństwo Pożarowe i Ewakuacja
Kluczowe dla bezpieczeństwa w przypadku pożaru autobusu jest szybka ewakuacja. Zgodnie z przepisami rozporządzenia, każdy autobus powinien być wyposażony w dwie gaśnice, z których jedna powinna być umieszczona możliwie blisko kierowcy, a druga - wewnątrz autobusu, w miejscu łatwo dostępnym.
Ewolucja Konstrukcji Autobusów a Czas Ewakuacji
Na przestrzeni lat sposób opuszczania autobusów uległ znacznej zmianie. W dawnych konstrukcjach ręcznie otwierane drzwi montowano przy każdym rzędzie siedzeń. Nieco później liczbę wyjść ograniczono do dwóch - przedniego i tylnego. Dziś, w autobusach standardem są automatycznie sterowane drzwi wejściowe oraz wyjścia bezpieczeństwa w oknach bocznych. Ponadto pojazdy wyposaża się także w klapy dachowe, które ułatwiają opuszczenie go w razie wywrotki.
Liczba i wymiar drzwi w autobusie są ściśle związane z jego przeznaczeniem. W autobusach turystycznych i międzymiastowych stosuje się dwoje jednoskrzydłowych drzwi otwieranych na zewnątrz o szerokości około 0,8 m, natomiast w autobusach miejskich jest ich dwoje, troje, a nawet czworo (autobus przegubowy), są dwuskrzydłowe i mają szerokość około 1,3 m i otwierają się najczęściej do wewnątrz. Otwieranie i zamykanie drzwi autobusów miejskich i niektórych dalekobieżnych odbywa się automatycznie, steruje nimi kierowca za pomocą specjalnego układu elektropneumatycznego. Obecnie produkowane autobusy miejskie mają również możliwie niską podłogę, szerokie i wygodne przejścia między siedzeniami oraz dużo miejsc stojących.
Badania nad Rozprzestrzenianiem się Ognia i Ewakuacją
W Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie w 2017 r. przeprowadzono badania w pełnej skali rozwoju pożaru niskowejściowego autobusu miejskiego klasy maxi, marki Jelcz M121I. Badanie polegało na zainicjowaniu pożaru w komorze silnika (na silnik wylano 100 ml nafty i podpalono zapalnikiem pirotechnicznym), pomiarach temperatury oraz obserwacji dróg i kierunków rozprzestrzeniania się ognia.
Po upływie 5 minut od zainicjowania pożaru strefa spalania zaczęła się rozprzestrzeniać do przedziału pasażerskiego na skutek pęknięcia tylnej szyby pojazdu. Ogień przedostał się do przedziału pasażerskiego, powodując szybki wzrost temperatury, co z kolei doprowadziło do pękania i wypadania szyb. Po 9 minutach i 40 sekundach od momentu zainicjowania spalania do gaszenia pożaru przystąpiła straż pożarna. W tym czasie najwyższą temperaturę - 1080°C - odnotowano w przedziale pasażerskim w części tylnej autobusu, na wysokości zagłówka. W komorze silnika maksymalna temperatura była niższa i wynosiła 905°C. W środkowej części przedziału pasażerskiego, pośrodku, nad podłogą, temperatura osiągnęła 543°C, natomiast na wysokości zagłówka - 982°C. Badania te wykazały, że pasażerowie autobusu mają na ewakuację od około 4 do około 6 minut, w zależności od momentu zauważenia pożaru i reakcji kierowcy. Czynnikiem sprzyjającym rozprzestrzenieniu się strefy spalania do przestrzeni pasażerskiej było wykonanie tylnej pokrywy komory silnika z tworzywa sztucznego, której szybkie przepalenie spowodowało możliwość bezpośredniego oddziaływania pożaru na tylną szybę pojazdu i jej pęknięcie.
Warto również sięgnąć do podobnych badań przeprowadzonych pod koniec lat 70. XX w. w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Ochrony Przeciwpożarowej w Józefowie (obecnie CNBOP). Badania te przeprowadzano w pełnej skali, na średniopodłogowym autobusie miejskim klasy maxi - marki Jelcz PR 100. Autobus o masie własnej 8300 kg z silnikiem Berliet V800 o poj. 8,82 dm³, o układzie drzwi 2-2-0, był przeznaczony do przewozu 96 pasażerów, w tym 29 na miejscach siedzących. Badanie dotyczyło tylnej części autobusu i polegało na zainicjowaniu pożaru w komorze silnika, dokonywaniu pomiarów i prowadzeniu obserwacji dróg i kierunków rozprzestrzeniania się ognia z komory silnika do przedziału pasażerskiego. Prowadzono jednocześnie szczegółową obserwację zachowania się poszczególnych materiałów. Podejmując próbę porównania wyników tych badań, można stwierdzić, że dziś pożar w komorze silnika autobusu, choć rozwija się dynamicznie, to potrzebuje więcej czasu, aby rozprzestrzenić się poza jego kubaturę. Komora silnika jest lepiej zabezpieczona przed możliwością rozprzestrzenienia się ognia i dymu do przedziału pasażerskiego. Pożar w komorze silnika autobusu Jelcz PR100 40 lat temu potrzebował niespełna minuty, żeby rozprzestrzenić się do przedziału pasażerskiego, licząc od zainicjowania spalania.
Film edukacyjny na temat bezpieczeństwa pożarowego
Palność Materiałów Wyposażenia Wnętrza
Istotnym problemem bezpieczeństwa pożarowego autobusów jest palność wyrobów tekstylnych stanowiących ich wyposażenie - muszą one obecnie odpowiadać ścisłym standardom technicznym. Według rozporządzenia, materiały wyposażenia wnętrza pomieszczenia pasażerskiego autobusu powinny mieć prędkość spalania nie większą niż 100 mm/min, zgodnie z przepisami o homologacji pojazdów. W zakresie bezpieczeństwa pożarowego wymagania stawiane materiałom wyposażenia w pojazdach drogowych określa regulamin nr 118 EKG ONZ w załącznikach 6, 7, 8. Wykonanie badań według tych trzech załączników jest obowiązkowe do homologacji pojazdów kategorii M3, tzn. pojazdów o masie maksymalnej przekraczającej 5 ton, przewożących więcej niż 22 pasażerów i nieprzeznaczonych do przewozu pasażerów stojących i do użytkowania w mieście (autobusy miejskie).
W Instytucie Inżynierii Tekstyliów i Materiałów Polimerowych Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej przeprowadzono badania materiałów tekstylnych, które mogą stanowić potencjalne źródło rozprzestrzenienia się ognia w autobusach. Materiały pochodziły od producentów autobusów oraz ze zbiorów własnych naukowców. Wnioski były następujące: największe zagrożenie dla bezpieczeństwa stwarzają zagłówki i fotele wykonane z materiałów kompozytowych z udziałem dzianiny, ponieważ ich prędkość palenia jest największa i przekracza 50 mm/min. Nieco mniejsze zagrożenie stanowią materiały stosowane w części wyposażenia foteli, a także materiały obiciowe oraz dywaniki, których prędkość palenia kształtuje się na poziomie 10-20 mm/min. Najmniejszym zagrożeniem pożarowym charakteryzują się firanki i niektóre z foteli; norma dopuszcza stosowanie tych akcesoriów do wyposażenia autobusów. Badania pokazały, że pasy bezpieczeństwa nie spełniają wymogów obowiązujących norm bezpieczeństwa. Seria pożarów autobusów, która miała miejsce w ostatnich latach w Europie, Azji oraz USA, spowodowała zwrócenie uwagi na zwiększenie bezpieczeństwa w obszarze palności wyrobów tekstylnych stanowiących wyposażenie autobusów.
Trudności w Dochodzeniach Popożarowych
W pojazdach samochodowych rozwój pożaru i czas jego trwania znacznie zacierają ślady powstające w miejscu ogniska pożaru i jego otoczenia. Stąd oględziny pojazdów po pożarach przysparzają biegłym sądowym wielu problemów związanych z badaniem pojazdu oraz interpretacją śladów przemieszczania się ognia, a w konsekwencji ustalaniem miejsca ogniska pożaru i określenia przyczyny jego powstania. Dlatego dochodzenie popożarowe w przypadku drogowych środków transportu - w tym autobusów - stanowi dla biegłych trudne zadanie. Po całkowitym spaleniu autobusu ustalenie przyczyny powstania pożaru jest praktycznie niemożliwe, a przy częściowym spaleniu znacznie utrudnione.