Pożary: Rodzaje, Przyczyny, Zapobieganie i Gaszenie

Pożar może wybuchnąć w każdej chwili i najczęściej zaskakuje znienacka. Różnorodność zagrożeń jest ogromna, obejmując lasy, domy, zakłady pracy, samochody czy fabryki chemiczne. Statystyki ukazują skalę problemu; z danych gov.pl wynika, że w 2023 roku w Polsce wybuchło aż 99 288 pożarów, co zmusza do refleksji nad różnorodnością przyczyn tych zdarzeń. W 2024 roku Państwowa Straż Pożarna odnotowała ponad 100 tys. pożarów w ramach ponad 550 tys. interwencji, z czego 29 271 zdarzeń dotyczyło obiektów mieszkalnych, w których zginęło 295 osób, a 2052 odniosły obrażenia.

Czym jest pożar?

W ochronie przeciwpożarowej pożarem nazywa się niekontrolowany proces palenia w miejscu do tego nieprzeznaczonym. Według orzecznictwa Sądu Najwyższego, pożar to ogień o wielkim zasięgu, obejmujący z nagłą i niekontrolowaną siłą mienie ruchome lub nieruchome. Może on również przebiegać w formie bezpłomieniowej (tlenie). Pożar stwarza zagrożenie dla zdrowia lub życia wielu osób albo dla mienia o wielkich rozmiarach, a zagrożenie to musi występować na bieżąco.

Zakłady ubezpieczeniowe definiują pożar jako działanie ognia, który przedostał się poza palenisko lub powstał bez paleniska i rozprzestrzenił się o własnej sile, albo jako niekontrolowany proces palenia przebiegający w miejscu do tego nieprzeznaczonym i samorzutnie się rozprzestrzeniający.

W kryminalistyce definicja pożaru jest znacznie szersza. Najogólniej można przyjąć, że przyczyną pożaru jest zjawisko fizyczne, chemiczne lub biologiczne prowadzące do wyzwolenia niekontrolowanego ciepła, iskry lub płomienia, powodujące zapalenie i powstanie ognia.

Trójkąt Spalania - Podstawowy Warunek Powstania Ognia

Warunkiem zapoczątkowania pożaru (procesu spalania) jest istnienie trójkąta spalania. Jeśli zabraknie choćby jednego z jego elementów, wówczas pożar nie powstanie. Elementy trójkąta spalania to:

• Źródło ciepła (zapłonu): Inicjuje proces spalania.
• Materiał palny: Substancja, która może ulec spaleniu.
• Powietrze (tlen): Niezbędny do podtrzymania reakcji spalania.

Najczęstsze Przyczyny Pożarów

Powstanie pożaru może być następstwem zdarzeń naturalnych lub antropogenicznych (związanych z działalnością człowieka). W załączniku nr 6 do rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z 3 lipca 2017 r. wskazano 37 grup przypuszczalnych przyczyn powstawania pożarów.

Czynniki wpływające na rozwój pożaru

Rozwój pożaru jest wynikiem oddziaływania czterech czynników:

• Temperatury - źródło ciepła i prądu mogą być zapalnikiem pożaru.
• Tlenu - obecność tlenu podtrzymuje naturalnie proces spalania, a nawet go roznieca.
• Paliwa - rodzaj i ilość substancji palnych w otoczeniu.
• Czasu - określa stopień rozwoju pożaru w jednostce czasu.

Ogień rozprzestrzenia się błyskawicznie, dlatego tak ważne jest wczesne jego wykrywanie, w czym pomaga detekcja.

Pożary antropogeniczne (związane z działalnością człowieka)

Z danych statystycznych Światowego Centrum Statystyki Pożarowej w Genewie wynika, że za około 65% pożarów odpowiedzialny jest bezpośrednio człowiek. Koreluje to z danymi statystycznymi PSP, które mówią, że w Polsce za 64% pożarów odpowiada człowiek (dane za rok 2016). Najczęstsze przyczyny pożarów to:

• Nieostrożność człowieka przy posługiwaniu się ogniem otwartym (np. palenie papierosów w łóżku, pozostawienie zapalonego papierosa w koszu, pozostawienie włączonego palnika gazowego bez nadzoru, spalanie śmieci, odpadów, suchych liści, wypalanie traw).
• Nieostrożność człowieka przy posługiwaniu się substancjami łatwopalnymi (np. mycie podłóg z użyciem benzyny, rozpuszczalnika; rozpalanie ognia w piecu przy zastosowaniu rozpałki cieczą łatwopalną; czyszczenie odzieży i likwidacja plam cieczami łatwopalnymi).
• Nieprawidłowa eksploatacja urządzeń grzewczych (np. zbyt mała odległość materiałów palnych od urządzenia grzejnego, pozostawienie na dłuższy czas włączonej grzałki elektrycznej do gotowania wody, pozostawienie włączonego żelazka na materiale palnym).
• Nieprawidłowa eksploatacja urządzeń i instalacji elektrycznych (np. osłonięcie żarówki materiałem palnym, podłączenie zbyt dużej liczby odbiorników energii elektrycznej do instalacji).
• Wady urządzeń i instalacji elektrycznych (np. zwarcia).
• Umyślne podpalenia (Policja w 2016 roku wszczęła 1770 postępowań związanych z przestępstwem sprowadzenia zdarzenia z art. 163 kk oraz 425 postępowań związanych z przestępstwem sprowadzania bezpośredniego niebezpieczeństwa zdarzenia z art. 164 kk).
• Nieprawidłowa obsługa sprzętu, nieprawidłowe obchodzenie się z niebezpiecznymi materiałami, lekkomyślność pracowników w miejscach pracy.

Pożary naturalne

Około 5% pożarów ma naturalną przyczynę, m.in. wyładowanie atmosferyczne (pioruny) czy samozapłon. Susza znacznie sprzyja występowaniu pożarów, dlatego podczas jej trwania często wydawany jest zakaz wstępu do lasów.

Zagrożenia pożarowe w różnych miejscach

Ryzyko wystąpienia pożaru jest bardzo duże w mieszkaniach i domach ze względu na znajdujące się tam i często wykorzystywane instalacje - elektryczną i gazową. Kuchenka gazowa, piekarnik, płyta grzewcza, kuchenka mikrofalowa, czajnik elektryczny - te wszystkie sprzęty, o ile będą źle eksploatowane lub zostaną uszkodzone, mogą stanowić potencjalne źródło pożaru.

W szkołach i sklepach, ze względu na dużą powierzchnię tych budynków i rozległą instalację elektryczną, ryzyko pożaru rośnie, jeśli instalacja nie jest regularnie konserwowana i sprawdzana.

Lasy, łąki i parki to miejsca, w których znajduje się duża liczba drzew, krzewów i traw, podatnych na zapłon od otwartego ognia.

Ciekawostka: Ściana ogniowa
Ściana ogniowa (zwana inaczej ogniomurem) to ściana o wzmocnionej, niepalnej konstrukcji, którą stawia się między budynkami w zabudowie zwartej. Wystaje ona ponad dach i ma na celu zapobieganie szybkiemu rozprzestrzenianiu się ognia na inne budynki.

Rodzaje Pożarów i Ich Klasyfikacja

Każdy pożar ma inną charakterystykę i wymaga innych metod gaszenia. W Polsce, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, pożary klasyfikuje się na grupy, zgodnie z Europejską Normą PN-EN 2:1998 ze zmianą PN-EN 2:1996/A1:2006. Wyróżnia się 5 głównych rodzajów pożarów, sklasyfikowanych w grupy w celu określenia zagrożenia i trudności w gaszeniu źródła ognia:

• Grupa A (pożary ciał stałych): Materiały stałe, których normalne spalanie zachodzi z tworzeniem żarzących się węgli, np. drewno, papier, tkaniny, węgiel, słoma. Pod wpływem wysokich temperatur ulegają błyskawicznemu rozkładowi, wydzielając gazy palne lub pary, co przyczynia się do powstawania płomieni. Pożary te wykazują ryzyko szybkiego rozprzestrzeniania się. Ciała stałe niewydzielające gazów i pary żarzą się, zamiast płonąć.
• Grupa B (pożary cieczy palnych i substancji topiących się w wysokiej temperaturze): Wszelkie ciecze i materiały stałe topiące się, np. tworzywa sztuczne, paliwa, oleje, benzyna, nafta, alkohol, lakiery. Często wystarczy iskra, by doszło do natychmiastowego i gwałtownego zapłonu. W trakcie spalania unosi się nad nimi para, która szybko miesza się z powietrzem, tworząc wybuchową mieszankę.
• Grupa C (pożary gazów palnych): Gazy, np. metan, propan, acetylen, wodór, gaz ziemny. Są to popularne gazy, które w kontrolowanych warunkach służą do ogrzewania czy gotowania. Kiedy jednak wydostaną się na zewnątrz i połączą się z powietrzem, nawet pojedyncza iskra wystarczy do zapłonu. Nagromadzenie gazów może prowadzić do wybuchu.
• Grupa D (pożary metali): Metale, np. magnez, sód, potas, aluminium. Metale z tej grupy łatwo ulegają zapaleniu i spalają się bez dostępu do powietrza ze względu na obecność utleniaczy w składzie. Są wyjątkowo trudne do ugaszenia.
• Grupa F (pożary tłuszczów i olejów w urządzeniach kuchennych): Tłuszcze i oleje, uwzględniając produkty używane w przemyśle spożywczym i w każdej domowej kuchni, z wyłączeniem olejów motoryzacyjnych. Ze względu na wysoką temperaturę użytkowania, ich gaszenie jest trudne.

Ciekawostka! Grupa F zastąpiła grupę E w 2006 roku. Grupa E dotyczyła zagrożenia pożarowego urządzeń pod napięciem elektrycznym.

Metody Gaszenia Pożarów i Środki Gaśnicze

W celu ugaszenia pożaru stosuje się kilka rodzajów środków gaśniczych. Ich wybór zależy od rodzaju spalanego materiału, dlatego należy w pierwszej kolejności rozpoznać, co się pali, czyli zidentyfikować grupę pożaru. Nie wszystkie pożary można gasić wodą, a próba ugaszenia wodą materiałów reagujących z nią chemicznie spowoduje zwiększenie ognia.

Podstawowe środki gaśnicze:

• Woda: Świetnie odbiera ciepło, schładza płomienie i eliminuje ogień. Sprawdza się w gaszeniu materiałów stałych (grupa A), takich jak drewno czy papier.
• Pianka gaśnicza: Idealna do gaszenia cieczy palnych (grupa B), takich jak benzyna i oleje. Pianka tworzy powłokę, która blokuje dostęp tlenu do ognia, a także obniża temperaturę.
• Proszki gaśnicze: Np. proszek ABC. Jest to uniwersalny środek gaśniczy stosowany do różnych typów pożarów, w tym ciał stałych, cieczy i gazów (grupy A, B, C). Działają poprzez przerwanie reakcji chemicznej ognia, izolując dostęp tlenu.
• Dwutlenek węgla (CO2): Bardzo dobrze sprawdza się w gaszeniu urządzeń elektrycznych, gdzie woda lub pianka mogłyby spowodować uszkodzenia. CO2 działa przez wyparcie tlenu i schładzanie płomieni. Stosowany również do gaszenia gazów palnych.
• Gazowe środki gaśnicze: Takie jak halony czy HFC-227ea, idealne do miejsc, gdzie woda mogłaby uszkodzić sprzęt, np. serwerownie.
• Piasek: Dusi ogień poprzez odcięcie dostępu tlenu, zapobiega rozbryzgom.
• Koce gaśnicze: Pomagają zapanować nad szalejącym ogniem, odcinając dostęp tlenu.

Gaśnice i ich zastosowanie do poszczególnych grup pożarów:

Niezależnie od rodzaju pożaru, ogień i żar należy niezwłocznie ugasić gaśnicą przystosowaną do konkretnego zagrożenia. Najczęściej spotykane i stosowane gaśnice to pianowe, śniegowe, proszkowe i wodne.

• Pożar ciał stałych (grupa A): Powinien być gaszony gaśnicą proszkową, pianową lub wodą.
• Pożar łatwopalnych cieczy (grupa B): Muszą być gaszone z użyciem gaśnic proszkowych i pianowych.
• Pożar gazów palnych (grupa C): Można używać wyłącznie gaśnic proszkowych, śniegowych lub halonowych.
• Pożar metali (grupa D): Muszą być gaszone jedynie z wykorzystaniem gaśnicy proszkowej.
• Pożar tłuszczów i olejów (grupa F): Powinny być gaszone środkiem gaśniczym proszkowym lub śniegowym.

Zapobieganie Pożarom i Ich Rozprzestrzenianiu

Nawet najbardziej szczegółowe szkolenia nie są w stanie uchronić przed każdym pożarem, często spowodowanym przez czynniki niezależne od nas. Jednak ryzyko można zredukować do absolutnego minimum poprzez działania prewencyjne:

• Regularne kontrole i serwis instalacji elektrycznej.
• Zastosowanie wywietrzników i czujników dymu czy ognia.
• Budowa z zastosowaniem materiałów, które nie są łatwopalne.
• Respektowanie zasad przeciwpożarowych, dotyczących np. izolowania paleniska w kominku.
• Edukacja w zakresie ochrony przeciwpożarowej.
• Stosowanie w strategicznych miejscach domu czy biura gaśnic, hydrantów czy zestawów ppoż.

Pomocne jest również stosowanie systemów alarmowych, uwzględniając czujniki dymu, gazów czy tlenku węgla. Warto też zainwestować w nowoczesne rozwiązania, takie jak monitoring pożarowy, który w wielu branżach jest wymaganiem.

Dobrym pomysłem będzie także ubezpieczenie domu od ognia i innych zdarzeń losowych, z uwzględnieniem warunków ogólnych ubezpieczenia (OWU).

Oględziny Miejsca Pożaru w Kryminalistyce

Oględziny miejsca pożaru to podstawowe źródło informacji niezbędnych do przeprowadzenia dochodzenia popożarowego. Są to czynności procesowo-kryminalistyczne, polegające na zbadaniu stanu obiektu, mające na celu obiektywną rekonstrukcję przebiegu zdarzenia, zebranie, zabezpieczenie i utrwalenie dowodów na potrzeby postępowania karnego.

Cele i przebieg oględzin

Oględziny miejsca zdarzenia dostarczają pierwszych informacji o przestępstwie i służą wykryciu sprawcy. Dają możliwość uzyskania odpowiedzi na tzw. siedem złotych pytań kryminalistyki: co się wydarzyło? gdzie miało miejsce zdarzenie? kiedy do niego doszło? dlaczego (jaki motyw kierował sprawcą)? w jaki sposób, za pomocą jakich środków dokonano czynu? Oględziny miejsca pożaru to czynność wymagająca specjalistycznej wiedzy i dużego doświadczenia, dlatego powinny być przeprowadzane z udziałem biegłego z zakresu pożarnictwa.

Dokładne zbadanie miejsca pożaru powinno obejmować szkice, zdjęcia i filmy wykonane nie tylko w płaszczyźnie, lecz także z góry. Rozpoczyna się je po zakończeniu akcji gaśniczej, wygaszeniu pogorzeliska oraz zebraniu informacji o spalonym lub zniszczonym obiekcie. Należy ustalić osoby, które pierwsze zauważyły pożar, czas zauważenia, miejsce zauważenia płomieni lub dymu, a także warunki, w których powstał lub rozprzestrzeniał się ogień.

Po czynnościach ogólnoorientacyjnych przeprowadza się oględziny w pobliżu miejsca pożaru, w celu ujawnienia i zabezpieczenia porzuconych przez sprawcę przedmiotów, śladów obuwia lub opon samochodowych. Podstawowym celem jest ujawnienie i zabezpieczenie śladów kryminalistycznych lub ich nośników, które mogą służyć jako środki dowodowe.

Ustalanie ogniska pożaru

W ustalaniu przyczyny pożaru najważniejszym zadaniem jest wykrycie ogniska pożaru, czyli miejsca, w którym się rozpoczął. Będzie to możliwe, jeśli ujawnimy i zbadamy ślady zniszczeń termicznych oraz kierunek rozprzestrzeniania się ognia. Na podstawie analizy charakteru uszkodzeń termicznych można ustalić miejsce lub obszar, gdzie pożar został zainicjowany. Mogą to być następujące ślady lub zmiany:

• Całkowicie zwęglone, przepalone i wypalone przedmioty palne (drewno, tworzywa sztuczne).
• Uszkodzenia i stopienia instalacji elektrycznej, farb (zwarcia, destrukcje termiczne).
• Stan przeszkleń (okopcone, popękane, stopione, brak).
• Okopcenia przy otworach, framugach okiennych, kratkach wentylacyjnych.
• Kierunek dymienia (przeciwny w stosunku do ogniska pożaru, ponieważ ciepło jest przekazywane przez ognisko pożaru drogą prądów konwekcyjnych i promieniowania).
• Miejsca występowania smug dymu ze zmianami koloru materiałów z otoczenia (ślady na ścianach, sufitach, okopcenia tynku).
• Miejsca odpadnięcia tynku, pęknięcia ścian budynków.

Pożar zazwyczaj rozprzestrzenia się ku górze, dlatego poszukując ogniska, zawsze należy obejrzeć najniżej położone miejsca ze śladami jego oddziaływania. Ogniskiem pożaru bywa często miejsce, w którym nastąpiło termiczne i destrukcyjne działanie prądu elektrycznego, np. zwarcie przewodów elektrycznych lub przeciążenia linii elektrycznej.

Badanie pogorzeliska

Pogorzelisko budynku ma najczęściej układ warstwowy zgliszczy. Najbliżej podłoża leżą warstwy, które opadły w początkowej fazie rozwoju pożaru. Na wierzchu zalegają zazwyczaj elementy konstrukcyjne obiektu charakteryzujące się największą odpornością na oddziaływanie ognia. Aby dotrzeć do podłoża pogorzeliska, można zastosować tzw. archeologiczną metodę badania, polegającą na usuwaniu kolejnych warstw i ich szczegółowych oględzinach, w tym przesiewaniu przez specjalnie przygotowane sito. Badania warstwowe pozwalają na odtworzenie rozwoju pożaru i kierunków jego rozprzestrzeniania się.

Zabezpieczenie materiału do badań laboratoryjnych

Końcową czynnością oględzin jest zabezpieczenie materiału do badań laboratoryjnych. Zabezpiecza się ślady zjawisk termicznych, co do których istnieje przypuszczenie, że mogły być przyczyną powstania pożaru, oraz materiały łatwopalne znajdujące się w centrum lub w pobliżu ogniska. Próbki pogorzeliska przeznaczone do badania obecności cieczy palnych pobiera się z miejsc, gdzie ciecz mogła wpłynąć i nie mogła się spalać. Jeżeli przedmioty w ognisku uległy całkowitemu spopieleniu, po wystudzeniu popiołu należy umieścić je w czystych, zamykanych szklanych słojach lub workach. Przed podjęciem decyzji o zakończeniu oględzin należy ponownie przejrzeć obiekt, by upewnić się, że nie pominięto żadnych istotnych czynności.

Przebieg oględzin zależy od rodzaju, przeznaczenia i charakteru obiektu. Bardzo ważne jest, aby przy pracy z ujawnionymi i zabezpieczonymi dowodami rzeczowymi nie zniszczyć ani nie zmienić właściwości ujawnionych śladów. Profesjonalne poszukiwanie i zabezpieczenie śladów pożarowych ma wartość tylko wtedy, jeśli zostanie uzupełnione naukową ekspertyzą.

tags: #pozar #jaki #moz4moze #buv