Katedra Notre-Dame w Paryżu to gotycka archikatedra i jeden z najważniejszych zabytków we Francji, a także jedna z najbardziej znanych katedr na świecie, między innymi dzięki powieści „Katedra Marii Panny w Paryżu” francuskiego pisarza Victora Hugo. Jej nazwa, „Notre-Dame de Paris”, oznacza Naszą Panią i odnosi się do Marii, Matki Bożej.
Historia i Architektura Notre-Dame
Budowa i Rozwój na Przestrzeni Wieków
Katedra Notre-Dame zaczęła powstawać w 1163 roku, a jej budowa trwała blisko dwieście lat, do 1345 roku. Została zbudowana w historycznym centrum Paryża, położonym na prawym brzegu Sekwany. Budowę zaczęto od strony wschodniej, gdzie znajduje się część poświęcona sacrum. Konsekracja ołtarza nastąpiła w 1182 roku, podczas panowania króla Filipa II, kiedy to biskup de Sully odprawił uroczystą pierwszą mszę świętą.
Na przestrzeni wieków dochodziło do różnych zmian w strukturze budynku. Świątynia jest pięcionawową bazyliką z krótkim transeptem (czyli nawą poprzeczną), długim prezbiterium i podwójnym obejściem chórowym na przedłużeniu naw bocznych. Pierwotnie obejście miało trzy małe kapliczki, które już w połowie XIII wieku zostały zastąpione pięcioma dużymi kaplicami. Kolejną późniejszą zmianą było zredukowanie liczby kondygnacji. W pierwszym etapie budowy przęsła były czterokondygnacyjne. Fasada frontowa kościoła nie jest symetryczna, jakby się na pierwszy rzut oka mogło wydawać.
Przemiany Historyczne i Restauracja Viollet-le-Duca
Podczas Rewolucji Francuskiej zniknęły zadaszenia wież, a świątynię przemianowano na „Świątynię Rozumu”. W połowie XVIII wieku została ona zamknięta i zmieniona w magazyn spożywczy. Dopiero za panowania Napoleona kościół zaczął odzyskiwać swą świetność. Na początku XIX wieku rozpoczęła się restauracja świątyni, której przewodniczył Eugène Viollet-le-Duc.
Viollet-le-Duc był charakterystyczną postacią, znaną z „poprawiania” budowli poprzez usuwanie naleciałości i uzupełnianie brakujących elementów, często niezgodnie z prawdą historyczną. Tak było również przy pracach nad katedrą Notre-Dame. Charakterystyczne gargulce i maszkarony znajdujące się w wielu miejscach na zewnątrz budynku to jego sprawka; stwory te miały przypominać o rozdzieleniu strefy sacrum (wnętrza) i profanum (zewnętrza).
Tragiczny Pożar z 15 Kwietnia 2019 Roku
Przebieg Zdarzeń i Zniszczenia
15 kwietnia 2019 roku, około godziny 18:00, w katedrze Notre-Dame w Paryżu wybuchł pożar, który spowodował ogromne zniszczenia. Według późniejszych badań ogień wybuchł na poddaszu katedry o godzinie 18:18. Zniszczona przez najwyraźniej przypadkowy pożar, katedra Notre-Dame została oszpecona, ale nie zawaliła się całkowicie dzięki interwencji strażaków, którym udało się opanować płomienie nad ranem następnego dnia i uratować strukturę budynku.
Rozległy pożar strawił głównie dach katedry i remontowaną drewniano-ołowianą iglicę nad nawą główną, która zawaliła się o godzinie 19:50, zrzucając około 750 ton kamienia i ołowiu. Wskutek pożaru oraz zawalenia się dachu i iglicy zniszczenia dotknęły też wnętrze katedry, między innymi organy - największy instrument muzyczny we Francji. Dym zanieczyścił słynne gargulce i wiele innych elementów. Poważny pożar wewnątrz katedry uszkodził mur z kamienia naturalnego; sadza i uwolnione zanieczyszczenia osiadły na ścianach, które później czyszczono bezrozpuszczalnikową, wiążącą pastą peel-off.
Co udało się uratować?
Mimo rozległych zniszczeń, główna konstrukcja katedry nie została nienaruszona. Strażacy uratowali fasadę, wieże, ściany, przypory i witraże. Nie całe sklepienie runęło w dół, ponieważ drewniany dach, który spalił się doszczętnie, był oddzielony od wnętrza kamiennym sklepieniem. Cała konstrukcja budowli wraz z wieżami przetrwała. Ocalały również trzy rozety z XII i XIII wieku, Wielkie Organy oraz wszystkie dzwony. Pożar nie dosięgnął krypt, a posągi powstałe w XIX wieku zostały zdjęte na czas renowacji.
Wyzwania w Gaszeniu Pożaru
Gaszenie ognia było skomplikowanym zadaniem. Zastosowanie pojazdów latających, takich jak helikoptery, mogłoby stworzyć dodatkowy wiatr i podmuchy powietrza, co zagrażałoby konstrukcji budynku. Szczególnie w przypadku gotyckiej budowli, charakteryzującej się licznymi przeszkleniami i konstrukcją wyniesioną „na zewnątrz”, precyzyjne dozowanie wody było niezbędne.
Reakcje i Mobilizacja na Rzecz Odbudowy
Krajowa i Międzynarodowa Solidarność
Tragedia pożaru Katedry Notre-Dame wywołała ogromną mobilizację. Valérie Pécresse, przewodnicząca rady regionu Île-de-France, podkreśliła, że odbudowa, która będzie bardzo kosztowna, zmobilizuje cały kraj, najlepszych architektów i rzemieślników we Francji, a być może na świecie. Dodała, że fundusze w wysokości 10 milionów euro zostaną wydane w „najbliższych dniach” i poinformowała o tym telefonicznie arcybiskupa Paryża Michela Aupetit. Podkreśliła również, że naród jest wtedy, gdy ludzie wstają i mówią, że zamierzają odbudować katedrę. Mer Paryża, Anne Hidalgo, zaproponowała zorganizowanie w stolicy Francji „międzynarodowej konferencji darczyńców” w celu odbudowania katedry.
Prezydent Francji Emmanuel Macron ogłosił uruchomienie zbiórki krajowej, która, według zastępcy głównego urbanisty Paryża Jeana-Louisa Missiki, prawdopodobnie będzie miała zasięg światowy. Missika przyznał, że wkłady będą niezwykle ważne, niemniej rekonstrukcja zabytku zajmuje dużo czasu.
Znaczące Wpłaty i Zebrane Fundusze
Krótko po incydencie wiele osób i instytucji zadeklarowało pomoc finansową. W nocy po pożarze rodzina Pinault ogłosiła przeznaczenie 100 milionów euro na odbudowę, a nazajutrz rodzina francuskich miliarderów Arnault poinformowała, że przekaże datek w wysokości 200 milionów euro. Do remontu dorzuciły się również zagraniczne firmy, takie jak Apple, oraz najbogatsi Francuzi, w tym kontrolująca koncern LVMH rodzina Arnaultów, François-Henri Pinault kierujący koncernem Kering, oraz rodzina Bettencourt Meyers, kontrolująca koncern L’Oréal. Łącznie zebrano blisko miliard euro na odbudowę, która ostatecznie kosztowała około 700 milionów euro.
Proces Odbudowy i Reakcje Społeczne
Metody i Harmonogram
Prezydent Emmanuel Macron krótko po pożarze zobowiązał się, że katedra zostanie odbudowana w ciągu pięciu lat. Przygotowania do odbudowy trwały do 2021 roku. Od początku osoby odpowiadające za remont zapowiadały, że prace odbędą się przy użyciu materiałów budowlanych oraz średniowiecznych rzemieślniczych metod, które stosowano w trakcie budowy świątyni ponad osiem wieków temu. Nie zapomniano jednak o nowoczesnych systemach przeciwpożarowych, aby uniknąć podobnych tragedii w przyszłości.
Zgodnie z dzisiejszą praktyką konserwatorską, budynków nie należy odbudowywać. Jednak w tym przypadku zdecydowano się na rekonstrukcję, czyli jak najwierniejsze odwzorowanie całej architektury.
Otwarcie i Kontrowersje Wokół Wystroju
Zniszczenia spowodowane przez płomienie sprawiły, że kościół musiał przejść gruntowny remont, który trwał pięć lat. Otwarcie katedry dla wiernych i zwiedzających nastąpi 7 grudnia 2024 roku. Tego dnia w uroczystościach wezmą udział jedynie oficjele i zaproszeni goście.
Wokół przyszłego wystroju katedry pojawiły się kontrowersje. Arcybiskup Paryża Laurent Ulrich zaproponował wstawienie kilku nowych witraży upamiętniających odbudowę, jednak sugestię tę odrzucono. Ostatecznie, jak zapewniają dziennikarze „National Geographic”, wystrój katedry jest praktycznie taki sam jak przed pożarem. Swoje uwagi miało też Stowarzyszenie Obrony Języka Francuskiego. Sporo kontrowersji pojawiło się również po propozycji ministry kultury Francji Rachidy Dati wprowadzenia płatnych biletów do katedry.
Film "Notre-Dame płonie"
Trzy lata po tragicznym pożarze, w 2022 roku, powstał film Jeana-Jacquesa Annauda pod tytułem „Notre-Dame płonie”, który trafił do polskich kin. To trzymająca w napięciu fabularna opowieść o bohaterskiej walce strażaków, którzy uratowali słynną świątynię, liczne dzieła sztuki i relikwie znajdujące się w jej wnętrzu. Wydarzenie to wstrząsnęło całym, nie tylko chrześcijańskim, światem.