Wprowadzenie: Symbol Francji
Katedra Matki Bożej Paryskiej, Notre Dame de Paris, jest bezsprzecznym symbolem Francji. Od czasu, gdy prawie tysiąc lat temu rozpoczęto jej budowę, świątynia była stałym elementem panoramy Paryża i symbolem narodu francuskiego. Jej historia to mikrokosmos historii Francji: była świadkiem rewolucji i zamieszek na tle politycznym, wielokrotnie ją bezczeszczono, odbudowywano i modyfikowano. Znają ją i kochają ludzie na całym świecie, nawet ci, którzy nie interesują się architekturą i historią. Katedra Notre Dame de Paris to symbol zachodniej cywilizacji i jeden z najbardziej charakterystycznych zabytków Francji. Kamień węgielny pod budowę świątyni położył w 1163 roku papież Aleksander III, a budowano ją 182 lata (od 1163 do 1345). Bez wątpienia paryska katedra Notre Dame jest po dziś dzień budowlą wysmakowaną i pełną majestatu.
Chronologia Pożaru (kwiecień 2019)
Przebieg pożaru i akcja gaśnicza
Dnia 15 kwietnia 2019 roku w katedrze Notre Dame w Paryżu doszło do katastrofalnego pożaru. Pożar wybuchł około godziny 18:50, obejmując dach świątyni i znajdującą się na nim sygnaturkę. Pierwszy alarm pożarowy rozległ się o godzinie 18:20, a katedra została ewakuowana w ciągu kilku minut. Jeden ze strażników wspiął się na dach, jednak nie znalazł ognia. Ponownie alarm pożarowy zabrzmiał o godzinie 18:43, a o 18:49 strażnicy po ponownym sprawdzeniu dachu zlokalizowali ogień. Straż pożarna została wezwana o godzinie 18:51, a jednostki skierowane do walki z pożarem przybyły na miejsce w ciągu 10 minut od zgłoszenia.
Zgodnie z komunikatem paryskiej straży pożarnej, w akcji gaszenia katedry brało udział blisko 400 strażaków. Paryska straż pożarna walczyła cztery godziny, zanim udało jej się opanować pożar drewnianej więźby dachowej. Ogień ugaszono 16 kwietnia około godziny 4:00. Na teren Notre Dame, zabezpieczony przez strażaków, weszli funkcjonariusze policji kryminalnej, aby zbadać na miejscu, co mogło być przyczyną dramatycznego pożaru, jaki strawił iglicę, która spadając, przebiła sklepienie. Wnętrze zabezpieczono specjalnym dachem przed nadciągającymi ulewami.
Początkowe ustalenia i hipotezy dotyczące przyczyn
Ze wstępnych ustaleń wynika, że pożar w katedrze Notre Dame wybuchł z powodu niesprawnej instalacji elektrycznej. Śledczy, którzy badają sprawę pożaru, sądzą, że przyczyną tragedii prawdopodobnie było zwarcie elektryczne. Rozmówca agencji Associated Press dodał, że na razie śledczy ze względów bezpieczeństwa nie pozwolili na rozpoczęcie prac w katedrze i przeszukiwanie gruzu. Reuters poinformował, że na północnej dzwonnicy katedry Notre Dame znajdowała się kamera, która zapisała moment, gdy nad katedrą pojawił się dym - wydobywał się z podstaw iglicy. Wcześniej dziennik "Le Monde", powołując się na ekspertów, wskazał na to, że przyczyną pożaru mogła być iskra ze spawarki. „Ogień tli się wówczas niewidocznie przez wiele godzin, zanim wybuchnie płomieniem”, co tłumaczy, „dlaczego w remontowanych budynkach, w których w dzień prowadzone są prace, w nocy wybuchają pożary”. Od początku pojawiała się hipoteza, że przyczyną pożaru mogło być zwarcie instalacji elektrycznej. Ustalono w pierwszych miesiącach, że doszło do pewnych naruszeń - na przykład, robotnicy na budowie palili mimo zakazu. Cały czas toczy się dochodzenie mające na celu ustalenie przyczyn katastrofalnego pożaru z 2019 roku, nadal uznając wypadek za główną hipotezę dotyczącą przyczyny zaprószenia ognia. Śledztwo zbliża się do końca, a na podstawie zdjęć i nagrań sporządzana jest wizualizacja 3D przedstawiająca sposób rozprzestrzeniania się płomieni.
Skutki Pożaru i Skala Zniszczeń
Zniszczenia bezpośrednie
W wyniku pożaru doszczętnie spłonął dach, a XIX-wieczna iglica uległa zawaleniu. Zniszczone zostały fragmenty kamiennego sklepienia nawy głównej, na jej skrzyżowaniu z transeptem oraz w północnej części transeptu, a także górne witraże w szczytach transeptu. Skala zniszczeń nie była aż tak ogromna, jak się początkowo obawiano. Barbara Schock-Werner, niemiecka ekspertka od katedr, podkreśliła, że „dzięki Bogu nie wszystkie sklepienia się zawaliły” - zawaliły się tylko trzy. W chórze ziała dziura. Zachodnia fasada z głównymi wieżami, ściany nawy głównej, przypory i duże części sklepienia, a także nawy boczne i chór pozostały nienaruszone. Wprawdzie wysoka temperatura, dym, sadza i woda gaśnicza pozostawiły ślady na wyposażeniu kościoła, również i w tym wypadku obeszło się bez większych szkód.
Ocalone elementy
Ocalała główna konstrukcja budowli oraz dwie wieże, a także trzy rozety z XII i XIII wieku. Udało się także ocalić najcenniejsze zabytki i relikwie, takie jak korona cierniowa (w oprawie z XIX w.) i tunika Ludwika IX Świętego z 1239 roku. Z pożaru ocalał również kogut z miedzianej blachy repusowanej, znajdujący się na szczycie iglicy, zawierający relikwie św. Dionizego i św. Genevieve. Żywioł nie uszkodził też przepięknych rozet, dachu naw bocznych, ołtarza, organów, dzwonnicy i dzwonów. W niedzielę po pożarze francuski minister kultury Franck Riester oświadczył, że zniszczona w pożarze paryska katedra Notre Dame jest "prawie ocalona"; "punkty newralgiczne" - podkreślił - zostały zabezpieczone. Zabezpieczono i ustabilizowano ścianę szczytową północną, ścianę szczytową zachodnią, obszar między dwiema dzwonnicami od fasady oraz dzwonnicę południową. Badania substancji budynku wykazały, że ściany katedry pomimo pożaru pozostały stabilne, podobnie jak i większość sklepień.
Skażenie ołowiem
Pożar katedry spowodował uwolnienie do atmosfery 460 ton ołowiu. Po stwierdzeniu w okolicy wysokiego stężenia pyłu ołowiowego, uwolnionego z rozgrzanych ołowianych części konstrukcji katedry, zarządzone zostało oczyszczanie świątyni oraz sąsiednich szkół i przedszkoli. Chmura ołowiu po pożarze nie spowodowała w widoczny sposób skażenia, a wdrożono nowy „eksperymentalny system oczyszczania wody odpływowej z ołowiu”. Niepokój o skażenie wyrażali również mieszkańcy Paryża i właściciele pobliskich restauracji.
Sensacyjne odkrycie architektoniczne
Skutkiem dramatycznego pożaru było równie sensacyjne odkrycie, którego dokonali badacze francuscy. Były to żelazne klamry łączące kamienie, z których zbudowana jest katedra. Datowania i analizy metalurgiczne ujawniły, że te żelazne zbrojenia pochodzą z pierwszej fazy budowy kościoła w XII wieku. To sprawia, że Notre-Dame jest prawdopodobnie najstarszym budynkiem kościelnym na świecie z takimi żelaznymi zbrojeniami. Krótko po rozpoczęciu budowy w 1163 roku, z nawą o wysokości 33 metrów (do sklepienia, dach nawy sięga dziesięć metrów wyżej, dwie wieże główne katedry mają po 69 metrów wysokości) Notre-Dame stała się najwyższym budynkiem tamtych czasów, dzięki kombinacji architektonicznych sztuczek: pięcionawowy plan budowli, żebrowane sklepienie z cienkimi podporami ukośnymi oraz otwarte, również stosunkowo cienkie przypory na zewnętrznej stronie nawy głównej, które przenoszą ciężar budowli ze ścian, umożliwiły osiągnięcie ogromnej wysokości. Późniejsze katedry były zbudowane nie tylko z kamienia i drewna, ale dodatkowo również posiadały żelazne zbrojenia.
Reakcja i Proces Odbudowy
Obietnica Prezydenta Macrona i zaangażowanie społeczne
Już w noc pożaru, z 15 na 16 kwietnia 2019 roku, prezydent Francji Emmanuel Macron zapowiedział odbudowę gotyckiej katedry w ciągu pięciu lat i ogłosił ją projektem narodowym. Zdjęcia płonącej katedry obiegły cały świat, wywołując wstrząs i ogromną falę gotowości niesienia pomocy.
Finansowanie odbudowy
W ciągu 10 dni od pożaru zwykli ludzie oraz milionerzy zadeklarowali przekazanie co najmniej 750 mln euro na odbudowę katedry Notre Dame. Sami francuscy darczyńcy zadeklarowali 850 milionów euro. Na odbudowę katedry przeznaczono środki z budżetu miejskiego i państwowego, a także zaangażowano prywatny biznes i uruchomiono crowdfunding. Cztery francuskie grupy zbierają pieniądze na odbudowę Notre Dame: katolicka organizacja charytatywna Fondation Notre-Dame, Fondation du Patrimoine, Fondation de France i Centrum Zabytków Narodowych. Laurence Levy z francuskiej grupy Foundation du Patrimoine uważa, że nie można powiedzieć ludziom, aby przestali przekazywać darowizny na odbudowę katedry, gdyż ciągle nie wiadomo, jaki będzie ostatecznie koszt. Minimalny koszt odbudowy to około 300 mln euro, natomiast maksymalny to 600 mln euro. Jednak, jak zaznacza Pascal Asselin, prezes Untec (związek narodowy reprezentujący ekonomistów budowlanych), potrzeba dwóch-trzech miesięcy, aby odpowiednio wycenić koszty. Z 848 mln euro datków zebranych na odbudowę katedry od międzynarodowych i francuskich donatorów, 150 mln przeznaczono na usuwanie gruzów po pożarze i przygotowanie terenu pod rekonstrukcję. Pierwszy etap rekonstrukcji świątyni kosztował zaś 552 mln euro. Pozostałe około 150 milionów euro powinno pozwolić na odbudowę zewnętrznych części katedry.
Wokół zbiórki pieniędzy pojawiły się też kontrowersje. Protestujący zwracali uwagę, że korporacje i zamożne osoby, które teraz zbierają pieniądze na odbudowę Notre Dame, przez miesiące ignorowały demonstracje przeciwko wysokim kosztom życia. Inni przypominali, że miliarderzy, którzy stają się darczyńcami, korzystają z 60 proc. ulgi podatkowej. Jednym z pomysłów zagospodarowania nadwyżki pieniędzy jest zabezpieczenie przeciwpożarowe we wszystkich katedrach w kraju.
Wyzwania i debaty architektoniczne
Odbudowa Notre Dame de Paris trwała 5 lat i zaangażowano w nią dwa tysiące specjalistów, rzemieślników i robotników, a inwestycja pochłonęła siedemset milionów euro. Początkowo prezydent Emmanuel Macron zapowiedział, że odbudowa świątyni będzie błyskawiczna i zakończy się przed Letnimi Igrzyskami w Paryżu, które zaplanowano na 2024 rok. Wielu wątpiło, że rewitalizację uda się przeprowadzić tak szybko. Pieniądze i doświadczenie napłynęły także z Niemiec - warsztaty budowlane kolońskiej katedry odrestaurowały cztery witraże, które zostały poważnie uszkodzone przez płomienie i wysoką temperaturę.
Rekonstrukcja Notre-Dame wywołała debatę architektoniczną. Kością niezgody była spalona iglica, która stała w punkcie przecięcia nawy głównej i poprzecznej (transeptu). Zwolennicy nowoczesnej wersji, na przykład ze stali i szkła, podświetlonej od wewnątrz, nie byli jednak w stanie przeforsować swojej koncepcji. Krajowa komisja ekspertów ostatecznie jednogłośnie opowiedziała się za historyczną rekonstrukcją. Odbudowa zniszczonej w pożarze katedry Notre-Dame rozpoczęła się w pierwszym półroczu 2020 r., po zakończeniu usuwania szkód i zabezpieczania budowli. Rektor Notre Dame, ks. Patrick Chauvet, podkreślał, że ważne jest zachowanie świątynnego charakteru katedry także podczas prac remontowych. Jednym z pomysłów było ustawienie tymczasowej świątyni na rozciągającym się przed Notre Dame dziedzińcu.
Technologia w służbie rekonstrukcji
Zainspirowani wyzwaniem polegającym na odbudowie katedry Notre Dame architekci, projektanci i specjaliści w dziedzinie odbudowy sięgają po nowe technologie i rozwijają nowe pomysły. Holenderska firma CONCR3DE zaproponowała innowacyjne rozwiązanie polegające na zestawieniu dawnych materiałów i nowych technik w procesie odbudowy świątyni. Wiele korzyści przyniosły wysiłki Andrew Tallona, byłego profesora sztuki z Vassar College, który jako pierwszy wykorzystywał technologię laserową i zaawansowane techniki obrazowania. Tallon skanował cyfrowo katedrę Notre Dame od 2015 r. aż do swojej śmierci w listopadzie 2018 r., posługując się 360-stopniowymi kamerami kulistymi instalowanymi na dronach. Technologie 3D mają wiele praktycznych zastosowań w sferze dziedzictwa kulturowego, poczynając od badań naukowych, poprzez zagadnienia związane z zachowywaniem i konserwacją dzieł, a kończąc na przyszłych innowacjach. Organizacje zajmujące się dziedzictwem kulturowym łączą siły i sięgają po nowe technologie, chcąc zachować i udostępniać informacje o naszym wspólnym, jakże kruchym dziedzictwie. Poprzez cyfryzację cennych kolekcji i udostępnianie danych specjalistom w dziedzinie konserwacji, muzeom, bibliotekom i archiwom ochrona wrażliwych obiektów dziedzictwa jest ułatwiona.
Wykorzystanie dębów do odbudowy więźby dachowej
Aby odbudować średniowieczną więźbę dachową, trzeba było ściąć dwa tysiące dębów. Podstemplowany został już 230-letni dąb, pochodzący z królewskiego lasu Berce w departamencie Sarthe w Kraju Loary. Las ten ma powierzchnię 5,4 tys. ha, rosną w nim drzewa datowane nawet na XVII w. To pierwsze z 1992 drzew, które wykorzystane zostaną do odtworzenia XIII-wiecznej stolarki budynku. W pierwszym etapie prawie tysiąc stuletnich drzew zostanie przeznaczonych do odbudowania iglicy Violet-le-Duc oraz transeptu katedry. Kolejnych prawie tysiąc dębów posłuży do prac przy odwzorowaniu innych zniszczonych elementów konstrukcyjnych katedry. Zanim jednak stolarze zaczną je wycinać (roboty te planowane są na przyszły rok), ścięte dęby trafią do tartaków, gdzie w ciągu 12-18 miesięcy osiągną poziom wilgotności poniżej 30%. Na wycinkę cennych drzew nie zgadzają się ekolodzy. Aby przerobić pnie na belki, rzemieślnicy otrzymali specjalne siekiery, na których ostrzach była wygrawerowana fasada katedry. To wszystko można podziwiać na specjalnej wystawie w paryskim muzeum architektury. Najwspanialszą częścią ekspozycji są jednak posągi dwunastu apostołów i czterech ewangelistów, które architekt Eugène Viollet-le-Duc zgrupował wokół zaprojektowanej przezeń w XIX wieku i umieszczonej na nad skrzyżowaniem naw sygnaturki (iglicy, która runęła podczas pożaru).
Postępy Prac i Ponowne Otwarcie Katedry
Odbudowa iglicy i systemu przeciwpożarowego
Mury naw poprzecznych, północnej i południowej, a także przęsła w nawie głównej są już uwolnione od rusztowań. Oszczędzone przez pożar witraże i wielkie organy zostały dokładnie oczyszczone. Po zakończeniu prac zabezpieczających rozpoczęła się renowacja wnętrza. Według nowego kierownika budowy Philippe’a Josta, „rozpoczęła się być może najbardziej emblematyczna operacja na placu budowy, ponieważ rekonstrukcja katedry staje się widoczna z zewnątrz”.
Katedra Notre Dame w Paryżu, która w 2019 r. została zniszczona przez pożar, została wyposażona w unikalny system przeciwpożarowy. System ten składa się z urządzeń rozpylających wodę rozmieszczonych na dachu i w iglicy, aby ugasić ewentualny wybuch ognia. „To pierwszy taki system w katedrze we Francji. Podjęto wszelkie środki ostrożności, aby całkowicie na nowo przemyśleć kwestię ochrony przeciwpożarowej katedry Notre Dame w Paryżu, arcydzieła sztuki gotyckiej” - poinformował Philippe Jost, odpowiedzialny za rekonstrukcję. Pod koniec listopada rekonstruktorzy postawili iglicę, zrekonstruowaną według oryginału XIX-wiecznego architekta Eugene’a Viollet-le-Duca. Iglica otoczona jest wciąż rusztowaniami. Od lutego 2024 roku iglica błyszczy dawną świetnością, wraz ze złotym kogutem i krzyżem. Wewnątrz główny nacisk zostanie położony w nadchodzących miesiącach na elektryczność, ochronę przeciwpożarową, system ogrzewania i wreszcie meble.
Uroczyste otwarcie w grudniu 2024
Uroczyste otwarcie Notre-Dame de Paris miało miejsce w sobotę 7 grudnia 2024 roku. Wydarzenie zainaugurowało bicie głównego dzwonu katedralnego Emmanuela, który podarował król Ludwik XIV wraz z królową Marią Teresą. Następnie arcybiskup Laurent Ulrich trzykrotnie uderzył pastorałem w drewniane drzwi świątyni. Towarzyszył mu chór Maîtrise Notre-Dame de Paris, który trzykrotnie odśpiewał Psalm 121. Po latach ciszy w katedrze ponownie zabrzmiały pieśni pochwalne, a przy trzecim śpiewie drzwi się otworzyły i do świątyni weszli zaproszeni goście. Wyświetlono film opowiadający o pożarze katedry i jej odbudowie, po którym rozległy się głośne brawa dla strażaków oraz wszystkich, którzy przyczynili się do odnowienia świątyni. Ważnym elementem ceremonii była procesja w świątyni z feretronami reprezentującymi parafie archidiecezji paryskiej i obrządków wschodnich. Nabożeństwo odprawił arcybiskup Paryża Laurent Ulrich. Miało miejsce też symboliczne „przebudzenie” organów, składających się z 8000 piszczałek, które po pożarze zdemontowano i wyczyszczono. Uroczystość zakończyło wspólne odśpiewanie hymnu „Te Deum”.
W sobotni wieczór w katedrze odbył się jeszcze koncert, którym uczczono wkład wszystkich osób zaangażowanych w rekonstrukcję świątyni. Z kolei w niedzielę, 8 grudnia, w Notre-Dame de Paris odprawiono pierwszą mszę świętą, podczas której konsekrowany został ołtarz główny świątyni. Wzięło w niej udział niemal 170 biskupów z Francji i całego świata, a także kapłani ze 106 parafii diecezji paryskiej i duchowni katolickich Kościołów obrządku wschodniego. Na zaproszenie prezydenta Emmanuela Macrona do Paryża przybyło około 50 światowych przywódców, w tym prezydent-elekt USA Donald Trump, prezydent Ukrainy Volodymyr Zelenski i prezydent Polski Andrzej Duda, by wspólnie świętować ponowne otwarcie jednego z najważniejszych zabytków Paryża.
Uroczyste otwarcie katedry Notre Dame
Dalsze prace i plany na przyszłość
Prezydent Francji obiecał odbudować katedrę przed igrzyskami olimpijskimi w Paryżu - w ciągu pięciu lat. W rzeczywistości udało się otworzyć wieże, które ucierpiały najmniej, na czas igrzysk, umożliwiając gościom wejście na taras widokowy. Natomiast główne wnętrze było zamknięte do grudnia. Trudno powiedzieć, kiedy zakończy się całkowita odbudowa katedry. Początkowo mówiono o 8-9 latach, jednak potem pojawiły się prognozy mówiące o 15, a nawet 30 latach. Trudne lokalne fragmenty nadal są odnawiane, a takie prace zawsze rozciągają się na dziesięciolecia. W 2025 roku nadal trwają prace nad odbudowa katedry. Zwiedzający mogą już swobodnie wchodzić do środka i oglądać odnowione wnętrze, ale niektóre strefy są nadal zamknięte. I tak nie wejdziemy m.in. na wieże - ich otwarcie jest planowane na jesień 2025. Odpowiedzialni za renowację obiecują zupełnie nową trasę ze spiralnymi schodami i punktem widokowym na odrestaurowanym dachu. Gdzieś pracują murarze, zdejmują rusztowania oraz nadal odnawiają freski, witraże i relikwie. To wciąż żywy proces - i bycie jego świadkiem jest na swój sposób interesujące.
Historyczny Kontekst Katedry Notre Dame
Jeszcze przed ukończeniem katedry Notre Dame około 1350 r. budowla służyła jako miejsce celebracji wielkich wydarzeń o znaczeniu narodowym. Już w 1214 r. król z dynastii Kapetyngów, Filip August, świętował zwycięstwo nad Johnem Lacklandem, diukiem Akwitanii, Normandii oraz królem Anglii, kiedy to w katedrze Notre Dame odprawiono nabożeństwo Te Deum. Nadejście Rewolucji Francuskiej i deklaracja głosząca, że katolicyzm przestał być religią państwową Francji, przyczyniły się do spustoszenia katedry Notre Dame. Podpisany w 1801 r. przez Napoleona Bonaparte i papieża Piusa VII konkordat uznał katolicyzm jako religię większości Francuzów i stał się punktem zwrotnym w dziejach katedry Notre Dame. W czasach monarchii lipcowej (1830-1848) polityka kulturalna Francji uległa zmianie. Zarządzono renowację i konserwację budynków i obiektów z czasów Ancien Régime. W 1844 r. młodzi architekci, Eugène Viollet-le-Duc i Jean-Baptiste-Antoine Lassus, wygrali konkurs na remont katedry Notre Dame. Prace trwały 25 lat i obejmowały przebudowę iglicy i zakrystii, a także wykonanie nowych rzeźb, okien witrażowych i dzwonów. Od czasu restauracji, którą zawiadywał Viollet-le-Duc, katedra Notre-Dame pozostawała niemal nieprzerwanie w stanie remontu, konserwacji i czyszczenia. Na przełomie wieków zagrożeniem dla świątyni stał się terroryzm i erozja wywołana zanieczyszczeniem powietrza i wody deszczowej. W 2017 r. szeroki program renowacji katedry Notre Dame wyceniono na 150 mln euro, a było to przed pożarem.