Historia francuskich katedr naznaczona jest licznymi tragediami, w tym pożarami, które wielokrotnie niszczyły te monumentalne budowle. Katedra w Chartres, będąca jednym z najwspanialszych osiągnięć gotyku we Francji, również doświadczyła wielu nieszczęść na przestrzeni wieków, w tym znaczących pożarów, które kształtowały jej obecny wygląd i znaczenie. Artykuł ten analizuje bogatą historię, niezwykłą architekturę i wystrój wnętrz Katedry w Chartres, a także umiejscawia pożar z 1836 roku w szerokim kontekście jej dziejów.
Wczesna Historia i Fundamenty Katedry
Historia tego miejsca sięga III wieku, kiedy to, według legendy, do Chartres przybywają pierwsi chrześcijanie i odnajdują w grocie celtycką rzeźbę brzemiennej kobiety, którą uznają za wyobrażenie brzemiennej Marii Panny. Chrześcijaństwo pojawiło się w tej okolicy - niecałe 100 km od Paryża - już w III wieku, a w następnym Chartres było już siedzibą ważnego biskupstwa. Tradycja Chartres sięgała czasów pogańskich, które, o dziwo, zapowiedziały rozumną wiarę w Chrystusa. W epoce Asterixa i Obelixa do szartryjskiego „świętego gaju” zjeżdżali co roku druidzi - pogańscy kapłani z całej Galii, aby obradować w tej swego rodzaju „szkole”. I tu, w podziemnej grocie, celtyckie plemię Karnutów miało czcić jakąś „boginię brzemienną”. Fundamenty obecnej gotyckiej katedry stanowią grube mury, wpuszczone w ziemię na głębokość 8 metrów, dzięki czemu cała budowla jest bardzo stabilna i ma absolutnie równą podstawę.
Pożary i Odbudowa: Od 1194 do Współczesności
Tragedia 1194 roku i cud relikwii
Pierwsza świątynia w Chartres została zniszczona w X-XI wieku po najazdach Normanów i pożarze. Nowy kościół wznosił od 1000 r. biskup Fulbert. Nie miała szczęścia wzniesiona budowla; pożar w 1134 r. był groźnym widowiskiem, gdyż płonęło całe Chartres i zachodnia fasada katedry. Jednak to pożar w 1194 roku strawił drewniany kościół romański, stanowiąc tragiczne w skutkach wydarzenie, które zniszczyło zabudowania. Noc 10 czerwca 1194 r. jest szczególnie pamiętna w historii katedry. Ogień nagrzał ołowiane poszycie dachów, a deszcz stopionego metalu sączył się do środka, w ślad za nim runął niemal cały korpus nawowy. Ocalała tylko fasada zachodnia i kilka witraży. Wydarzenie to uznano początkowo za przerażającą katastrofę, jednak święta relikwia - Sancta Camisia, czyli suknia, którą ponoć miała na sobie Maria Panna podczas narodzin Chrystusa - ocalała pod zgliszczami nienaruszona. To wydarzenie uznano za cud i swego rodzaju błogosławieństwo. Dla tłumu otaczającego tlące się jeszcze ruiny sprawa była jasna: Nasza Pani pragnęła, aby ku Jej czci postawiono nową, nieporównaną w piękności świątynię. Dzięki temu można było z czystym sumieniem rozpocząć budowę nowej świątyni - większej i wspanialszej. Właśnie dlatego cystersi zadecydowali o wzniesieniu tu gotyckiej budowli kamiennej, której piękny kształt znamy do dziś.
Wznoszenie gotyckiej katedry
Obecna gotycka katedra powstała na ruinach katedry romańskiej, która spłonęła w 1194 roku. Poza wszystkimi innymi powodami dla historii Francji katedra jest istotna także dlatego, że to tu - a nie w Reims! - dokładnie 400 lat po wielkim pożarze koronował się na króla Henryk IV Burbon, nazywany Henrykiem z Nawarry. Był to jedyny taki przypadek w historii. Katedrę szybko odbudowano, bo już w 1220 r. ukończono ją, a konsekrowano w 1260 r. Konsekracja 24 października 1260 roku ukazała cały majestat. Nieznany nam, lecz z pewnością sławny w swoim czasie mistrz przekroczył wcześniejsze wzory, tworząc pierwszą z „klasycznych” gotyckich katedr, której model naśladowano i przetwarzano potem przez wieki. Mistrz nadbudował stare fundamenty, dodając transept, czyli nawę poprzeczną, która wraz z resztą utworzyła zarys łacińskiego krzyża; ponad prezbiterium dał nowe obejście - niską nawę otaczającą ołtarz główny - i pomnożył promieniste kaplice stojące wokół tegoż obejścia.
Pożar w 1836 roku i jego odzwierciedlenie w kulturze
Katedra w Chartres, mimo swojej solidnej konstrukcji i wcześniejszych doświadczeń z ogniem, doświadczyła kolejnego pożaru w 1836 roku. Chociaż szczegółowe opisy samego wydarzenia są w dostępnych źródłach zwięzłe, jego wpływ i istnienie są częścią udokumentowanej historii katedry. Po pożarze w 1836 r. powieść Jorisa-Karla Huysmansa, „Katedra”, stała się drugą częścią trylogii („W drodze”, „Katedra”, „Oblat”) pokazującej drogę duchowej przemiany bohatera. Fabuła powieści jest osadzona na doświadczeniach jej autora, który, nawrócony po rekolekcjach i pielgrzymce, przybywa do Chartres, by pisać biografię jednego ze świętych.
Inne wydarzenia i transformacje
W czasie rewolucji francuskiej katedra w Chartres ucierpiała, spalono w niej średniowieczny posąg Matki Bożej. Od całkowitego zniszczenia uratowało kościół - tak jak niektóre inne, w tym paryską katedrę Notre Dame - przekształcenie go w „świątynię Rozumu”. Od połowy XVI w. przez dwa stulecia powstawał też „parawan” chóru liczący czterdzieści paneli (nisz), zawierających wykute w kamieniu obrazy z życia NMP i Jezusa. Wieża chóru, czyli jego obudowa z koronkami, ma prawie sto metrów długości i sześć metrów wysokości.
Architektura i Symbolika
Unikalne cechy konstrukcyjne
Na konstrukcję ścian katedry składają się wykute w skale filary, wzmocnione solidnymi przyporami, składającymi się z filarów i łęków oporowych. Mistrz, który po pożarze roku 1194 miał odbudować katedrę piękniejszą i wznioślejszą niż poprzednie, dokonał dzieła o szczególnym znaczeniu. Architekt katedry w Chartres zaprojektował sklepienie monumentalne, lecz i najprostsze z możliwych, klarowne. Żebra kreślą znak krzyża i zostały zawieszone najwyżej ze wszystkich dotąd skonstruowanych sklepień. Ściany mają tylko trzy strefy: u dołu biegną arkady międzynawowe, wyżej wąska galeryjka triforyjna, najwyżej zaś okna, największe spośród tych, które dotychczas wymurowano. Filary zostały opięte przez służki, czyli drobne kolumienki, na których opierają się wspomniane sklepienne żebra. Logiczna konstrukcja odzwierciedla ład, wedle którego Bóg wyprowadził Naturę z pierwotnego chaosu. Co drugi filar jest ośmioboczny, a opinające go służki okrągłe, co drugi zaś okrągły, a służki znowu ośmioboczne, co jest subtelną aluzją do zmiennego systemu podpór stosowanego przez wcześniejszych architektów. W absydzie chóru okrągłe filary mają pojedyncze służki. Korpus, z prostokątnymi sklepieniami nawy głównej odpowiadającymi sklepieniom naw bocznych przypomina rozwiązanie znane z Soissons. Podpory nawy mają znacznie większą średnicę niż w katedrach omawianych do tej pory.
Wieże i fasady
Po zachodniej stronie katedry znajdują się dwie wieże: wyższa (115,18 m) i bardziej wyszukana pochodzi z roku 1513, zaś niższa (105,66 m) i mniej wyszukana zbudowana w latach 1145-1165. Fasada zachodnia jest starsza od reszty obecnej katedry, ponieważ ocalała z pożaru w 1194 roku. W połowie XII w. następcy biskupa Fulberta przebudowali kościół. Trójnawowy transept obejmują monumentalne, trzy-portalowe fasady, wyposażone w wieże, inspirowane rozwiązaniem znanym z Laon. W 2010 roku centralna część fasady zachodniej była zasłonięta rusztowaniem.
Portal Królewski i bogactwo rzeźb
Analizę znaczeń katedry warto zacząć od zachodniej fasady. Centralna część fasady zachodniej mieści potrójny portal główny, tzw. Portal Królewski - jedno z najważniejszych dzieł późnoromańskiej rzeźby. Uskoki w murze schodziły się w łuk ostry, a na obniżonych półkolumnach stały postacie królów i proroków ze Starego Testamentu. Był to typ portalu noszący nazwę „królewskiego”, zastosowany po raz pierwszy właśnie tutaj, w Chartres. Innością w Portalu Królewskim w Chartres są charakterystyczne, nienaturalnie wydłużone rzeźby, nazwane po francusku statues-colonnes. Ich plastyczność i oderwanie od architektury były wówczas nowością. Na środkowym tympanonie otoczonym przez posągi króluje Chrystus w mandorli, między apokaliptycznymi bestiami; na lewym widzimy Zmartwychwstanie i Wniebowzięcie Maryi, na prawym - Boże Narodzenie. U jego stóp, w nadprożu, znajdują się figury dwunastu apostołów. Ponad Portalem Królewskim rozeta ma dwunastometrową średnicę. Katedra chlubi się ponad 10 000 rzeźb, co czyni ją jedną z najpiękniej ozdobionych świątyń świata. Kamienny tłum - nierozszyfrowany do końca, ale złożony najpewniej ze starotestamentowych proroków, królów i królowych - otacza trzy tympanony.
Malarstwo witrażowe
W katedrze znajduje się 160 kolorowych witraży, zajmujących łączną powierzchnię ponad 2600 m². Wśród nich można znaleźć sławną Błękitną Różę oraz Najświętszą Marię Pannę Pięknego Szkła. Katedra chlubi się największym na świecie zespołem witraży z XIII wieku, choć są tu także starsze. Okno w południowej fasadzie transeptu charakteryzuje się maswerkiem, który nadal nie jest w pełni wykształcony. Podobne, masywnie ukształtowane są okna nawy głównej, każde składa się z trzech elementów: dwóch lancetowatych i okulusa. Poniżej kondygnacji okien pomieszczono arkadową galerię. W średniowieczu wierzono, że witraże katedr są jak Doktorzy Kościoła, którzy za pomocą Boskiej iluminacji objaśniają Pismo Święte. Ich mnogość jest niesamowita - to jedyny tego rodzaju zespół w skali światowej (obok Sainte Chapelle w Paryżu). Oddanie się pod opiekę NMP wyraziło się również w kolorystyce witraży z XII i XIII w. Mistrzowie szkła, w latach 1200-35 wykonali ich 172 na powierzchni ok. 2 tys. m.
Chartres Cathedral (UNESCO/NHK)
Wnętrze, labirynt i krypta
Wnętrze katedry podzielone jest na trzy nawy. Na posadzce w sercu katedry znajduje się największy w Europie labirynt. W średniowiecznych kościołach takie geometryczne labirynty miały być dla wiernych wędrówką do źródła - Boga - Centrum Niebiańskiego Jeruzalem. Pielgrzymi powinni ją przejść na kolanach, by móc w modlitwie i pokorze dostąpić tronu Boga. Pod katedrą, w krypcie, znajduje się studnia o głębokości 33 metrów, pochodząca z czasów Celtów, która podobno uchodzi za cudowną już od czasów pogańskich. Można tu również odnaleźć symbole templariuszy. Krypta św. Leobina z Chartres jest dzisiaj największą kryptą we Francji.
Ideowe Znaczenie i Dziedzictwo
Katedra w Chartres została jako pierwsza we Francji poświęcona Najświętszej Dziewicy. Uważano, że katedra jest domem Maryi, jej „rezydencją”. Szata, którą nosiła - welon (Voile de la Vierge”), dla wiernych symbolicznie kryła opiekę i łaskę. Katedra w Chartres to przede wszystkim historia naszego życia ukazana w dziełach sztuki, których tu jest niezliczona ilość. Nauka o Stwórcy, filozofii, naturze, Biblii, prorokach. Całe bogactwo symboli oraz zagadek. Właśnie tu, gdzie od czasów karolińskich przechowywano tunikę Matki Boskiej, i tu, gdzie w wieku XI, za sprawą biskupa Fulberta i jego następców, stanęła wielka, romańska katedra, powstała świetna szkoła katedralna. Najważniejsi mistrzowie tej szkoły - Bernard († ok. 1130), Gilbert de la Porrée († 1154), Teodoryk († ok. 1150) i Jan z Salisbury († 1180) - tworzyli nowatorską naukę. Wierzyli we wszechmoc Natury, stworzonej przez Boga i dokonali pierwszego w średniowieczu tak poważnego odstępstwa od czysto symbolicznego rozumienia świata.
To świadectwo okazuje się nieocenione, a jego kapitalnym ogniwem jest katedra w Chartres. Nie tylko zresztą jako najstarsza i pierwsza z „klasycznych” katedr - również jako wciąż żywe sanktuarium Maryi. Po dziś dzień zmierzają do Chartres pielgrzymki, i to nie jakieś rachityczno-postchrześcijańskie, lecz tłumne, których w zlaicyzowanej Francji można by się przecież nie spodziewać. Mimo pożarów, rewolucji i upływu wieków, Katedra w Chartres pozostaje nie tylko arcydziełem architektury, ale także żywym centrum duchowości i ważnym świadectwem ludzkiego geniuszu.