Majestatyczny i wiekowy zamek Tarnowskich w Dzikowie (dzielnica Tarnobrzega), zanim stał się rodową siedzibą tego starego i znamienitego rodu, przez kilka stuleci dzielił zmienne koleje losu jego właścicieli i bolesne doświadczenia, których nie skąpiła Rzeczypospolitej historia.
Początki i rozwój rezydencji
Początki pierwszej zabudowy mieszkalno-obronnej sięgają XIV lub pierwszych dekad XV wieku. Na skraju skarpy wiślanej wzniesiono wówczas obronny dwór wieżowy, broniony przez fosy i wał ziemny, a od północy i zachodu naturalną przeszkodą było strome zbocze skarpy wiślanej. Przypuszcza się, że założycielem tego fortalicium był ród Toporczyków z nieodległego Ossolina. Andrzej Ossoliński występuje jako właściciel dóbr, które w 1522 r. zakupił Jan Spytek Tarnowski.
Klucz dzikowski powiększył posiadłości Tarnowskich obecnych w tej części kraju już od połowy XIV wieku. Po przejściu kolebki rodu - Tarnowa - w ręce Ostrogskich (1567 r.), zainicjowano starania o założenie nowej siedziby na wzór Tarnowa. Uwieńczył je przywilej królewski Zygmunta III Wazy z 1593 r., lokujący miasto na gruntach wsi Miechocin. W XVII wieku Michał Stanisław Tarnowski rozpoczął rozbudowę dworu, którą po nim kontynuował kasztelanic Jan Stanisław Tarnowski.
W drugiej połowie XVIII wieku Jan Jacek Tarnowski nadał zamkowi ostateczny kształt podkowy, z głównym korpusem i dwoma skrzydłami bocznymi. Elewacje cechowała surowość nawiązująca do wczesnego baroku z czasów dynastii Wazów, co miało podkreślać historyczny rodowód rezydencji.
Przebudowa romantyczna i zbiory
Po zniszczeniach wojennych z 1809 r., Jan Feliks Tarnowski zlecił przebudowę zamku architektowi Franciszkowi Marii Lanciemu. Prace te nadały budowli cechy modnego w epoce romantyzmu neogotyku angielskiego. W elewacji frontowej pojawił się ryzalit - pseudowieża, a w ogrodowej - ryzalit z oknami maswerkowymi. Lanci zaprojektował również szereg budynków towarzyszących, w tym stajnie, powozownię oraz tzw. stary zamek.
Zamek słynął z imponujących zbiorów bibliotecznych i artystycznych. Przechowywano tu m.in. rękopis Pana Tadeusza Adama Mickiewicza oraz najstarsze wydanie Kroniki Galla Anonima. Galerię malarstwa zdobiły dzieła mistrzów włoskich (Veronese, Lotto, Carracci) oraz holenderskich (Rembrandt, van Dyck).
Pożar i odbudowa w XX wieku
W 1927 r. rezydencję spotkało tragiczne doświadczenie - pożar, który zniszczył zamek, część zbiorów i wyposażenia. W trakcie odbudowy w latach 1928-1929, prowadzonej pod kierunkiem prof. Wacława Krzyżanowskiego, nie powrócono do form neogotyckich. Zwrócono się ku powściągliwości wczesnego baroku. W miejscu neogotyckiego ryzalitu powstała potężna sześcioboczna wieża bramna, stanowiąca silny akcent osi środkowej.
Dzików dzisiaj
Po zakończeniu II wojny światowej zamek znacjonalizowano i przeznaczono na siedzibę szkoły rolniczej, a zbiory rozproszono. Obecnie zamek, po pieczołowitej rewitalizacji, odzyskał dawną świetność. W rezydencji funkcjonuje Muzeum Historyczne Miasta Tarnobrzega, do którego powróciła część dawnych zbiorów.
Ogród krajobrazowy założony wokół dawnych obwarowań zapewnia znakomitą ekspozycję rezydencji. W parku zachowało się wiele gatunków egzotycznych, takich jak tulipanowiec amerykański, miłorząb dwuklapowy czy orzech czarny. Całość terenu, wraz z zabytkowymi budynkami gospodarczymi, stanowi cenne dziedzictwo kulturowe regionu.
tags: #pozar #katedry #w #tarnobrzegu