Wprowadzenie do Archiopactwa Cystersów
Opactwo cystersów położone jest na północno-zachodnich obrzeżach Jędrzejowa, zajmując rozległą, nieregularną działkę. Od zachodu i północy graniczy z łąkami i polami uprawnymi, a od wschodu i południa ze współczesną zabudową mieszkaniową. Zabytkowy zespół składa się z późnoromańskiego kościoła, późnogotyckiego klasztoru, późnobarokowych dzwonnicy i bramy klasztornej oraz szesnastowiecznych muru z basztką i ogrodu, który później został przebudowany.
W centrum kompleksu znajduje się kościół i zachowane skrzydła klasztoru (zachodnie i w dużej mierze południowe). Po ich południowo-wschodniej stronie usytuowany jest plac przykościelny oraz teren zieleni urządzonej, dawniej ogrody warzywne, z pozostałościami układu wodnego (ciek i okresowy staw). Po stronie północno-zachodniej wytyczono dawny park i tereny gospodarcze. Teren ten jest otoczony od wschodu i północy pełnym murem. W Jędrzejowie znajduje się najstarsze opactwo Cystersów w Polsce.
Historyczne pożary i ich konsekwencje
Na przestrzeni wieków opactwo cystersów w Jędrzejowie było nękane najazdami i pożarami, które znacząco wpłynęły na wygląd całego zespołu klasztornego.
Pożar w 1725/1726 roku i barokowa odbudowa
W 1725 roku, jak pisze ksiądz Wiśniewski, "klasztor i kościół strawił pożar". W 1726 roku wybuchł pożar, który zniszczył kościół. Odbudowa, dokonana w latach 1728-1754 pod kierunkiem opata Wojciecha Ziemnickiego, nadała świątyni cechy barokowe. W wyniku tych przekształceń z romańskiego kościół nabrał cech gotyckich i barokowych. Otrzymał on część nowych sklepień, a w 1747 roku ukończono późnobarokową elewację z dobudowanymi kaplicami.
Wnętrze uległo w początkach XVIII wieku zupełnemu przeistoczeniu. Zrąbano wszystkie ozdoby romańskie, pilastry, gzymsy, gurty sklepienne, portale. Ściany powleczono stiukiem, efektownymi figuralnymi malowidłami i wprowadzono nowe, świetne wyposażenie. W ramach odbudowy wykonano także nowe sklepienia, o rozdzielonych gurtami poszczególnych przęsłach: w nawach kolebki koszowe z lunetami, w transepcie i prezbiterium żagielkowe. Tylko w nawie południowej częściowo zachowały się ostrołukowe gurty.
Pożar w 1800 roku i dalsze zniszczenia
Kolejny pożar, który nawiedził Jędrzejów w 1800 roku, spowodował dalsze zniszczenie klasztoru. Spaliła się wtedy niezwykle cenna biblioteka z rękopisami św. Bernarda i bł. Wincentego Kadłubka. Ponadto zniszczone zostały organy, freski, runęła też ozdobna wieża.
Dalsze szkody odnotowano podczas I wojny światowej, kiedy to rozebrane zostały stare wysokie mury z siedmioma wieżyczkami okalające klasztor. W 1872 roku doszło do zburzenia romańskiego kapitularza, który należał do nielicznych i bardzo cennych pomników budownictwa romańskiego w Polsce. Z kompleksu klasztornego nie dochował się również do naszych czasów XV-wieczny pałac opacki i wspaniały ogród przyklasztorny, założony w XVI wieku.
"KLASZTOR 2019": Największe ćwiczenia ratowniczo-gaśnicze
We wtorek, 29 października, osoby przechodzące w okolicach Archiopactwa Cystersów w Jędrzejowie mogły przerazić się widokiem gęstego, czarno-siwego dymu wydobywającego się z wieży klasztoru. Okazało się, że nie był to prawdziwy pożar, lecz skutek największych od 30 lat ćwiczeń sił bojowych powiatu jędrzejowskiego, prowadzonych pod kryptonimem "KLASZTOR 2019".
W ćwiczeniach uczestniczyło blisko 50 strażaków. Głównym celem było sprawdzenie praktycznych możliwości współdziałania i dyspozycyjności sił i środków Państwowej i Ochotniczej Straży Pożarnej oraz służb współdziałających podczas zdarzeń kryzysowych.
Scenariusz ćwiczeń
Jednostki musiały sobie poradzić z symulacją zdarzeń wywołanych przez burzę, obejmujących kilka epizodów:
- Epizod I: Pożar zewnętrzny dachu, wieży kościelnej i pożar wewnętrzny poddasza budynku kościoła. W trakcie przechodzącej nad powiatem jędrzejowskim burzy, w wyniku wyładowania atmosferycznego, dochodziło do pożaru wieży kościelnej Klasztoru Archiopactwa Cystersów.
- Epizod II: Ewakuacja i zabezpieczenie mienia dużej wartości z budynku Klasztoru. Podczas działań gaśniczych Kierujący Działaniem Ratowniczym otrzymywał informację od osoby zakonnej, że w archiwum znajdują się zabytkowe i drogocenne druki oraz rękopisy, po czym podejmował decyzję o ich ewakuacji.
- Epizod III: Grupa harcerzy poszkodowana w wyniku porażenia piorunem. Pod koniec działań ratowniczo-gaśniczych, wpływała informacja od opiekuna grupy harcerzy przebywających na terenie parku klasztornego, że podczas burzy doszło do kolejnego wyładowania atmosferycznego, skutkującego porażeniem kilku osób i przygnieceniem namiotu przez powalone drzewa.
Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza cz.1
Architektura i rozbudowa opactwa
Początki i budowa kościoła
Opactwo w Jędrzejowie, jako najstarsze cysterskie opactwo w Polsce, sięga 1140 roku. W tym czasie Janik z rodu Gryfitów, późniejszy arcybiskup gnieźnieński, dokonał fundacji na rzecz cystersów z Morimond w Burgundii. Mnisi osiedlili się w 1149 roku przy romańskim kościele z pierwszej ćwierci XII wieku, którego relikty zachowały się w bryle obecnej świątyni. Pierwotny kościół, jeszcze przedcysterski, nosił prawdopodobnie wezwanie św. Wojciecha i został zbudowany w latach 1109-1118. Materiałem była wapienna kostka.
Cystersi, po przejęciu pierwotnego kościółka, uznali go za zbyt skromny i przystąpili do budowy nowej świątyni. W 1140 roku rozpoczęli budowę trójnawowej bazyliki, za wzór posłużył kościół opactwa Cystersów w Fontenay, w północnej Burgundii. Budowę realizował warsztat budowlany z Morimond, a w 1145 roku na polecenie św. Bernarda do Jędrzejowa przybył Achardus z Clairveaux, który zmodernizował plany budowy kościoła i klasztoru.
Uroczystego aktu poświęcenia nieskończonego jeszcze wtedy kościoła dokonał arcybiskup gnieźnieński Jan i biskup krakowski Gedko 20 października 1166 roku. Prawdopodobnie 20 sierpnia 1210 roku biskup krakowski Wincenty Kadłubek dokonał konsekracji ukończonego kościoła, poświęcając go Błogosławionej Marii Dziewicy i św. Wojciechowi.
Zbudowany kościół, zgodnie z zasadami cysterskimi, był pozbawiony wież, a prezbiterium zwrócone ku wschodowi. Bezwieżowa bryła kościoła zakończona była gładkimi szczytami, a w oknach umieszczono bezbarwne witraże. Kamienną posadzkę wyłożono w XIII wieku glazurowanymi płytkami.
Późniejsze przebudowy i elementy architektoniczne
Obecnie kościół cystersów w Jędrzejowie jest budowlą późnobarokową, z zachowanymi fragmentami romańskimi. Składa się z bazylikowego korpusu trójnawowego, czteroprzęsłowego, z transeptem i pierwotnie dwuprzęsłowego prezbiterium, przedłużonego w XVIII wieku i zamkniętego półkoliście. W narożnikach przy prezbiterium i ramionach transeptu mieszczą się bliźnie kaplice. Po obu bokach północnego ramienia transeptu dostawiono dwie symetryczne kaplice kopułowe, a od strony północnej zbudowano w latach 1733-1742 dwie symetryczne kwadratowe kaplice barokowe: Niepokalanego Poczęcia NMP od wschodu i bł. Wincentego Kadłubka od zachodu. Kaplice nakrywają kopuły wsparte na żagielkach i zwieńczone latarniami.
Od wschodu do prezbiterium dostawiona jest reprezentacyjna ślepa fasada, lekko wypukła w części środkowej, ujęta w dwie czworoboczne wieże, nakryte barokowymi hełmami z latarniami. Fasada rozczłonkowana jest podziałami kolumnowymi i pilastrowymi, posiada wyłamujące się gzymsy i bogatą dekorację rzeźbiarską. Frontowa ściana północnego ramienia transeptu również posiada podziały kolumnowe i pilastrowe z wygiętymi gzymsami i dekoracją rzeźbiarską. Kościół nakryty jest dachami dwuspadowymi nad prezbiterium, nawą główną i ramionami transeptu.
Budynki klasztorne i inne elementy
Budynki klasztoru z XIII-XV wieku, później przebudowane, zostały dostawione od południa do świątyni. Pierwotnie miały formę czworoboku z wirydarzem w środku, ujętym ciągiem krużganków. Obecnie zachowały się z niego późnogotyckie, piętrowe, częściowo podpiwniczone skrzydła południowe i zachodnie (przylegające do wschodniej fasady kościoła) oraz północny trakt krużganków. Prostokątne skrzydła mają półtoratraktowy układ wnętrz, z niewielkimi różnicami powtórzony zarówno na parterze, jak i na piętrze. Budynki wymurowano z cegły i częściowo z kamienia, otynkowano oraz nakryto dachami dwuspadowym (część południowa i zachodnia) i pulpitowym (część północna). Zewnętrzne elewacje skrzydeł są skromne, o podziałach ramowych, natomiast wewnętrzne wzdłuż wirydarza rozczłonkowano wydatnymi szkarpami oraz ostrołukowymi, rozglifionymi otworami okiennymi na parterze.
Krużganki sklepiono kolebkowo-krzyżowo, a w refektarzu kolebkowo-krzyżowo na gurtach; w pozostałych pomieszczeniach są sklepienia kolebkowe z lunetami, a na piętrze także stropy płaskie. Wystrój wnętrz budynków sprowadza się jedynie do późnorenesansowych polichromii o motywach roślinnych na sklepieniach w krużgankach północnego skrzydła oraz reliktów gotyckiej i nowożytnej kamieniarki (m.in. tablicy fundacyjnej apteki cysterskiej z 1712 roku i epitafium Józefa Zebrzydowskiego z 1710 roku).
Późnobarokowa dzwonnica znajduje się w ciągu murów ogrodzenia w pobliżu bramy głównej. Jest budowlą dwukondygnacyjną, o kwadratowym planie ze ściętymi narożami, ujętymi jońskimi pilastrami. Wyposażenie dzwonnicy stanowi zespół czterech dzwonów. Obok kościoła znajduje się barokowa dzwonnica z płytą upamiętniającą pobyt Kościuszki w klasztorze.
Późnobarokową bramę główną usytuowano w północnej części ogrodzenia. W przyziemiu ma arkadowy otwór wejściowy, ujęty po bokach parą boniowanych pilastrów i zwieńczony belkowaniem. Ponad nim znajduje się dwudzielny wolutowy szczyt z trzema figurami śś. Bernarda, Wojciecha i bł. Wincentego.
Ogród, znajdujący się na północno-zachód od kościoła, to relikty ogrodu XVIII wieku o układzie kwaterowym, poprzecinanym alejkami (później przekształconego, podzielonego na ogród geometryczny i park). Obecnie pokryty jest w większości trawnikiem, z reliktami dwóch alei i wysokim drzewostanem w części wschodniej; pośrodku znajduje się figura Matki Boskiej z XIX wieku w wieńcu tuj.
Wystrój wnętrz i znaczące elementy
Na ścianach i sklepieniach kościoła zachowała się późnobarokowa polichromia, malowana w latach 1734-1739 przez Andrzeja Radwańskiego. Przedstawia ona sceny z życia świętych i historii zakonu cystersów, zaś nad skrzyżowaniem naw widnieją Chrystus i Maria na tle iluzjonistycznej architektury, wzorowanej na rycinie Andrei Pozzo. Artystyczny wyraz wnętrzu nadaje także utrzymane w tej stylistyce wyposażenie z lat 30.-60. XVIII wieku.
Wyposażenie wnętrza pochodzi przeważnie z lat 1730-1750, a przy jego powstawaniu czynny był krakowski warsztat Antoniego Frączkiewicza. W prezbiterium ustawiony jest ołtarz główny z 1731 roku, wypełniony rzeźbami z grupy Wniebowzięcia NMP oraz ze srebrnym tabernakulum wykonanym około 1766 roku w Augsburgu przez Kaspra Ksawerego Stipeldeya. Po obu stronach prezbiterium ustawione są stalle o bogatej dekoracji snycerskiej. Na uwagę zasługuje też ambona z płaskorzeźbą św. Jana Chrzciciela oraz chór muzyczny z prospektem organowym, z rzeźbami Dawida i św. Cecylii.
Szczególnie cennym zabytkiem są organy 42-głosowe, o wczesnobarokowym prospekcie, które zbudował organmistrz Józef Sitarski w latach 1745-1754. Są to organy z XVIII wieku o niepowtarzalnym brzmieniu, z zachowanymi unikalnymi rozwiązaniami technicznymi, poddawane tylko okresowym konserwacjom. W kaplicy bł. Wincentego Kadłubka ustawiony jest ołtarz z około 1764 roku z rzeźbami aniołów i obrazem świętego.
Na ścianach wewnątrz kościoła można odnaleźć liczne barokowe epitafia, zachował się też gotycki nagrobek Pakosława z Mstyczowa.
Historia i znaczenie Opactwa
Klasztor w Jędrzejowie jest najstarszym cysterskim opactwem w Polsce. Jego początki sięgają 1140 roku, kiedy to Janik z rodu Gryfitów, późniejszy arcybiskup gnieźnieński, dokonał fundacji na rzecz cystersów z Morimond w Burgundii. Mnisi przybyli do Jędrzejowa z opactwa Morimond, a przewodniczył im opat Mikołaj. Sam klasztor powstał w 1140 roku jako Morimond Mniejszy. Dziewięć lat później, w 1149 roku, podniesiono go do rangi opactwa, co było równoznaczne ze zwolnieniem z danin oraz pełnym immunitetem ekonomicznym i sądowym.
Opactwo w Jędrzejowie rozkwitało. Fundatorzy wyposażali je w bogate nadania, a cystersi dążyli do podniesienia poziomu gospodarczego i polepszenia bytu okolicznej ludności - wspierali rzemiosło, rozwijali rolnictwo, budowali szpitale, apteki i zakładali szkoły. Do końca XV wieku zorganizowali 32 wysoko rozwinięte gospodarstwa. Dobra gospodarka i świetna organizacja sprawiły, że na bazie jędrzejowskiego klasztoru powstały w Polsce kolejne konwenty: w Ludźmierzu (1235), Szczyrzycu (1243), Woszczycach (1238) i Rudach (1254).
Z jędrzejowskim opactwem mocno związana jest osoba bł. Wincentego Kadłubka, biskupa krakowskiego i autora "Kroniki polskiej". Przybył on do Jędrzejowa pieszo jako prosty pielgrzym, konsekrował kościół klasztorny i tu też pisał swoją słynną kronikę. Zmarł w 1223 roku i został pochowany w środku chóru przed głównym ołtarzem. Klasztor jest powszechnie znany jako miejsce jego pochówku.
Opactwo cystersów zostało skasowane w 1819 roku przez władze Królestwa Polskiego. Klasztor pustoszał i popadał w ruinę. W 1831 roku w budynkach poklasztornych powstał szpital wojenny. Ostatni cysters, Wilhelm Ulawski, zmarł w 1855 roku, a obowiązki duszpasterskie przejęli ojcowie reformaci. Gdy w 1870 roku Jędrzejów utracił prawa miejskie, reformatów usunięto z klasztoru za poparcie powstania styczniowego. W 1872 roku władze rosyjskie umieściły w gmachu poklasztornym seminarium nauczycielskie.
Cystersi wrócili do Jędrzejowa dopiero w 1945 roku, a w 1989 roku klasztorowi przywrócono rangę opactwa. Dziś jest to cysterska perła, która wciąż żyje, a szacowne klasztorne mury poddawane są pracom badawczym i konserwatorskim. Prowadzone tu badania archeologiczne wciąż przynoszą nowe i ciekawe odkrycia.
tags: #pozar #klasztoru #w #jedrzejowie