Bezpieczeństwo Pożarowe Klatek Schodowych: Systemy Oddymiania i Taktyki Działania

Klatki schodowe, jako główne drogi ewakuacyjne budynku, wymagają zapewnienia rozwiązań umożliwiających przemieszczanie się nawet w sytuacji wystąpienia warunków wyjątkowych, w tym pożaru. Są to najczęściej jedyne miejsca, które mogą uratować życie w chwili zagrożenia.

Dlaczego Oddymianie Klatek Schodowych Jest Kluczowe?

Konieczność oddymiania klatek schodowych wynika z kilku kluczowych powodów, związanych głównie z bezpieczeństwem osób znajdujących się w budynku w przypadku pożaru, a także z zapisów Warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.

• Bezpieczeństwo ewakuacji: Klatki schodowe pełnią rolę dróg ewakuacyjnych. W przypadku pożaru, dym i gorące gazy mogą znacząco utrudniać ewakuację osób z budynku, uniemożliwiając bezpieczne opuszczenie obiektu.
• Poprawa widoczności: Dym w klatkach schodowych może znacznie ograniczać widoczność, co utrudnia orientację w sytuacji kryzysowej, zwiększając ryzyko paniki i spowalniając ewakuację.
• Ochrona zdrowia: Dym zawiera szkodliwe substancje chemiczne i cząsteczki, które mogą być niebezpieczne dla zdrowia, prowadząc do zatruć i poważnych obrażeń układu oddechowego.

Podstawy Prawne i Wymagania Techniczne

Ze względu na wagę systemu oddymiania oraz jego znaczenie dla zapewnienia bezpieczeństwa, jego projektowanie oraz montaż są określone w kilku opracowaniach prawnych. Należą do nich:

• Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (Dz.U. 1994 nr 89 poz.)
• Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz.U. 1991 nr 81 poz.)
• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. 2010 nr 109 poz.)
• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia 14 listopada 2017 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2017 poz.)
• Norma PN-EN 12101-6:2007.

W celu zapewnienia skutecznej i bezpiecznej pracy, system oddymiania klatek schodowych musi spełniać określone wymagania i osiągać właściwe parametry techniczne. Uwzględnienie tych wskaźników przy projektowaniu systemu jest kluczowe dla zapewnienia bezpieczeństwa użytkowników budynku.

Elementy Grawitacyjnego Systemu Oddymiania

Grawitacyjny system oddymiania klatek schodowych składa się z kilku kluczowych elementów, które współpracują ze sobą w celu zapewnienia skutecznego usuwania dymu i poprawy bezpieczeństwa w budynkach:

• Otwory wentylacyjne: Umożliwiają wnikanie powietrza do klatki schodowej oraz odprowadzanie dymu na zewnątrz.
• Wentylatory: Mogą być stosowane w systemach aktywnych, wspomagając przepływ powietrza.
• Kanały dymowe: Przewody, którymi dym jest odprowadzany z klatki schodowej na zewnątrz budynku.
• Ręczne przyciski oddymiania: Umożliwiają szybkie i łatwe włączenie systemu oddymiania w przypadku wykrycia dymu lub ognia.
• Przeszkody i uszczelnienia: Elementy zabezpieczające przed niekontrolowanym przepływem dymu do innych części budynku.

Przyczyny Pożarów i Drożność Dróg Ewakuacyjnych

Większość z nas zakłada, że pożary nas nie dotyczą, ale zagrożenie pożarowe występuje nie tylko tam, gdzie prowadzi się działania o wysokim ryzyku zajęcia ogniem, ale także w biurach, sklepach czy zakładach, które na co dzień nie mają styczności z otwartymi źródłami ognia i iskier. Obowiązujące Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, nakazuje stosowanie odpowiednich rozwiązań przeciwpożarowych.

Pożary mogą mieć różne przyczyny. Często winny jest czynnik ludzki, a w takich wypadkach najpowszechniejszą przyczyną są zaniedbania. O takim pożarze mówimy, że ma charakter antropogeniczny, czyli związany z działalnością człowieka. Bardzo często zaprószenie ognia stanowi następstwo wad urządzeń elektrycznych, np. zwarcia.

Instalacje elektryczne oraz niesprawne urządzenia elektryczne stanowiły 19,58% przyczyn wszystkich pożarów w latach 2000-2019. Skuteczne zabezpieczenia, takie jak właściwa wentylacja i czujki dymu, pomagają w bezpieczny sposób zapobiegać tragediom związanym z ogniem, znacząco zmniejszając liczbę ofiar.

Utrzymanie Drożności Klatek Schodowych

Należy dbać o drożność dróg ewakuacyjnych. Na ogólnodostępnych korytarzach i klatkach schodowych nie wolno gromadzić ani przechowywać przedmiotów o dużych gabarytach, takich jak rowery i meble, a także książek czy innych materiałów palnych. Utrudniają one ewakuację, a jeżeli zostaną objęte pożarem, przyspieszą jego rozprzestrzenianie oraz staną się źródłem trujących gazów i bardzo wysokiej temperatury.

Według bryg. Karola Kierzkowskiego, rzecznika prasowego komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej, w budynkach użyteczności publicznej, w tym w biurach, wybucha mniej pożarów niż w mieszkaniach i domach prywatnych, co podkreśla znaczenie odpowiednich systemów zabezpieczeń.

Alternatywne Systemy i Rozwiązania dla Klatek Schodowych

Systemy wentylacji zapewniają bezpieczeństwo i chronią przed wybuchem pożaru lub minimalizują straty. Dlatego warto więcej o nich wiedzieć i zadbać o ich instalację nie tylko w budynkach publicznych. Systemy ZODIC to kompletne zestawy urządzeń do odprowadzania dymu i ciepła z klatek schodowych. Zapewniają one odpowiedni poziom bezpieczeństwa ludzi oraz warunki do prowadzenia ewakuacji, akcji gaśniczej i działań ratowniczych, stanowiąc alternatywę dla tradycyjnych systemów zapobiegających zadymieniu klatek schodowych.

Projekt „Bezpieczna Ewakuacja”

System ZODIC-M powstał dzięki badaniom prowadzonym w warunkach rzeczywistych pożarów w ramach projektu „Bezpieczna ewakuacja”. Celem projektu było sprawdzenie, czy stosowane powszechnie w Polsce systemy zabezpieczania klatek schodowych są skuteczne i zapewniają odpowiedni poziom bezpieczeństwa ludzi w budynkach oraz warunki do prowadzenia ewakuacji i akcji gaśniczej. W ramach projektu przeprowadzono sześć pożarów i około 80 prób ogniowych w wielokondygnacyjnym budynku znalezionym specjalnie na potrzeby projektu. Podsumowanie tych badań zostało zaprezentowane w trakcie konferencji pt. „Bezpieczna ewakuacja”, która odbyła się w hali Expo Silesia w Sosnowcu 2 czerwca 2016 r.

Taktyka i Szkolenia Strażaków w Walce z Pożarami Wewnętrznymi

Ćwiczenia najwierniej oddające warunki panujące podczas rzeczywistej akcji najbardziej przemawiają do strażaków. Program szkolenia z zakresu gaszenia pożarów wewnętrznych skierowany jest głównie do strażaków szczebla interwencyjnego, mając pozwalać na wypracowanie pewnych technik i sposobów działania. Nie można jednak zapominać o tak ważnym elemencie, jak taktyka prowadzenia działań.

Rozpoznanie Sytuacji Pożarowej i Czytanie Dymu

W metodyce walki z pożarami wewnętrznymi często odnosi się do metody B-SAHF, czyli umiejętnego rozpoznania sytuacji pożarowej. Podczas ćwiczeń z modelami małej skali zwraca się uwagę na dym, ucząc się go czytać. Jest to najważniejsza umiejętność każdego strażaka, również dowódcy dokonującego rozpoznania zdarzenia. Ćwiczenia ogniowe w obiektach pozyskanych lub w trenażerach pożarowych pomagają wyrobić nawyk rozpoznania 360°, czyli ze wszystkich stron i w różnych płaszczyznach (poziom ziemi, poziom dachu), także przy użyciu kamer termowizyjnych. Dobry dowódca stara się wykonać właśnie takie rozpoznanie podczas działań, obchodząc w miarę możliwości obiekt, a także, jeśli to potrzebne, sprawdzając go z drabin lub podnośników.

Wentylacja Taktyczna i Kontrola Przepływów

Kolejnym elementem, który można trenować podczas ćwiczeń ogniowych w obiektach, jest wentylacja taktyczna i kontrola przepływów. Są to bardzo szerokie pojęcia, na które składają się: kontrola drzwi, izolacja pożaru, wentylacja sekwencyjna zadymionych pomieszczeń, obrona nadciśnieniem niezadymionych pomieszczeń czy natarcie nadciśnieniowe. Trzeba pamiętać, że już samo zamknięcie drzwi do pomieszczenia, w którym rozwija się pożar, lub zawieszenie kurtyny dymowej w drzwiach jest pewnym rodzajem wentylacji taktycznej (tzw. antywentylacja). Możliwość pracy z rzeczywistym zadymieniem w obiekcie pozwala również zapoznać się z parametrami wentylatorów oddymiających. Wentylacja pożarowa to bardzo rozbudowany temat, któremu można poświęcić cały cykl szkoleń.

Aby ćwiczyć wentylację, nie potrzebujemy dużego ognia - można wykorzystać pewną ilość dymu. To dobre rozwiązanie, ponieważ nie trzeba za każdym razem wywoływać dużego pożaru, który skutkuje uszkodzeniami obiektu. Dym można wytworzyć zadymiarkami, jednak by ćwiczenia były bardziej wiarygodne, proponuje się spalać siano lub słomę. Efekt będzie naprawdę dobry - silne zadymienie przy małej ilości ciepła i ognia. Taka forma szkolenia nadaje się do ćwiczeń wentylacji pożarowej, przeszukiwania pomieszczeń zadymionych oraz pracy w aparatach ODO.

Metody Gaszenia Pożarów Wewnętrznych

Ćwiczenia ogniowe w budynkach dają możliwość szkolenia z taktyki działań stricte gaśniczych. Każdy strażak powinien wiedzieć, że metody walki z pożarami są różne, a wybór właściwej powinien zależeć od sytuacji pożarowej i jej rozpoznania. Treningi w warunkach realistycznych umożliwiają ratownikom ćwiczenie tych metod, a dowódcom prawidłowe dokonywanie wyboru właściwej z nich w danej sytuacji. Zajęcia z modelami małej skali i ćwiczenia z prądami gaśniczymi w większości ograniczają się do technik chłodzenia gazów pożarowych i bezpośredniego gaszenia płonących powierzchni.

Natarcie Pośrednie (Kombinowane)

Jedną z metod jest natarcie pośrednie, czyli kombinowane, polegające na oddziaływaniu na pożar poprzez chłodzenie gazów pożarowych, wytwarzanie pary i wypieranie tlenu ze środowiska pożarowego, a także chłodzenie paliw (tzw. technika omiatania). Jest to interesująca metoda, znajdująca zastosowanie przy gaszeniu pożarów rozwiniętych. Ma jednak pewne ograniczenia. Z uwagi na wytwarzanie dużej ilości pary (podaje się rozproszony prąd wody z wydajnością w zakresie 200-300 l/min w cyklu kilkusekundowym) ratownicy nie powinni znajdować się w gaszonym pomieszczeniu. Woda jest więc aplikowana przez otwory (drzwi, okna). Należy również pamiętać, że rozproszony prąd wody podawany z taką wydajnością zasysa i wprowadza do pomieszczenia znaczne ilości powietrza (przykładowo: prąd podawany z wydajnością 270 l/min, strugą o średnicy 1 m jest w stanie zassać i wtłoczyć wraz z wodą ok. 22 000 l/min powietrza). Dlatego metoda omiatania nie jest wskazana, gdy nie znamy torów wymiany gazowej w obiekcie objętym pożarem. Mogłoby to w takiej sytuacji przepchnąć gorące gazy pożarowe wymieszane z powietrzem do innych pomieszczeń i części budynku nieobjętych ogniem, np. do klatki schodowej.

Transitional Attack (Zmiękczanie/Reset Pożaru)

W niektórych przypadkach bardzo dobrą alternatywą dla metody omiatania może być tzw. transitional attack, w polskim nazewnictwie przyjęło się stosowanie zwrotów: zmiękczanie lub reset pożaru. Do zastosowania tej opcji muszą być określone przesłanki: silnie rozwinięty pożar i dostęp do niego prądem wody z zewnątrz (najlepiej przez okno). W takich sytuacjach jak najbardziej wskazane jest zastosowanie tej metody. Należy zaznaczyć, że jest to jedynie sposób wstępnego przygaszenia pożaru, polepszenia warunków środowiskowych przed właściwym natarciem wewnętrznym, które może być połączone z wentylacją pożarową (natarcie nadciśnieniowe). Dlatego zastosowanie zmiękczania powinno być dokładnie zgrane z pozostałymi elementami akcji.

Metoda ta polega na podaniu zwartego prądu wody pod ostrym kątem w strop nad źródłem pożaru, tak aby rozbijająca się o sufit woda zadziałała jak tryskacz. Wodę podaje się w czasie od kilku do kilkunastu sekund, w zależności od wielkości pomieszczenia, intensywności pożaru i powierzchni, jaką obejmuje. Badania nad środowiskiem pożaru dowodzą, że takie działanie prądem zwartym obniża temperaturę w całym kompleksie pomieszczeń objętych pożarem i zadymieniem, a nie powoduje przetłaczania gazów pożarowych. Po tym wstępnym przygaszeniu należy odczekać jeszcze kilkanaście sekund, aby z pomieszczenia zniknął nadmiar pary (można go usunąć za pomocą wentylacji nadciśnieniowej), a następnie wprowadza się ratowników do środka. Należy pamiętać, aby w tym czasie w gaszonym pomieszczeniu nie przebywała rota dokonująca natarcia wewnętrznego. Powinna ona czekać na znak od dowódcy, zezwalający na wejście i dogaszenie przytłumionego pożaru. Użycie w taki sposób rozproszonego prądu wody jest niewskazane, z uwagi na duże ilości wtłaczanego powietrza oraz możliwość wypchnięcia gorących gazów, np. na klatkę schodową.

Lanca Przebijająca i Inne Innowacje

Ćwiczenia w obiektach warto wykorzystać do wypróbowania nowego sprzętu i demonstrowania niekonwencjonalnych technik. Jedną z nich jest gaszenie za pomocą przebijającej lancy gaśniczej. Ta interesująca metoda umożliwia wprowadzenie prądu gaśniczego przez ścianę, dach czy też drzwi bez narażania ratowników na oddziaływanie temperatury i zadymienia. Świetnie nadaje się do gaszenia pożarów w trudno dostępnych przestrzeniach (np. wąskich stropodachach, poddaszach), ale można ją wykorzystać także przy gaszeniu silnie rozwiniętych pożarów mieszkań. Innymi nowinkami, które znacznie poprawiają efektywność działań ratowniczo-gaśniczych przy pożarach wewnętrznych, a które można prezentować szerszej rzeszy osób na ćwiczeniach ogniowych, są np. kurtyna dymowa, węże o nietypowych średnicach 38 i 42 mm oraz wentylatory akumulatorowe, pracujące również w atmosferze zadymienia.

Organizacja i Bezpieczeństwo Ćwiczeń Ogniowych

Wielokrotnie w tekście przewinął się wątek ćwiczeń z użyciem ognia w pozyskanych obiektach. Coraz częściej udaje się zrealizować ćwiczenia w obiekcie przeznaczonym do rozbiórki lub specjalnie przygotowanym.

Przygotowanie Obiektu do Ćwiczeń

Zacznijmy od samego obiektu, który trzeba starannie obejrzeć przed rozpoczęciem ćwiczeń. Aby ćwiczenia przebiegały w sposób bezpieczny, niezakłócony i pozwoliły na realizację zaplanowanych wcześniej celów dydaktycznych, nie może być mowy o braku kontroli nad środowiskiem symulowanego pożaru. W tym celu należy usunąć m.in. wszelkie meble oraz palne okładziny ścian i podłóg. Wówczas poprzez staranny dobór tzw. wsadu paliwowego można dokładnie wykreować warunki ćwiczenia. Na przykład można wstawić jakiś mebel tapicerowany (kanapę czy fotel), szafkę i ułożyć dywan w pokoju będącym celem roty nacierającej. W trenażerach ćwiczy się jedynie z płytami meblowymi nieokleinowanymi, natomiast w pozyskanych obiektach można sobie pozwolić na wykorzystanie prawdziwych mebli. Najważniejsze, żeby nie przesadzić - utrudniłoby to kontrolę nad ćwiczeniem i spowodowało niepotrzebną ekspozycję na wysokie poziomy promieniowania cieplnego. W przypadku ćwiczeń doskonale sprawdza się zasada: mniej znaczy więcej. Zależy nam na symulowaniu pożaru, a nie wytworzeniu identycznych warunków. Z powyższej zasady wynika również zakaz gromadzenia zapasu wsadów paliwowych wewnątrz obiektu - na świecie zdarzały się przypadki ich zapalenia, a strażacy musieli uciekać, a czasem odnosili obrażenia. Tu wszystko dzieje się naprawdę, dlatego tak ważne jest przestrzeganie dyscypliny w przygotowaniu ćwiczeń.

Na przykład podczas Mieszkaniówka 2014, zorganizowanych przez KW PSP w Poznaniu, ćwiczenia odbywały się w popegeerowskim bloku (trzy kondygnacje). Wsady paliwowe gromadzone były w mieszkaniu na parterze za zamkniętymi drzwiami wejściowymi, a pożary rozpalano na pierwszym piętrze po przeciwnej stronie klatki schodowej. Palność materiałów dotyczy również dachu i elewacji zewnętrznej. Bezpieczeństwo obiektu to nie tylko palność konstrukcji - to również jej stabilność. Konstrukcje betonowe czy murowane na ogół nie stanowią problemu, natomiast możliwości wszelkich innych obiektów powinny być dokładnie przeanalizowane.

Bezpieczeństwo Organizacyjne Ćwiczeń

Wybrany na ćwiczenia obiekt potrafi spłatać figla. Podczas warsztatów Mieszkaniówka 2015 w Zbuczynie (k. Siedlec) do pozoracji wykorzystano budynek zlewni mleka. W trakcie jednego z ćwiczeń w wyniku silnego oddziaływania cieplnego od sufitu odpadła połać warstwy betonowej. Choć miało to miejsce z dala od przebywających w obiekcie ludzi i nikt nie ucierpiał, ćwiczenie przerwano, ludzi wyprowadzono i ognisko ugaszono z bezpiecznej odległości. Takie sytuacje pokazują, jak ważne jest przygotowanie obiektu i zaplanowanie ćwiczeń oraz to, że nie zawsze wszystko toczy się tak, jak zaplanujemy.

Bezpieczeństwo ćwiczeń zwiększa się na ogół na dwa sposoby. Pierwszy z nich to wyznaczenie tzw. oficera do spraw bezpieczeństwa (safety officer). Osoba ta doradza kierownikowi ćwiczeń, a na mocy rozkazu danego komendanta zlecającego organizację ćwiczeń powinna mieć również prawo do wymuszania pewnych sposobów i metod realizacji tej formy doskonalenia zawodowego. Ma też prawo przerwać ćwiczenia lub nie wyrazić zgody na jakiś sposób ich przebiegu. Aspektów bezpieczeństwa jest wiele i wyznaczenie konkretnej osoby, której powierza się nadzór nad nimi, świetnie sprawdza się w praktyce.

Dodatkowym zabezpieczeniem będzie wyznaczenie personelu asekuracyjnego. Zgodnie z § 54 ust. 2 rozporządzenia dotyczącego bhp służby funkcjonariuszy PSP, strażakom w strefie zagrożenia wyznacza się dwóch strażaków do asekuracji. W praktyce można podzielić grupę ćwiczebną na dwie podgrupy i prowadzić zajęcia zamiennie dla nich.

Rozpoznanie Torów Wymiany Gazowej

Przed zaplanowaniem epizodów dość ważna jest wizyta w obiekcie. Pozwoli ona na rozpoznanie możliwości, a także - co szalenie ważne - analizę przebiegu symulowanego pożaru pod kątem możliwych ścieżek przepływu gazów pożarowych. Współczesne badania naukowe nad środowiskiem pożaru dowodzą, że pożar jest głównie zjawiskiem ciśnieniowym i temperaturowym (właściwie cieplnym), a zrozumienie tych aspektów daje swobodę w jego przewidywaniu, rozpoznaniu i zwalczaniu. Oprócz zaplanowanych scenariuszy i występujących w nich przepływów gazów (przykładowo: pożar w szczelnym mieszkaniu, wypadnięcie okna, natarcie przez klatkę schodową) taka wizyta pomoże w wyobrażeniu sobie możliwych, choć początkowo nieprzewidzianych zdarzeń (wypadnięcie szyby czy przepalone przesłonięcie otworu okiennego, wpływ nagłego podmuchu wiatru na pożar). Rozpoznanie torów wymiany gazowej (ścieżek przepływu) to niezwykle ważna sprawa. Świadome przyglądanie się jej przynosi z czasem doskonałość w diagnozowaniu.

Na przykład podczas warsztatów ogniowych prowadzonych w trzykondygnacyjnym bloku mieszkalnym, pozostawiono otwartą klapę w dachu klatki schodowej, ponieważ okna na klatce schodowej położone najwyżej nie gwarantowały usunięcia znacznej części dymu, co pogarszało warunki bezpieczeństwa ćwiczenia. Kiedy używano jednego wydajnego wentylatora ustawionego przed wejściem do klatki, wentylacja klatki schodowej i mieszkania, w którym znajdował się pożar, odbywała się prawidłowo i skutecznie. W całości pomagała dodatkowo kurtyna dymowa zamocowana w drzwiach mieszkania na pierwszym piętrze. Gdy dodano drugi wentylator (akumulatorowy), ustawiony przed mieszkaniem, nastąpiło cofanie się dymu do mieszkania i jego przepływ przez nieobjęte wcześniej obszary - łącznie z opływaniem strażaków będących w korytarzu obok palącego się pokoju, gdy udrożniono drugie okno. Gdy natomiast zamknięto drugie okno - nastąpił wypływ dymu na klatkę schodową do klapy w dachu. Zwiększając łączną powierzchnię wylotów przy wentylacji nadciśnieniowej, zwiększamy skuteczność wymiany gazowej, ale przepływ podzieli się na odrębne ścieżki wiodące do istniejących wylotów. Dlatego najpierw nastąpiło cofanie się dymu do mieszkania, jego wędrówka do drugiego pokoju i tamtejszego okna, a później do klapy dymowej na klatce schodowej.

Zabezpieczenie Gaśnicze i Higiena

Kolejną fundamentalną rzeczą jest zabezpieczenie gaśnicze. Kończąc temat zabezpieczeń i higieny, za absolutną konieczność uważa się korzystanie z maseczek pyłowych, rękawic nitrylowych pod bojowymi, worków foliowych do pakowania zabrudzonych ubrań specjalnych oraz podział terenu ćwiczenia na strefy. Niezbędne jest przygotowanie miejsca do mycia rąk i twarzy, należy bowiem przykładać najwyższą wagę do zabezpieczenia ratowników przed czynnikami rakotwórczymi. Konieczna jest żmudna edukacja i bezwzględne egzekwowanie higieny.

tags: #pozar #klatki #alternatywy