Pożary kombajnów zbożowych: przyczyny, skutki i zapobieganie

Co roku w czasie żniw media publikują zdjęcia, na których widzimy płonące kombajny czy prasy. Palące się maszyny rolnicze wyglądają zjawiskowo w mediach, ale niosą ze sobą ogromną tragedię dla ich posiadaczy. Nawet niewielki pożar kombajnu czy prasy eliminuje taką maszynę ze żniw, a czasem nawet całkowicie z użytkowania. Problem pożarów kombajnów czy pras nie jest nowy i istnieje właściwie od czasu, gdy te maszyny pojawiły się na polach. Skutki są zawsze przerażające, bo o ile szybko uda się zgasić zarzewie pożaru w maszynie, to można mówić o szczęściu w nieszczęściu. Niestety każdego roku podczas żniw dochodzi do wielu pożarów - zwłaszcza kombajnów, ale bardzo wysokie ryzyko jest także podczas prasowania słomy.

Wzrost liczby pożarów kombajnów podczas okresu żniw stanowi poważny problem dla rolników w Polsce, prowadząc do znaczących strat materialnych i zakłóceń w produkcji rolnej. Choć wydaje się, że ryzyko pożarów kończy się wraz z letnimi żniwami, praktyka terenowa pokazuje, że zagrożenie jest obecne przez cały rok, obejmując również zbiory kukurydzy czy innych późniejszych upraw. Pożar maszyny rolniczej, takiej jak kombajn, jest zazwyczaj wynikiem skumulowania się kilku czynników, które mogą, ale nie muszą, wynikać z błędów technologicznych, jakości podzespołów, zaniedbań eksploatacyjnych lub przyczyn niezależnych od operatora.

Przyczyny pożarów kombajnów

Analizując pożary w kombajnie czy prasie, można wyróżnić kilka podstawowych przyczyn ich powstania. Niestety większość z nich, poza rzadkimi wypadkami losowymi, ma jeden wspólny margines - jest nim zaniedbanie w obsłudze i serwisie maszyn. Straż pożarna prowadzi różne statystyki dotyczące wyjazdów do pożarów. Państwowa Straż Pożarna podkreśla, że w kombajnie można znaleźć liczne źródła będące potencjalnym źródłem ognia i wymienia m.in. silnik, instalację elektryczną oraz hydrauliczną, ruchome elementy mechaniczne i układ paliwowy. Pożary kombajnów zbożowych i ścierniska mogą mieć różnorodne przyczyny. Do najczęstszych należą:

Tarcie i przegrzewanie się elementów

Główną przyczyną pożarów kombajnów jest tarcie, a w szczególności wysoka temperatura generowana przez to zjawisko. Kombajn składa się z tysięcy części zgromadzonych w poszczególnych podzespołach, z których wiele podlega tarciu. Tarcie jest zazwyczaj minimalizowane przy pomocy tulei ślizgowych i łożysk, które odgrywają kluczową rolę w eliminacji tarcia współpracujących elementów i częściowo odpowiadają za chłodzenie. Fizyczne zjawisko tarcia jest wykorzystywane w obracających się elementach mechanicznych: łożyskach i tulejach ślizgowych.

Kluczowe punkty mechanizmów, takie jak łożyska i miejsca tulejowania, mogą stać się zapalnymi punktami, gdy tarcie przekracza bezpieczną granicę. Brak smarowania łożysk i ich okresowa wymiana to najczęstsze przyczyny pożarów. Obracające się, rozgrzane do czerwoności, zużyte i niesmarowane łożysko może spowodować natychmiastowy zapłon w zamkniętych komorach kombajnu. Przegrzane łożysko łatwo rozpoznać po specyficznej fioletowej barwie, jaka powstała na jego powierzchni.

Niestety, bardzo częstą przyczyną pożarów maszyn żniwnych jest ich niedostateczne oczyszczenie z kurzu i plew. Każde łożysko w czasie pracy rozgrzewa się. Jeśli nie oczyścimy obudów łożysk z kurzu, będą znacznie gorzej oddawać ciepło do otoczenia. Do tego dochodzą zaniedbania w smarowaniu. PSP zwraca także uwagę na to, by szczególną uwagę zwracać na prawidłowe napięcie pasów klinowych - zbyt luźne wpadają w poślizg i wytwarzana zostaje zbyt wysoka temperatura. W przypadku kombajnu bardzo ważne jest codzienne dokładne oczyszczenie komory silnika. W czasie pracy kombajnem należy regularnie korzystać z hamulców. Gdy hamulce kombajnu są używane nieregularnie, może dojść do zapieczenia tłoczków w zaciskach.

Układ elektryczny

Układy elektryczne, szczególnie w starszych kombajnach, mogą być źródłem pożarów. Nie chodzi tu o napięcie, lecz o natężenie prądu, które może sięgać ponad 1000 A. Niedokręcone lub luźne połączenia obwodów elektrycznych, a także zaciski akumulatora i połączenia "masowe" instalacji, mogą prowadzić do zwarć i pożarów. W tym przypadku do pożaru może dojść na skutek iskrzenia na złączach przewodów elektrycznych. Mogą być one uszkodzone przez gryzonie, ale także zniszczone przez czas i wytwarzaną często na połączeniach elektrycznych temperaturę. Kruszejąca i odpadająca izolacja odsłania miedziany przewód, narażając go na kontakt z powietrzem. Utleniona miedź stwarza opór elektryczny, a ten wywołuje nagrzewanie się takiego przewodu. Mimo stosunkowo niskiego napięcia (12 - 24 V) występują tu potężne natężenia prądu elektrycznego wynikające z pojemności zestawu baterii. Nawet niewielki luz na połączeniach zacisków elektrycznych czy klem wywołuje silne iskrzenie.

W nowoczesnych kombajnach problemy z instalacją elektryczną często można zdiagnozować za pomocą komputera pokładowego.

Silnik i jego podzespoły

Badania nad przyczynami pożarów kombajnów wskazują, że silnik i jego podzespoły również mogą być źródłem zapłonu. Pył i suche resztki roślinne osadzające się na silniku, rozgrzanym kolektorze wydechowym lub turbosprężarce mogą prowadzić do samozapłonu. Szczególnie w nowoczesnych maszynach, w których stosuje się różne katalizatory oraz filtry cząstek stałych, podczas regeneracji filtra jego obudowa może mieć temperaturę przekraczającą nawet 300 st. C, co stanowi ogromne ryzyko pożarowe.

Układ paliwowy

Szczególną uwagę należy zwrócić na układ paliwowy w komorze silnikowej kombajnu. Miejsca przecieków lub nawet niewielkie pocenie się przewodów paliwowych lub złączy w układzie wtryskowym stanowią potencjalne źródło problemów. Ważna jest codzienna skrupulatna kontrola komory silnika pod kątem ewentualnych wycieków paliwa i oleju.

Osłony termiczne

Wszelkiego rodzaju osłony termiczne, występujące w komorze silnika, wokół kolektora wydechowego i tłumika, a także w innych miejscach generujących wysoką temperaturę, muszą być kompletne i nieuszkodzone.

Zanieczyszczenia i pył

Czystość wnętrza maszyny jest kluczowa. Pył i kurz osadza się we wnętrzu maszyny, a w niektórych miejscach jak zagłębienia czy narożniki może być go nawet kilka centymetrów. Wnętrze młócącego zboże kombajnu jest wypełnione mieszaniną suchych resztek, drobin i różnej frakcji pyłu powstającego w procesie omłotu. Taka powietrzno-zbożowa mieszanka jest silnie wybuchowa i wystarczy czasem jedna wykrzesana iskra, by doszło do zapłonu czy nawet eksplozji. Innym czynnikiem sprzyjającym zapłonowi jest nawijanie się suchych źdźbeł na wałki w pobliżu łożysk.

Nagromadzone suche resztki zmieszane z olejem wyciekającym z nieszczelnych instalacji są bardzo trudne do ugaszenia.

Kamienie i ciała obce

W kombajnach zbożowych może dojść do "połknięcia" kamienia. Choć maszyny są wyposażone w łapacze kamieni, takie sytuacje nie są rzadkie. Kiedy w cepy bębna młócącego uderzy kamień, może wytworzyć się iskra, która doprowadzi do pożaru w układzie omłotowym kombajnu.

Czynniki ludzkie i zaniedbania

Część rolników czy operatorów kombajnów zapomina o zasadach, których powinni przestrzegać, by uniknąć niebezpieczeństwa. Pożar kombajnu zbożowego jest zwykle skutkiem zaniedbań. Nawet gdy pożar rozpoczyna się od kombajnu lub prasy, to jest często skutkiem zaniedbania człowieka, tzn. nieodpowiedniej obsługi codziennej lub głębszego zaniedbania, np. braku regularnej konserwacji. Pośpiech jest najgorszym doradcą wszystkich żniwiarzy.

Warunki atmosferyczne

Wpływ warunków atmosferycznych na przebieg zbiorów jest bardzo duży. Upał, rozgrzane do granic możliwości elementy robocze, wysokie temperatury, niska wilgotność powietrza i silny wiatr sprzyjają szybkiemu rozprzestrzenianiu się ognia. Silnik każdej maszyny, pracującej w wysokiej temperaturze, jest narażony na pożar ze względu na nadmierne nagrzanie. Zbyt często padający deszcz prowadzi do przerostu zbóż i pojawienia się pleśni na kłosach, która jest czynnikiem zwiększającym pylenie podczas zbiorów. Osad z pleśni opadający na poszczególne części kombajnu powoduje skutki podobne do tych wywoływanych przez kurz i również może doprowadzić do pożaru.

Skutki pożarów kombajnów

Pożary kombajnów podczas żniw prowadzą do dotkliwych zniszczeń. Konsekwencje pożarów w rolnictwie są zazwyczaj bardzo dotkliwe:

• Straty materialne: Kombajn objęty płomieniami jest często niszczony w całości, co stanowi ogromną stratę dla rolnika, zwłaszcza w kontekście trwających żniw i potencjalnej utraty dopłat. Oprócz zniszczenia samej maszyny, pożary mogą rozprzestrzeniać się na pola uprawne, niszcząc zebrane lub jeszcze niezebrane zboże, co dodatkowo pogłębia straty.
• Szkody środowiskowe: Utrata cennej warstwy gleby, zniszczenie siedlisk dla zwierząt i roślin.
• Zagrożenie dla życia i zdrowia: Ryzyko poparzeń i zatrucia dymem dla osób biorących udział w akcji gaśniczej lub znajdujących się w pobliżu pożaru. W przypadku pożaru, najważniejszą informacją jest fakt, że operator kombajnu zdołał bezpiecznie opuścić kabinę, co świadczy o jego szybkiej reakcji i priorytecie, jakim jest bezpieczeństwo życia ludzkiego.
• Zakłócenia w transporcie: Silne zadymienie może powodować utrudnienia w ruchu drogowym, a nawet jego czasowe wstrzymanie.

Przykłady incydentów pożarowych

Pożary kombajnów zbożowych oraz ścierniska stanowią poważne zagrożenie w sektorze rolniczym. Szczególną uwagę zwracają zdarzenia, w których ogień rozprzestrzenia się szybko, obejmując duże obszary pól uprawnych i stwarzając ryzyko dla pobliskich zabudowań.

• Pożar w Strzeżewie (gm. Kamień Pomorski): 30 lipca 2021 roku pożar objął ściernisko i słomę po kombajnie na powierzchni około 0,5 hektara, zagrażając pobliskim budynkom mieszkalnym i ruchowi drogowemu z powodu silnego zadymienia.
• Pożar kombajnu i ścierniska w powiecie wieluńskim: W miejscowości Turów pożar rozpoczął się od kombajnu zbożowego, a następnie przeniósł się na zboże na pniu (około 0,2 hektara) oraz ściernisko i słomę (około 1,8 hektara).

Zapobieganie pożarom kombajnów

Kluczowe znaczenie ma stosowanie odpowiednich środków zapobiegawczych, aby minimalizować ryzyko wystąpienia pożarów. Chociaż sezon żniwny dopiero się rozpoczyna, coraz częściej słyszymy informacje o pożarach kombajnów. Pożar maszyny rolniczej to zawsze ogromna tragedia, której jednak można uniknąć. Dobrze przygotowana do żniw maszyna to czysta maszyna. Zgodnie z KRUS do głównych przyczyn pożarów w rolnictwie należą m.in. przegrzanie części maszyn, w efekcie zaniedbania.

Regularne przeglądy i konserwacja

• Każdy kombajn, niezależnie od wieku, powinien przejść dokładny przegląd przedsezonowy przed rozpoczęciem wymagającej akcji żniwnej. Przegląd ten powinien obejmować wszystkie kluczowe podzespoły maszyny.
• Dobry stan techniczny i regularna konserwacja maszyny jest szczególnie ważna dla zapobiegania pożarom. Wszystkie systemy kombajnu muszą być sprawne. Regularne przeglądy i skrupulatna obsługa codzienna pozwolą wykryć ewentualne uszkodzenia, a także wycieki paliwa lub oleju.
• Upewnij się, że system chłodzenia jest sprawny, a przewody są dobrze zamocowane i w dobrym stanie.
• Szczegółowym i częstym przeglądem powinno się objąć klemy, akumulatory i ich przewody. Miejsca łączenia przewodów i ich styku do punktów "masy" nie należy malować ani zabezpieczać antykorozyjnie farbą podkładową. W razie przeglądu i konieczności wymiany oczka miejsce jego styku z powierzchnią korpusu powinno być wyczyszczone papierem ściernym do gołego metalu, co zapewni dobre połączenie i brak występowania szkodliwego tu zjawiska oporu elektrycznego.
• Szczegółowej uwagi wymaga kolektor wydechowy silnika, który należy czyścić nawet podczas przerw w pracy i sprawdzać stan jego szczelności.
• Wszelkie osłony termiczne muszą być zawsze w kompletnym stanie i nieuszkodzone.

Czystość maszyny

• Zachowanie czystości kombajnu to podstawa jego bezpiecznej pracy. Konieczne jest codzienne czyszczenie, zwracając szczególną uwagę na miejsca ułożyskowane, wałki i koła pasowe oraz współpracujące podzespoły.
• Do usuwania resztek pożniwnych najlepiej wykorzystać sprężone powietrze i szczotkę. Większość nowoczesnych kombajnów ma możliwość zamontowania opcjonalnej instalacji powietrza wraz ze sprężarką.
• Czyszcząc wnętrze, pamiętajmy o usunięciu resztek omłotu, pyłu i drobin roślinnych.
• W celu zapobiegania pożarom w komorze silnika stosuje się specjalne systemy przedmuchiwania, wykorzystujące sprężone powietrze, które jest kierowane na newralgiczne miejsca osprzętu silnika.
• Przestrzeń pod silnikiem należy dodatkowo przemywać wodą pod ciśnieniem przy uprzednim zdemontowaniu pokrywek z podłogi silnikowej.

Smarowanie

• Należy stosować smar o parametrach i gęstości zalecanej przez producenta. Prawidłowy codzienny serwis obejmuje wszystkie punkty smarowania, jednak nie należy przesadzać z ilością smaru.
• Częstotliwość smarowania jest dokładnie wskazana w instrukcji obsługi kombajnu, a także na znajdujących się na jego obudowie naklejkach informacyjnych. Ważne, żeby nie zaniedbywać smarowania i jego częstotliwości co 10, 50 czy 100 godzin pracy.

Kontrola układów

• Poważne zagrożenie pożarowe stanowi zapowietrzony odpowietrznik skrzyni korbowej.
• Podczas codziennej obsługi konieczne jest sprawdzenie stanu prawidłowego napięcia pasów klinowych. Nieprawidłowości w tym względzie mogą być powodem ich poślizgu co prowadzi do nadmiernego wzrostu temperatury, a w efekcie do powstania pożaru.
• Każdorazowo przed rozpoczęciem pracy wskazane jest uruchomienie kombajnu w celu sprawdzenia poprawności pracy poszczególnych mechanizmów. Słyszalne ocieranie lub stuki wskazywać mogą na występowanie usterki, którą należy usunąć po wyłączeniu silnika.
• Szczególną uwagę należy zwrócić na prawidłową pracę klawiszy wytrząsacza, podsiewacza i bębna młócącego. Po wyłączeniu silnika głównego należy sprawdzić oprawy łożysk przez dotknięcie ręką.
• Jeśli jakieś elementy kombajnu są nadmiernie rozgrzane, należy natychmiast zatrzymać maszynę i przeprowadzić dokładną kontrolę jej podzespołów.

Wyposażenie przeciwpożarowe

• Posiadanie podręcznego sprzętu gaśniczego (np. gaśnicy) na kombajnie. Kombajn należy wyposażyć przynajmniej w dwie gaśnice. Pierwsza z nich powinna znajdować się w kabinie kierowcy, a drugą należy umieścić na zewnątrz kombajnu.
• Gaśnice proszkowe służą do gaszenia silnika, a także instalacji elektrycznej. Pianowej można używać do tłumienia ognia w pozostałych podzespołach kombajnu.
• Gaśnice powinny być utrzymane w stałej sprawności technicznej i kontrolowane przez uprawnionego konserwatora. Najlepiej, gdy na kombajnie zamontujemy gaśnice przynajmniej 10-kilogramowe. Oczywiście każda z nich powinna mieć aktualny atest.
• Dobrą i polecaną praktyką jest wożenie na pomoście kabiny kanistrów z wodą. Tak samo warto mieć na kombajnie łopatę, aby zasypać płomienie ziemią.
• Warto, aby w podręczny sprzęt gaśniczy były także wyposażone ciągniki odbierające ziarno.
• Zbuduj w warsztacie obciążnik na przedni TUZ ciągnika, który na czas żniw wypełnij wodą.

Świadomość operatora i szkolenia

• Operatorzy kombajnów powinni być świadomi potencjalnych zagrożeń i znać podstawowe zasady reagowania w przypadku wystąpienia pożaru. Każdy użytkownik ma obowiązek skrupulatnego zapoznania się z instrukcją obsługi konkretnego sprzętu, a także z ustalonymi przepisami BHP.
• Kiedy w cepy bębna młócącego uderzy kamień, może wytworzyć się iskra, która doprowadzi do pożaru w układzie omłotowym kombajnu. Przed wyruszeniem w pole należy także zadbać o odpowiednie wyposażenie przeciwpożarowe maszyny rolniczej.

Zasady bezpieczeństwa w polu

• Oprócz oczywistych spraw, jak całkowity zakaz palenia tytoniu podczas prac żniwnych na koszonych polach, otwarty ogień i palenie tytoniu w odległościach mniejszych niż 10 m od pól, na których trwają zbiory, jak i stogów słomy, jest absolutnie niedopuszczalne.
• Tworzenie pasów przeciwpożarowych: Odoranie ścierniska na szerokość co najmniej 2 metrów od dróg, lasów i budynków.
• Pierwszą czynnością, której powinien się podjąć operator kombajnu po dostrzeżeniu płomieni jest odjechanie od nieściętego zboża i zgaszenie silnika w maszynie. Gdy pożar rozpoczyna się od kombajnu lub prasy, w miarę możliwości staraj się oddalić na pole mniej łatwopalne.
• Każde pozostawienie kombajnu i oddalenie się od niego wymaga odłączenia akumulatorów za pomocą wyłącznika.

Przechowywanie materiałów palnych

Sprawdź miejsca i sposoby przechowywania materiałów palnych (paliwa, nawóz, słoma, zboże powinny być składowane oddzielnie). Budynki, w których przechowywane jest paliwo, powinny być niedostępne dla osób trzecich i dzieci, posiadać utwardzoną powierzchnię i sprawną wentylację oraz nie mogą być miejscem składowania innych materiałów łatwopalnych. Ich oddalenie ma wynosić 5 m od granicy działki i obiektów budowlanych oraz 10 m od budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej. Zbiornik naziemny na paliwa płynne na użytek własny może mieć objętość maksymalnie 5000 l. Wymogi te są uregulowane przepisami (Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych I Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów oraz Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej).

Produkty roślinne należy składować w sposób uniemożliwiający ich samozapalenie. Twórz mniejsze stosy siana i słomy oraz właściwie je umiejsców.

tags: #pozar #kombajnu #latkow