Koniec października 1669 roku to czas, kiedy Włocławek powoli podnosił się z ruin po niszczycielskim potopie szwedzkim. Mieszkańcy miasta pracowicie odbudowywali swoje domy, choć wciąż widać było liczne wyrwy w zabudowie i nieusunięte zgliszcza po starych, drewnianych budynkach. Wiele z tego, co przetrwało brutalny najazd sprzed dwunastu lat, popadało w ruinę z powodu porzucenia i zaniedbania. Mimo tych trudności, we Włocławku nadal żyli ludzie dążący do normalności, bogactwa, pielęgnacji ducha i cieszenia się sztuką. Obraz zatytułowany Zgliszcza, namalowany przez nieznanego autora (prawdopodobnie w czasie II wojny światowej i będący obecnie własnością Muzeum Narodowego w Warszawie), symbolizuje ten okres, ukazując, ile zostało z Włocławka po szwedzkim potopie. W 1669 roku mieszkańcy miasta musieli niemalże wszystko stawiać od nowa, co udało im się osiągnąć dopiero w drugiej połowie XVIII wieku.
Geneza i Rozwój Kościoła św. Jana
Kościół św. Jana Chrzciciela we Włocławku należy do jednych z najstarszych świątyń w mieście. Choć dokładna data budowy pierwszej świątyni w tym miejscu nie jest znana, przypuszcza się, że istniała ona już w okolicach lokacji miasta około XIII wieku, na niewielkim wzniesieniu nad brzegiem Wisły. Budowa znanej nam dzisiaj świątyni rozpoczęła się na przełomie XV i XVI wieku, a w 1538 roku została oddana do użytku liturgicznego i konsekrowana pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Wokół kościoła koncentrowało się życie religijne okolicznej ludności, a działalność duszpasterską prowadzili zakonnicy benedyktyńscy z Mogilna.
Przemiany Architektoniczne
Bryła świątyni zmieniała się z czasem dość znacznie. W 1565 roku od strony północnej dobudowano kaplicę pod wezwaniem Jedenastu Tysięcy Dziewic (obecnie Pięciu Ran Chrystusa i św. Zyty), ufundowaną przez mieszczanina Wojciecha Kattenberga Kokoszkę. Piętnaście lat później, w 1580 roku, kościół otrzymał dobudowaną od strony zachodniej wieżę wraz z kruchta. W 1622 roku prezbiterium powiększono o półkolistą absydę, a w 1635 roku od strony południowej, staraniem archidiakona Sebastiana Grotkowskiego, dobudowano kaplicę pod wezwaniem Aniołów Stróżów (obecnie Matki Boskiej Szkaplerznej). Wieżę podwyższył i przebudował w 1768 roku ksiądz Wojciech Wierszucki, nadając jej obecny barokowy hełm. W 1780 roku na środku dachu dobudowano niewielką wieżyczkę. Kościół przechodził restauracje w XVII wieku z inicjatywy księdza Tomasza Wojtowicza oraz w latach 1844-1846 staraniem księdza Szymona Nowakowskiego.
Włocławski kościół św. Jana został wybudowany z cegły w stylu gotyckim. Jest to kościół jednonawowy o dwuprzęsłowym prezbiterium, pierwotnie zamkniętym prostą ścianą, a obecnie niższą i półkolistą absydą. Nawa, również dwuprzęsłowa, ma taką samą szerokość i wysokość jak prezbiterium, a oddzielona jest od niego ostrołukowym łukiem tęczowym. Od strony zachodniej do nawy przylega wieża, zwieńczona barokowym hełmem z latarnią. We wnętrzu świątyni znajduje się sklepienie sieciowe o bogatym rysunku, zbliżonym do gwiaździstego rysunku w nawie.
Wyposażenie Wnętrza
Wyposażenie kościoła św. Jana jest w zasadzie barokowe. W centrum świątyni znajduje się ołtarz, który powstał na początku XVIII wieku. Początkowo mieściły się w nim dwa obrazy patrona świątyni, św. Jana Chrzciciela: jeden ukazujący chrzest Jezusa w Jordanie, drugi zaś ścięcie św. Jana. Ołtarz prezentuje styl późnobarokowy, zwieńczony glorią z postacią Boga. Po bokach ołtarza podwieszona jest kotara wraz z czterema figurami aniołów. Obecnie w centrum ołtarza znajduje się obraz Matki Bożej Częstochowskiej w srebrnej sukience, wykonany przez Bolesława Rutkowskiego. Na zasuwie widnieje obraz przedstawiający patrona świątyni pędzla Romana Galińskiego.
W latach międzywojennych, po wojnie polsko-bolszewickiej, w 1921 roku mieszkańcy ufundowali wotum dziękczynne w postaci obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej w srebrnej sukni, w podzięce za ocalenie kraju. Po drugiej wojnie światowej ufundowano kolejną figurę Matki Bożej, jako wotum dziękczynne za przetrwanie wojny, wykonaną w piaskowcu przez Karola Hukana. W 1951 roku Helena i Lech Grześkowiczowie wykonali polichromię w nawie i przedsionku, którą odnowili w 1976 roku, przy okazji przebudowy prezbiterium.
Kościół w Zmaganiach z Żywiołem i Historią
Zanim wybudowano włocławskie bulwary, kościół św. Jana znajdował się w bezpośrednim sąsiedztwie wód Wisły, co stanowiło duże zagrożenie dla jego konstrukcji. Woda podmywająca grunt i fundamenty osłabiała świątynię, co prowadziło do wielokrotnych zalewów. Największe znane powodzie miały miejsce w XVIII wieku, w latach 1745 i 1758. Dla ich upamiętnienia w murach kościoła wmurowano dwie cegły z wyrytymi datami powodzi, a ich wysokość wskazuje dokładnie, dokąd sięgała woda. W związku z częstymi powodziami coraz częściej podnoszono głos w sprawie usypania bulwaru na brzegu Wisły, co nastąpiło w XIX wieku.
Mury kościoła św. Jana pamiętają także historię znacznie nam bliższą. Od strony Wisły z murów świątyni wystają trzy podłużne metalowe obiekty - oryginalne pociski artyleryjskie z czasów wojny polsko-bolszewickiej. Pociski te spadały na miasto w sierpniu 1920 roku podczas ostrzału Włocławka przez bolszewików ze wzgórz szpetalskich, będąc świadectwem tragicznych wydarzeń.
Ścianę świątyni od strony Wisły zdobi również tablica poświęcona Tadeuszowi Kościuszce. Została ona wmurowana 15 października 1917 roku podczas wielkiego pochodu upamiętniającego setną rocznicę jego śmierci. Tadeusz Kościuszko, jako generał wojsk polskich, przebywał we Włocławku od 1 lutego do 25 maja 1790 roku w celu przeprowadzenia reform w wojsku. Jego pobyt nie był jednak udany, o czym świadczą jego słowa: "Zaklinam na wszystko, co jest w życiu najmilszego, to jest żoneczkę i dziatki… abyś chciał JWPan Dobrodziej wyrwać mnie z miejsca tak nieprzyjemnego, kosztownego i nic jeszcze nie mającego. Bóg widzi: słowa nie mam do kogo przemówić - i dobrze, bo z wołami nigdy nie gadałem. Co za Gaskony!" Określenie "gaskony", którego Kościuszko użył wobec włocławian, oznaczało osoby pyszne i chełpliwe.
Działalność Duszpasterska i Zarządzanie Parafią
Jak wspomniano, działalność duszpasterską w kościele św. Jana początkowo prowadzili zakonnicy benedyktyńscy z Mogilna, prawdopodobnie prowadząc również parafię. W późniejszym okresie, gdy do pracy przystąpili księża diecezjalni, mnisi zachowali prawo patronatu nad kościołem. Fakt ten budził niezadowolenie włocławskich biskupów, którzy nie mieli pełnej władzy nad jedną z parafii w swoim biskupim mieście. W 1315 roku zawarto układ z benedyktynami, na mocy którego biskupi przejęli prawo do obsadzania parafii. Jednak w XV wieku biskupi pozbyli się tej parafii, przekazując ją opactwu mogileńskiemu, a do wikariuszy mogileńskich należała ona do 1618 roku. Początkowo urząd proboszcza sprawowali wikariusze katedralni na przemian, zmieniając się co roku. Biskup Hieronim Rozrażewski w 1593 roku uznał jednak, że taka forma pracy nie ma większego sensu.
Postacie Związane z Kościołem i Miastem
Dzięki archiwalnym dokumentom, poznajemy sylwetki włocławskich mieszczan i urzędników związanych z kościołem św. Jana i miastem w XVII wieku.
Dokument Mieszczanina Kazimierza Guniewskiego
W Archiwum Diecezjalnym we Włocławku znajduje się dokument określany jako "Dokument mieszczanina Kazimierza Guniewskiego". Jest to akt sądu wójtowsko-ławniczego z 1669 roku, przygotowany do doręczenia adresatowi. Adres kartki zawiera datę spisania dokumentu, a dokładniejsze datowanie wskazuje, że sąd zebrał się przed Dniem Świętego Szymona i Judy, blisko końca 1669 roku (tj. przed 28 października).
Dokument rozpoczyna się formułą Iudicium Expositum Bannitum, co dosłownie oznacza "Sąd Prawidłowo Otwarty". Skład sądu stanowili wójt Jan Lubocki oraz ławnicy Mateusz Chorąży, Jan Adamowski, Franciszek Szymański, Baltazar Kłubski (Kubski) i Adam Shrajski. W akcie tym Kazimierz Guniewski wraz z żoną Reginą potwierdzają zapis sześciu florenów polskich na rzecz Kapituły Katedralnej we Włocławku. Choć jest to suma skromna (12 lat po grabieży miasta przez Szwedów), za taką kwotę można było wyżywić jedną osobę przez półtora roku, kupić od trzech do sześciu par butów lub nabyć konia pociągowego.
W zapisie pojawia się również nazwisko Alberta Kowala, wikariusza Kapituły Katedralnej, który prawdopodobnie był osobą rozporządzającą legatem, a nie bezpośrednim beneficjentem. Dokument wskazuje, że państwo Guniewscy zobowiązali się przekazać floreny za pośrednictwem pierwszego posłańca. Wobec małżonków Guniewskich stosowano tytuł famatus/famata (sławetny/sławetna), rezerwowany dla mieszczan lub zamożnych rzemieślników wiejskich. Nazwisko Guniewski jest dziś bardzo rzadko spotykane, co skłania do hipotezy o zmianie pisowni w kolejnych pokoleniach. Istnieją poszlaki wskazujące na pokrewieństwo z Andrzejem Gumińskim, burmistrzem Włocławka, który w 1665 roku otrzymał przywilej na kamienicę od biskupa Kazimierza Floriana Czartoryskiego. Zarówno Guniewscy, jak i Gumińscy, wydają się nie przetrwać najazdu Moskali i epidemii na początku XVIII wieku, gdyż ich nazwiska nie pojawiają się w późniejszych dokumentach.
Wójt Jan Lubocki
Wspomniany w dokumencie wójt włocławski Jan Lubocki nie pojawia się w monografii miasta z 1933 roku, jednak wymieniają go inne publikacje, takie jak Słownik muzyków polskich Józefa Chomińskiego (1964) i niemieckojęzyczny Index bio-bibliographicus notorum hominium (2009). Jan Lubocki, mieszkaniec Włocławka, był w latach 1660-1684 organistą katedralnym. Grywał na organach zakupionych pod koniec XVI wieku przez biskupa Hieronima Rozdrażewskiego, poprzedzających instrument zbudowany w 1692 roku przez Mateusza Brandtnera z Torunia i współczesne organy firmy Jana Szpigla z Rychtala z 1893 roku.
Ławnik Mateusz Chorąży
Wśród ławników sądu w dokumentacji Guniewskiego wymieniony jest Mateusz Chorąży. Istnieją poszlaki, że może być on tą samą osobą co Maciej Chorąży, wymieniany przez księdza Morawskiego w dokumencie z 1683 roku jako fundator zapisów na rzecz ołtarza św. Mikołaja w Kościele św. Jana Chrzciciela we Włocławku. Rozporządzenie Komisji Dobrego Porządku z 1787 roku również wspomina dawną fundację Chorążego na rzecz ołtarza św. Mikołaja, nazywając go Mateuszem w kontekście sporu o plac we Włocławku. Nazwisko Chorąży, podobnie jak Guniewski, nie występuje w indeksie urodzeń parafii włocławskiej z lat 1758-1776, choć w bazie Geneteki znajduje się sporo metryk osób o tym nazwisku z wcześniejszych lat.
Ławnik Jan Adamowski
Jan Adamowski, kolejny ławnik, został opisany w III tomie Włocławskiego Słownika Biograficznego. Był on aptekarzem i radnym, zmarłym po 1670 roku. Rodzina Adamowskich nie pozostawiła jednak wyraźnych śladów związków z Włocławkiem w dostępnych źródłach.