W ostatnich latach województwo lubuskie doświadczyło kilku poważnych pożarów obiektów sakralnych, które wywołały znaczące straty i wzbudziły troskę o dziedzictwo kulturowe. Niniejszy artykuł przedstawia informacje na temat tych zdarzeń, skupiając się na incydentach z udziałem kościołów w Lutolu Suchym, Gorzowie Wielkopolskim i Sulęcinie, a także na działaniach podjętych w celu ich zwalczania i odbudowy.
Pożar kościoła w Lutolu Suchym
Przebieg zdarzenia i akcja gaśnicza
Pożar zabytkowego kościoła w Lutolu Suchym niedaleko Międzyrzecza w Lubuskiem został opanowany. Ogień objął dach świątyni. W akcji gaśniczej na miejscu walczyło 17 strażackich zastępów, a zgłoszenie o pożarze neogotyckiego kościoła pw. św. Piotra i Pawła z końca XIX wieku Straż Pożarna otrzymała w czwartek około godziny 12:30.
W chwili wybuchu pożaru w kościele nie było ludzi, nikt nie ucierpiał. Pożar wybuchł najprawdopodobniej na wieży XIX-wiecznej świątyni, a następnie przeniósł się na drewniany strop. Strażacy prowadzili akcję gaśniczą z zewnątrz budynku, kierując strumienie wody również z góry, za pomocą trzech wozów z wysięgnikami.
Starszy brygadier Marek Charkot, komendant powiatowy Państwowej Straży Pożarnej w Międzyrzeczu, ocenił, że była to trudna akcja gaśnicza, prowadzona na wysokości. Komendant PSP w Międzyrzeczu informował, że "sytuacja jest opanowana", choć działania strażaków na miejscu mogły potrwać jeszcze kilka godzin. Nikt nie odniósł obrażeń, a udało się również ocalić część wyposażenia.
Skutki pożaru i stan obiektu
Spaleniu uległa konstrukcja i pokrycie zadaszenia wieży oraz dachu nad główną częścią świątyni. Doszczętnie spalony dach i wieża to efekt pożaru, a praktycznie cały dach runął do wnętrza kościoła. Przyczyna pożaru nie jest na razie znana i zostanie określona przez biegłego z zakresu pożarnictwa. Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego oceni stan świątyni po pożarze.
Historia kościoła
Kościół pw. świętych Piotra i Pawła Apostoła to neogotycka świątynia wzniesiona w końcówce XIX wieku. Początkowo służyła jako zbór ewangelicki, a od sierpnia 1946 roku jest użytkowana przez katolików rzymskich. Świątynia położona jest w centrum wsi Lutol Suchy w powiecie międzyrzeckim, w gminie Trzciel, w województwie lubuskim.
Pożar Katedry w Gorzowie Wielkopolskim
Przebieg pożaru i akcja gaśnicza
W dniu 1 lipca 2017 roku pożar objął wieżę kościoła katedralnego pw. Wniebowzięcia NMP w Gorzowie Wielkopolskim. W wyniku pożaru wypaleniu uległy dwie górne kondygnacje wieży wraz z konstrukcją hełmu oraz latarni, obejmując słupy, rygle, zastrzały, krokwie i belki stropowe. Uszkodzone zostały także schody i drewniana posadzka. Ogień dotknął głównie partię ośmioboczną, nadbudowaną w 1621 roku nad średniowiecznym masywem wieżowym, oraz przylegające do niego poddasze pod dachem kopertowym.
Naprawa spalonej wieży katedry z lotu ptaka
Konstrukcja tej części wieży wykonana jest w konstrukcji ryglowej i licowana od zewnątrz cegłą ceramiczną. Całkowitemu wypaleniu uległy dwa z ośmiu słupów dźwigających latarnię, co spowodowało jej wychylenie. Na tej podstawie PSP podjęła decyzję o demontażu w dniu 2 lipca 2017 roku iglicy wraz z gałką oraz zwieńczenia latarni. Wobec oddziaływania dużych temperatur, cegła mogła utracić po części swoje właściwości fizyczne, a spoinowanie ulec wypłukaniu z powodu użycia wody pod dużym ciśnieniem w trakcie akcji gaśniczej. Niżej położone kondygnacje wieży pozostały nienaruszone.
Uszkodzenia i działania konserwatorskie
Należy zwrócić uwagę na inne uszkodzenia, zwłaszcza ubytki w pokryciu z blachy miedzianej hełmu i dachu kopertowego nad głównym masywem wieży, nadpalenia krokwi, a także zarysowania na ceglanych ścianach tamburu. Szczęśliwie w trakcie pożaru ocalały dzwony umieszczone w obrębie wieży - zarówno instrumenty położone poniżej kondygnacji narażonych na działanie ognia, jak też XV-wieczny dzwon podwieszony w obrębie latarni.
W trakcie akcji gaśniczej do wnętrza wieży i zarazem na emporę muzyczną przedostała się znaczna ilość wody. W związku z powyższym zamoczeniu uległy drewniane elementy konstrukcji, a także struktura murów wieży. Ze stanowiska konserwatorskiego nadmiar wody w obrębie wieży mógł spowodować nagły rozwój grzybów pleśniowych. Stąd też zalecono właścicielowi nieruchomości bardzo intensywne wietrzenie pomieszczeń wieży oraz dokonanie wyboru technologii absorpcji nadmiaru wilgoci metodą nieinwazyjną i jej bezzwłocznego zastosowania w uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków.
Przeprowadzone czynności w obrębie korpusu nawowego kościoła w dniach 3 i 11 lipca nie wykazały zagrożenia dla następujących zabytków ruchomych: ołtarza głównego oraz średniowiecznej grupy „Ukrzyżowania” umieszczonej na belce tęczowej. Szczęśliwie krucyfiks z około 1500 roku, eksponowany tradycyjnie w kruchcie podwieżowej, został wcześniej oddany do konserwacji, wobec czego nie był narażony na zniszczenie.
Natomiast monumentalny obraz olejny na płótnie ze sceną „Wniebowzięcia NMP” z kręgu Szymona Czechowicza, zawieszony na ścianie zachodniej, był zagrożony zawilgoceniem i destrukcją wskutek odparowania wody ze struktury ściany wieży. Obraz polecono ostrożnie zdemontować ze ściany i umieścić w części wschodniej kościoła. Ponadto destrukcji wskutek zalania wodą uległy miechy główne organów piszczałkowych (umieszczone w dolnej kondygnacji wieży), a zawilgoceniu - wiatrownice oraz inne drewniane elementy instrumentu.
Unikalne znaleziska i wartość historyczna
Przeprowadzono oględziny zdemontowanej ze zwieńczenia wieży mosiężnej iglicy, gałki oraz wiatrowskazu. W obrębie gałki ujawniono dobrze zachowaną tubę (prawdopodobnie zawierającą dokumenty i numizmaty), która w porozumieniu z Archiwum Państwowym w Gorzowie Wlkp. i Muzeum Lubuskim w Gorzowie Wlkp. miała zostać otwarta 14 lipca, a jej zawartość zabezpieczona lub poddana wstępnym pracom konserwatorskim. Ponadto w wieży umieszczona była ekspozycja muzealna obejmująca zabytki wypożyczone z Muzeum Lubuskiego im. Jana Dekerta w Gorzowie Wlkp. Większość z nich uległa zamoczeniu.
Kościół katedralny pw. Wniebowzięcia NMP w Gorzowie Wielkopolskim, z uwagi na reprezentowane wartości, wpisany jest do rejestru zabytków pod numerem 40 orzeczeniem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Zielonej Górze z dnia 15 stycznia 1954 roku oraz pod numerem KOK-I-1/76 decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gorzowie Wlkp. z dnia 19 października 1976 roku. Jest to dawny kościół farny wzniesiony pod koniec XIII wieku. Budowla jest orientowana, murowana z kamienia i cegły ceramicznej. Założona została na planie prostokąta z czworoboczną wieżą po stronie zachodniej i dodanym w 1489 roku po stronie przeciwnej pięciobocznie zamkniętym prezbiterium. Po stronie północno-wschodniej znajduje się zakrystia.
Wnętrze kościoła posiada układ pseudobazylikowy, trzynawowy, z rzędami filarów wspierających sklepienia krzyżowo-żebrowe. Z kolei nad prezbiterium założono sklepienia gwiaździste. Bryła kościoła jest rozczłonkowana, złożona z wieży, masywnego korpusu nawowego, prezbiterium oraz zakrystii. Dominantę stanowi prostopadłościenna wieża nakryta dachem kopertowym, która została w 1621 roku nadbudowana o ośmioboczny tambur zwieńczony hełmem i latarnią. Wewnątrz kościoła zachowały się cenne przykłady historycznego wystroju i wyposażenia. Po 1945 roku świątynia została podniesiona do rangi kościoła katedralnego. W okresie powojennym budowla była wielokrotnie remontowana. Dokonano m.in. strukturalnego wzmocnienia wieży, a następnie w 2007 roku adaptowano jej wnętrze na potrzeby ruchu turystycznego oraz zaaranżowano ekspozycję historyczną.
Pożar kościoła w Sulęcinie
Przebieg zdarzenia i skutki
W Wielkanocny poniedziałek, o godzinie 7:08, strażacy otrzymali wezwanie o pożarze kościoła w Sulęcinie. Ogień zniszczył część budynku, poszycie dachowe i ołtarz. Komendant Powiatowej Straży Pożarnej w Sulęcinie, Waldemar Konieczny, poinformował, że strażacy zastali dym wydobywający się z wieży kościelnej oraz spod poszycia dachu. Przyczyną pożaru najprawdopodobniej było zapalenie się wystroju bocznego ołtarza, skąd ogień przeniósł się na poddasze przez drewniany sufit. W akcji gaśniczej brało udział 12 zastępów strażackich.
Mieszkańcy wsi, którzy byli na miejscu od samego początku, starali się ratować, co się dało. Wiele przedmiotów stopiło się z powodu wysokiej temperatury. Spłonęły chorągwie o wartości 10-15 tys. zł każda, a także ołtarz Matki Boskiej z 1695 roku. W kościele znajdowało się wiele cennych, przedwojennych przedmiotów i kosztowności, które uległy stopieniu. Nowe poszycie dachu, które niedawno zostało wykonane, uratowało kościół przed całkowitym zniszczeniem.
Następstwa i plany odbudowy
Msza święta odbyła się w remizie strażackiej. Kościół jest zamknięty z powodu ryzyka zawalenia się jego części, a parafianie czekają na ekspertyzę budowlaną. Pożar nie był skutkiem podpalenia. Ubezpieczyciel prawdopodobnie nie pokryje wszystkich kosztów odbudowy, które mogą sięgnąć nawet miliona złotych. Parafianie planują zbiórki i samodzielne prace porządkowe oraz remontowe w miarę możliwości.
Zapobieganie i reakcja na zagrożenia
W odpowiedzi na pożar wieży gorzowskiej katedry, w Nowej Soli pięć jednostek straży pożarnej brało udział w ćwiczeniach przy kościele pw. św. Antoniego. Ćwiczenia te miały na celu przygotowanie do ewentualnej akcji gaszenia pożaru w obiektach sakralnych. Kapitan Tomasz Duber z PSP Nowa Sól poinformował, że ćwiczenia w kościele w Nowej Soli były udane, co podkreśla znaczenie prewencji i gotowości służb ratunkowych w ochronie cennego dziedzictwa architektonicznego Lubuskiego.