Katedra Notre-Dame de Paris to gotycka archikatedra w Paryżu, jedna z najbardziej znanych katedr na świecie. Jej sława wynika między innymi z powieści „Katedra Marii Panny w Paryżu” francuskiego pisarza Victora Hugo. Budowla, wzniesiona na wyspie na Sekwanie zwanej Île de la Cité, w 4. dzielnicy Paryża, stanowiła do 2019 roku cel dla około 14 milionów turystów rocznie.
Historia i Architektura Katedry Notre-Dame
Geneza i Budowa
Katedra powstała w miejscu po dwóch kościołach, zbudowanych jeszcze w IX wieku. Budowę rozpoczęto od strony wschodniej, tam gdzie znajduje się część poświęcona sacrum. Konsekracja ołtarza nastąpiła w 1182 roku, podczas panowania króla Filipa II. Wtedy to biskup de Sully odprawił uroczystą pierwszą mszę świętą w katedrze. Ówczesny Paryż stanowił centrum nowo kształtującej się potęgi europejskiej. Jego korzystne położenie pozwalało kontrolować przeprawy rzeczne i zapewniało dynamiczny rozwój. Handel stanowił klucz dla wzrastającej zamożności Paryża, który był również ośrodkiem kultu religijnego związanego ze świętym Dionizym (St. Denis).
Dwunastowieczny biskup Paryża, Maurice de Sully, był pod wrażeniem strzelistych sklepień i światła wypełniającego wnętrze bazyliki w Saint-Denis. Zachwycony nowym stylem gotyckim, postanowił wybudować równie imponujący kościół w samym sercu Paryża, który miał stać się ikoną spuścizny chrześcijaństwa i być poświęcony Matce Bożej. Okres ekonomicznego wzrostu Europy, szczególnie Francji, sprzyjał realizacji tego śmiałego założenia. Biskup, wspierany finansowo przez monarchę, zatrudnił architekta (którego tożsamość nie jest dziś znana) do zaprojektowania nowej katedry. Budowa wymagała wyburzenia rozmaitych domostw w tłocznym sąsiedztwie oraz dwóch istniejących kościołów, wzniesionych w miejscu antycznej pogańskiej świątyni. Wybudowanie katedry zajęło blisko 200 lat.
Charakterystyka Architektoniczna
Katedra Notre-Dame to przykład bazyliki z galeriami i z podwójnymi nawami bocznymi, co daje w sumie pięć naw. Podwójne nawy boczne przechodzą w podwójne obejście chórowe zwane ambitem. Problem rozszerzania się obejścia chórowego po promieniu na zewnątrz rozwiązano podwojeniem liczby kolumn w obejściu oraz oryginalną konstrukcją sklepienia z naprzemianlegle rozłożonych trójkątów. Dzięki następstwu jednakowych kolumn w arkadach nawy głównej, prosta i zaokrąglona część chóru zachowują rytm. Nawa główna posiada sześciodzielne sklepienie krzyżowo-żebrowe, a jej ściany składają się z trzech kondygnacji (arkady - empory - okna).
W początkowych fazach projektowania konstrukcja dachu oraz ścian była stosunkowo ciężka i masywna, co ograniczało rozmiar okien, zmniejszając ilość naturalnego światła wpadającego do wnętrza katedry. W 1220 roku postanowiono pozbyć się problemu górnego domknięcia wnętrza naw za pomocą sklepień żebrowych, charakterystycznego rozwiązania gotyckiego wykorzystującego układ przecinających się kamiennych żeber do podparcia konstrukcji. Pierwotnie ściany nawy głównej podzielone były na cztery części - ponad pasem arkad i empor powierzchnia ścian była przebita rozetami i mniejszymi niż obecnie oknami. Rozwiązanie to nie zyskało uznania, gdyż wnętrze katedry było zbyt ciemne, i już w XIII wieku okna powiększono. Późniejszy architekt wzbogacił system ścian i kolumn korpusu pewnymi wariantami. Empory zyskały wówczas trzy otwory, a ich podparcie z boków zamiast okrągłych służek gwarantują płaskie pilastry. W chórze, powstałym nieco wcześniej, zgodnie z normańską tradycją empory mają jeszcze dwuczęściowe otwory.
W 1240 roku, pierwszy znany architekt - Jean de Chelles - ukończył budowę nawy, a później dwóch wież fasady zachodniej. Rozpoczęto prace nad elewacjami transeptu, które kontynuował jego następca Pierre de Montreuil. Ostateczne poprawki wprowadzono po roku 1300 pod okiem architekta Jeana Ravy, który zaimplementował kolejne gotyckie innowacje architektoniczne - rozbudowany system przypór odciążających konstrukcję dachu i ścian. Transept katedry znajduje się w jej centralnej części, prawie pośrodku między wieżami zachodniej fasady a wschodnią apsydą. Nieznacznie występuje on poza mury zewnętrzne naw bocznych. Budowa zachodniej fasady przypada na lata 1200. Rozpoczął ją trzeci z kolei architekt katedry, prowadzący swe prace pod okiem biskupa Odona de Sully. Później kontynuowana była przez czwartego architekta, w czasie kadencji biskupa Williama z Avergue.
Fasada Zachodnia i Portale
Wieża północna (po lewej) została ukończona w latach 40. XIII wieku, a południowa w latach 50. Stworzona została bryła imponująca, prosta i harmonijna, emanująca siłą i statecznym dostojeństwem. Cztery masywne przypory pną się na szczyty wież, wznosząc je ku niebu, symbolizując boskość budowli. Kompozycja opiera się na kwadracie i okręgu - kwadrat symbolizuje przestrzeń stworzoną i ograniczoną, kontrastując z okręgiem, nieskończonością i idealną figurą pozbawioną końca oraz początku, będącą obrazem Boga. Najniższą kondygnację fasady stanowią trzy portale zatopione w wysuniętej do przodu ścianie parteru. Środkowy, przedstawiający scenę Sądu Ostatecznego, jest nieco wyższy i szerszy od pozostałych. Po prawej znajduje się portal św. Anny, a po lewej, wpisany w trójkątny szczyt portal maryjny. Powyżej nich znajduje się galeria królewska, element charakterystyczny dla gotyckich katedr francuskich, przedstawiająca 28 starotestamentowych królów Izraela. Została ona zrealizowana w pierwszej tercji XIII wieku i szybko zaczęła być interpretowana przez Paryżan jako przedstawienie królów francuskich. Ta interpretacja trwała przez wiele wieków, co spowodowało negatywne skojarzenia w okresie Rewolucji Francuskiej, kiedy to galeria uchodziła za symbol monarchii i despotyzmu.
Gdy w 1843 roku Viollet-le-Duc rozpoczął renowację katedry Notre Dame, na fasadzie nie było ani jednej rzeźby. Rozeta o średnicy 9,6 metra stanowi aureolę, której centrum pokrywa się z głową sylwetki Marii z Dzieciątkiem, stojącej w otoczeniu aniołów na galerii królów. Podczas gdy oś fasady akcentowana jest figurami biblijnych postaci cechujących się cnotliwością i czystością, na osi zdwojonych okien po lewej i prawej stronie znajdują się posągi Adama i Ewy - pierwszych ludzi skalanych grzechem. Rzeźby te również zostały odtworzone przez Eugène’a Viollet-le-Duc’a w XIX wieku. Powyżej, akcentującej oś fasady rozety, ciągnie się pas galerii maswerkowej. Najwyższy poziom tworzą szczyty wież, których szerokość determinowana jest poprzez podwójne obejście. Delikatnie wysunięte przypory wież są niejako wchłaniane przez ścianę parteru. W niszach przypór, znajdujących się na wysokości portali, umieszczone są 4 figury. Nisza w przyporze północnej (lewej) skrywa figurę biblijnego Szczepana. Po przeciwnej stronie fasady, w przyporze południowej znajduje się postać biskupa, najprawdopodobniej Dionizego - patrona Francji.
Portal św. Anny, znajdujący się pod prawą (południową) wieżą, częściowo został wykonany z rzeźb pochodzących ze starszego kościoła, poświęconego Matce Bożej, będącego częścią budowli z IV wieku. Spolia to pole łuku, górne nadproże drzwi i 52 kamienie łuku. Stary maryjny portal po prowadzonej od lat 20. XII wieku restauracji, włączeniu go do fasady Notre Dame oraz licznym dodatkom zyskał nowe znaczenie ikonograficzne. W centralnej części tympanonu znajduje się Matka Boża siedząca na tronie pod baldachimem i trzymająca na łonie Dzieciątko, a po jej bokach stoją dwa anioły. Za aniołami po lewej i prawej stronie znajdują się odpowiednio: biskup z siedzącym i piszącym akolitą, oraz klęczący król. Przypuszcza się, że są to wizerunki Germanusa - biskupa Paryża, oraz króla Childeberta - istotnej postaci dla powstania katedry. W nadprożu odnajdujemy, poczynając od lewej, pierwszego proroka Izajasza, następnie sceny Zwiastowania i Nawiedzenia. W odgraniczonej przestrzeni za umiejscowionym centralnie łóżkiem rozgrywa się scena Narodzin z Józefem, a za jego plecami scena zwiastowania pasterzom.
Środkowy portal fasady przedstawia scenę Sądu Ostatecznego. Program rzeźbiarski całego założenia charakteryzuje się jasnym i przejrzystym uporządkowaniem mowy obrazów, jakie tworzą poszczególne rzeźby, mając na celu trafienie do niepiśmiennych adresatów. W centrum górnego poziomu tympanonu widzimy sylwetkę Jezusa Chrystusa siedzącego na tronie sędziego. Na skraju tego samego poziomu znajdują się figury klęczących: po prawej Marii, a po lewej - apostoła Jana, wstawiających się za grzeszną ludzkością. Postaci te są oddzielone od Chrystusa aniołami, których sylwetki, trzymając w rękach krzyż, gwoździe i włócznie, wysuwają na pierwszy plan temat Męki i Śmierci Jezusa. Chrystus pokazuje swe rany w geście uniesionych dłoni. Jawi się jako Zbawiciel. Tronuje on nad niebiańską Jerozolimą z Apokalipsy św. Jana (12,2) o czterech wieżach. Chrystus wspiera swe stopy na rozpostartej nad miastem tęczy. Poniżej jest zobrazowane ważenie dusz - ludzie pozbawieni skruchy zostają posłani do piekieł. W archiwolcie po prawej widzimy strącenie jednego z nich. Posłuszni nauczaniu Kościoła mogą mieć nadzieję zbawienia, co obrazuje ich droga na łono Abrahama, które wskazuje anioł po lewej stronie pierwszej archiwolty. Na ościeżach stoi Dwunastu Apostołów zwróconych w stronę przedstawionego na trumeau nauczającego Chrystusa. Przedstawienia cnót i grzesznych czynów można dostrzec na biegnących poniżej dwóch rzędach reliefów, a na filarach drzwi znajdziemy postaci mądrych i głupich panien. Nadproże drzwi zrekonstruowane w XIX wieku prezentuje wskrzeszenie zmarłych na głos anielskiej trąby. Z grobów powstają wszyscy ludzie, wszystkich stanów. Aniołowie w pozach widzów obserwują zdarzenia na dwóch pierwszych archiwoltach obramujących tympanon. Portal Koronacji Marii znajduje się po północnej stronie fasady (po lewej). Ikonografię jego tympanonu należy czytać od dołu do góry. Nad trumeau ze stojącą Matką Bożą znajduje się daszek nad Arką Przymierza, po bokach którego widnieją postaci siedzących patriarchów i królów. Arka Przymierza ma symbolizować katolickie dopatrywanie się w Starym Testamencie przyjęcia Matki Bożej do nieba. Powyżej znajduje się scena obrazująca samo wniebowzięcie, a na samej górze aniołów koronujących Marię. W ościeżach umieszczone zostały sylwetki lokalnych świętych. Trzy portale zachodniej fasady - portal św. Anny, Portal Sądu Ostatecznego i Portal Koronacji Marii - tworzą spójną całość ikonograficzną.
Wirtualny spacer po zabytkowej architekturze katedry Notre Dame
Organy i Dzwony
Historia głównych organów katedry sięga 1357 roku, choć z pierwotnego instrumentu do dziś nie zachowało się nic. Wielkie Organy, liczące ponad 8000 piszczałek, zbudowane przez François Thierry’ego w XVIII wieku, zostały co prawda uszkodzone przez wodę podczas pożaru, ale główna ich konstrukcja ocalała. Organy chórowe wybudował w 1969 roku Robert Boisseau.
Historia dzwonów kościelnych w Katedrze Notre-Dame sięga XII wieku. Bezpośrednio przed początkiem rewolucji francuskiej (od 1769 r.) w katedrze znajdowało się łącznie 20 dzwonów: osiem w wieży północnej, dwa duże dzwony (Bourdons) w wieży południowej, siedem w krzyżującej się wieży i trzy na transepcie, które służyły jako dzwony zegarowe. Na południowej wieży wisi dzwon Emmanuel o szacowanej wadze 13 ton, uznawany za najbardziej melodyjny dzwon we Francji. Instrument ten, odlany w 1685 roku przez trzech ludwisarzy z Lotaryngii - Chapelle, Gillot i Moreau, jest jedynym dzwonem, który przetrwał do czasów współczesnych. Jest to dzwon o najniższej tonacji z zestawu dzwonów Notre-Dame.
Zestaw dziesięciu dzwonów wisi w dwóch zachodnich wieżach Notre-Dame od 2013 roku. Aby odciążyć Emmanuela, w południowej wieży zawieszono kolejny dzwon, który został odlany przez odlewnię dzwonów w Eijsbouts (Asten, Holandia) i nosi imię Maria, ku czci Matki Bożej, patronującej katedrze Notre-Dame i archidiecezji paryskiej. W wieży północnej zawieszono łącznie osiem nowych dzwonów, z których wszystkie zostały odlane przez odlewnię dzwonów Cornille-Havard (Villedieu-les-Poêles, Département Manche). Nazwy nowych dzwonów zostały wybrane z myślą o ważnych świętych lub osobach związanych z historią diecezji - najmniejszy dzwon ku czci kardynała Jean-Marie Lustigera (139. arcybiskupa Paryża), a inny dzwon nazwano „Benoît-Joseph” na cześć papieża Benedykta XVI. Dzwony zostały konsekrowane 2 lutego 2013 roku przez arcybiskupa Paryża André Vingt-Trois.
Pożar Katedry Notre-Dame (15 kwietnia 2019)
Chronologia Wydarzeń
Pożar katedry Notre-Dame w Paryżu wybuchł 15 kwietnia 2019 roku. Według późniejszych badań, ogień pojawił się na poddaszu katedry o godzinie 18:18. Pierwszy alarm pożarowy rozległ się o godzinie 18:20, w wyniku czego katedra została ewakuowana w ciągu kilku minut. Czujniki dymu natychmiast zasygnalizowały pożar pracownikowi katedry, który jednak nie wezwał straży pożarnej, lecz wysłał strażnika katedralnego do zbadania sprawy. Zamiast udać się na właściwe poddasze, strażnik został wysłany w niewłaściwe miejsce, na poddasze sąsiedniej zakrystii, i zgłosił, że nie ma pożaru. Strażnik zatelefonował do swojego przełożonego, który jednak nie odebrał telefonu. Około piętnaście minut później błąd został odkryty, po czym przełożony strażnika kazał mu udać się we właściwe miejsce. Straż pożarna nadal nie została powiadomiona.
Ponownie alarm pożarowy zabrzmiał o godzinie 18:43. O 18:49 strażnicy po ponownym sprawdzeniu dachu zlokalizowali ogień. Straż pożarna została wezwana o godzinie 18:51. Zgłoszenie o pożarze katedry Notre Dame strażacy dostali przed godziną 17 lokalnego czasu. Jednostki skierowane do walki z pożarem przybyły na miejsce w ciągu 10 minut od zgłoszenia. W płomieniach najpierw stanął fragment dachu, a płomienie objęły dach świątyni i znajdującą się na nim sygnaturkę. Później rozprzestrzeniły się na jedną z wież budowli. Iglica katedry zawaliła się o godzinie 19:50, zrzucając około 750 ton kamienia i ołowiu. Strażacy znajdujący się w środku otrzymali rozkaz powrotu na dół. W tym czasie ogień rozprzestrzenił się na północną wieżę, gdzie znajdowało się osiem dzwonów. Pożar dotarł do jednej z wież katedry Notre-Dame.
Działania Straży Pożarnej
W walce z pożarem brało udział blisko 400 strażaków, a około 500 strażaków pomagało w akcji gaszenia katedry. Strażacy skoncentrowali swoje wysiłki na północnej wieży, obawiając się, że jeśli dzwony spadną, mogą zniszczyć wieżę i zagrozić konstrukcji drugiej wieży oraz całej katedry. Musieli wspinać się po schodach zagrożonych pożarem i zmagać się z niskim ciśnieniem wody w wężach. Podczas gdy inni strażacy polewali schody i dach, dwudziestoosobowy zespół wspiął się po wąskich schodach wieży południowej, przeszedł do wieży północnej, opuścił węże w celu podłączenia ich do wozów strażackich na zewnątrz katedry i rozpylił wodę na ogień pod dzwonami. Podkreślono, że używano wszystkich dostępnych środków, z wyłączeniem zrzutu wody z helikopterów, co mogłoby zagrozić konstrukcji budowli. Trzech strażaków zostało rannych podczas gaszenia katedry. Pożar ugaszono 16 kwietnia około godziny 4:00 nad ranem. Trwało dogaszanie, a przede wszystkim ochładzanie konstrukcji katedry.
Skala Zniszczeń i Ocalone Elementy
Ocalała główna konstrukcja budowli oraz dwie wieże, a także trzy rozety z XII i XIII wieku. Dach świątyni doszczętnie spłonął, zaś zbudowana w XIX wieku według projektu Eugène’a Viollet-le-Duca sygnaturka uległa zawaleniu. Zniszczone zostały również fragmenty kamiennego sklepienia w nawie głównej, na jej skrzyżowaniu z transeptem oraz w północnej części transeptu, a także XIX-wieczne górne witraże w szczytach transeptu. Generał Jean-Claude Gallet, dowódca paryskiej straży pożarnej, poinformował, że najcenniejsze zabytki zostały w porę wyniesione i uratowane, w tym relikwie korony cierniowej oraz kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej i relikwie św. Jana Pawła II. Ze względu na trwający remont, miedziane posągi na iglicy zostały usunięte przed pożarem.
Przyczyna Pożaru i Śledztwo
Paryska prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie nieumyślnego spowodowania zniszczenia katedry. Według wstępnych ustaleń strażaków do pożaru doszło w wyniku prac remontowych. Pożar w katedrze Notre Dame w Paryżu miał „potencjalnie związek” z pracami renowacyjnymi budowli. W średniowiecznej katedrze prowadzono renowację iglicy nad nawą główną celem uszczelnienia. Prace te wymagały ogromnego rusztowania, ponieważ konstrukcja wznosiła się do 100 m wysokości. Prawdopodobne zaprószenie ognia nastąpiło na rusztowaniach ustawionych na dachu katedry. Pożar katedry spowodował uwolnienie do atmosfery 460 ton ołowiu.
Reakcje i Odbudowa
Reakcje Międzynarodowe i Solidarność
Informacja o pożarze paryskiej katedry Notre Dame zszokowała cały świat. Ze wszystkich stron napływały wyrazy solidarności z Francuzami w tych trudnych chwilach. "Notre-Dame Paryża jest Notre-Dame całej Europy. Stolica Apostolska przyjęła z szokiem i smutkiem wiadomość o strasznym pożarze, który zniszczył katedrę Notre Dame, symbol chrześcijaństwa we Francji i na świecie" - oświadczył rzecznik Watykanu Alessandro Gisotti. Wiceprezydent USA Mike Pence napisał, że katedra to ikoniczny symbol dla wierzących z całego świata, a widok domu Bożego w ogniu rozdziera serce. Prezydent USA Donald Trump nazwał katedrę Notre Dame jednym z największych skarbów na świecie. Prezydenci Warszawy, Wrocławia, Gdańska i Łodzi solidaryzowali się z Francuzami. Premier Mateusz Morawiecki podkreślił, że Notre Dame w ogniu jest ogromnym dramatem dla Kościoła i europejskiej historii, a minister kultury Piotr Gliński zaznaczył, że Polska dysponuje wspaniałymi fachowcami w dziedzinie konserwacji zabytków i jest gotowa pomóc w odbudowie.
"Polska wie, co to znaczy utracone dziedzictwo zniszczone w pożodze. Warszawę odbudowaliśmy z ruin sami. Katedrę Notre-Dame odbudujmy wszyscy razem jako Europejczycy" - pisał jeden z polityków. Michelle Obama, która wówczas przebywała w Paryżu, zapewniła, że współodczuwa ból Francuzów. Włoskie media, takie jak "La Repubblica" pisały: "Świat jest wstrząśnięty. Notre Dame już nie ma".
Plany i Wsparcie Finansowe
Prezydent Emmanuel Macron już w dniu pożaru zapowiedział odbudowę katedry. "Odbudujemy tę katedrę. Wszyscy razem. To jest niewątpliwie przeznaczenie francuskiego narodu" - powiedział. W związku z tym osoby prywatne, przedsiębiorstwa oraz francuskie i zagraniczne instytucje zadeklarowały pomoc finansową, w tym miliarderzy i firmy. Amerykańskie media pisały o "utracie kawałka duszy" przez Paryż, a przewodniczący PE Antonio Tajani zwrócił się do europosłów o przekazanie wynagrodzenia na odbudowę zniszczonej katedry. Polacy również zadeklarowali chęć zaangażowania się w odbudowę, w tym premier Mateusz Morawiecki. "U nas ludzie już się zgłaszają gotowi złożyć datki na odbudowę Katedry Notre Dame. Dziękuję za to, bo jestem przekonany, że odbudowa Katedry może stać się symbolem odbudowy Europy" - pisał przedstawiciel polskiego rządu.
Proces Odbudowy
W 2020 roku podjęto decyzję o odbudowie zniszczonych lub poważnie uszkodzonych części w identyczny sposób. Katedra Notre-Dame była zamknięta dla zwiedzających od dnia pożaru. Uroczyste otwarcie o charakterze świeckim odbyło się 7 grudnia 2024 roku, a pierwsza msza św. celebrowana przez arcybiskupa Paryża Laurenta Ulricha odbyła się dzień później.