Historia miejscowości i gminy Stary Zamość, choć bogata w wydarzenia społeczne, polityczne i ekonomiczne, naznaczona jest również licznymi incydentami pożarowymi, które kształtowały życie mieszkańców na przestrzeni wieków. Od tragicznych zdarzeń wojennych, które doprowadziły do spalenia wsi, po współczesne wyzwania związane z ochroną przeciwpożarową, Stary Zamość i jego okolice mierzyły się z niszczycielską siłą ognia.
Współczesne wyzwania: Incydenty pożarowe w Gminie Stary Zamość
Nawet we współczesnych czasach, gmina Stary Zamość doświadcza tragicznych w skutkach pożarów. Policjanci pod nadzorem prokuratury ustalają okoliczności tragicznego w skutkach pożaru drewnianego domu, do którego doszło w miejscowości Krasne w gminie Stary Zamość. W trakcie akcji gaśniczej ujawniono ciało mieszkającego tam 67-latka. Dyżurny zamojskiej komendy policji został powiadomiony o pożarze domu jednorodzinnego, do którego doszło w Krasnem. W trakcie akcji ratowniczo-gaśniczej wewnątrz spalonego domu ujawniono ciało mężczyzny. Na miejscu zdarzenia policjanci pod nadzorem prokuratora wykonali czynności procesowe, pracował tam także biegły z zakresu pożarnictwa. Ciało mężczyzny zostało zabezpieczone celem przeprowadzenia sekcji.
Podobnie, policjanci pod nadzorem prokuratury ustalają okoliczności tragicznego w skutkach pożaru domu, do którego doszło w innej miejscowości gminy Stary Zamość. W tym pożarze zginął 85-letni mieszkaniec posesji. Służby ratunkowe zostały powiadomione o pożarze domu jednorodzinnego kilka minut po godzinie 6:00. Wydobywający się z budynku dym zauważył mieszkający obok krewny właściciela posesji, gdzie doszło do pożaru. Z uwagi na duże zadymienie sam nie był w stanie wejść do środka i natychmiast zadzwonił na numer alarmowy 112. Na miejsce zdarzenia natychmiast pojechały służby, a załogi straży pożarnej przeprowadziły akcję ratowniczo-gaśniczą. Ogień strawił wnętrze murowanego budynku wraz z wyposażeniem. Policjanci na miejscu pożaru pod nadzorem prokuratora wykonują czynności procesowe, a także pracuje tam biegły z zakresu pożarnictwa.
Historyczne korzenie Starego Zamościa
Początki nazwy i władztwo Zamojskich
Pierwsze wzmianki o Starym Zamościu, początkowo występującym pod nazwą Zamoście, pochodzą z 1429 roku. Od 1443 roku do XIX wieku miejscowość była władana przez ród Zamojskich. Kiedy kanclerz wielki koronny Jan Zamojski założył w 1580 roku miasto Zamość, wieś nazwana została Starym Zamościem. W drugiej połowie XIX wieku miejscowość miała dwie nazwy: Stary Zamość Ordynacki i Stary Zamość Kościelny, co wynikało z podziału mieszkańców zmuszonych do odrabiania pańszczyzny w folwarku ordynackim lub kościelnym.
Na początku wsi od strony zachodniej stał kościół parafialny. Przez miejscowość biegła obsadzona drzewami droga zwana Kmicicowym Gościńcem, co zostało opisane przez Henryka Sienkiewicza w „Potopie”. Położenie ekonomiczne miejscowości było bardzo dobre dzięki usytuowaniu obok skrzyżowania dróg wiodących do Lublina, Krasnegostawu, Zamościa, gromady Skierbieszów i gromady Nielisz. Ze względu na tak dogodne położenie, władze carskie skupiły tu niezbędne urzędy obsługujące ludność miejscową i okoliczną.
Zmiany społeczne i administracyjne w XIX wieku
Reformy carskie i życie codzienne
W niedługim czasie po zniesieniu pańszczyzny rząd rosyjski wydał zlecenie pomiaru gruntów i sporządzenie dokładnego planu posiadłości ziemskich. Następnie wydano ustawę, która głosiła, że ziemia znajdująca się w rękach chłopów staje się ich własnością. W związku z pomiarami i rejestracjami zaprowadzono księgę wieczystą, zwaną Tabelą. Każdej osadzie uwidocznionej w Tabeli przyznano prawo korzystania z lasów i pastwisk. Włościanin mógł wybierać z lasów ordynacji zamojskiej drzewo opałowe i sosnę budulcową w ściśle określonych ilościach. Dniami wyjazdu do lasu, zwanymi „ugajne”, były środy i piątki każdego tygodnia. Ponadto każdy włościanin pasł swój inwentarz w lesie ordynackim codziennie od wiosny do jesieni. W latach 1863-1914 w ordynacji zamojskiej ściśle przestrzegano zawartych w Tabeli uprawnień chłopów. Każdego roku włościanie otrzymywali asygnaty uprawniające ich do pobierania należności serwitutowych. Wieś zaczęła życie wolne od pracy pańszczyźnianej. Chłopi, których „ukaz” carski nie zastał w posiadaniu ziemi, pozostali bezrolni.
Władze carskie powołały do życia gminę Stary Zamość, do której włączono piętnaście wsi z przyległymi do nich folwarkami w następującej kolejności: Stary Zamość, Wierzba, Krasne, Wisłowiec, Majdan Sitaniecki, Zabytów, Wiszenki, Sulmice, Kalinówka, Huszczka Mała, Huszczka Duża, Chomęciska Duże, Udrycze, Dębowiec, Chomęciska Małe. Obsada personalna gminy była nieliczna; na jej czele stali: wójt z wyboru i jego zastępca, sekretarz gminy i jego pomocnik. Wójt urzędował dwa dni w tygodniu (we wtorki i soboty), co oznaczało, że gmina nie ponosiła dużych kosztów.
W tym okresie życie na wsi zaczynało się stabilizować. Dokonano powszechnego spisu ludności, ustalono wielkość podatków, odbywał się regularny pobór rekrutów do armii rosyjskiej, choć z pewnymi ograniczeniami - nie brano do wojska najstarszych synów. Podatki płacono jednorazowo i terminowo, a ich zbieraniem zajmował się sołtys, który miał sporządzone listy płatników.
Rozwój mediów i świadomości społecznej
Około roku 1898 na wieś zaczęła docierać gazeta „Zorza”, którą włościanie czytali z dużym zainteresowaniem. Później pojawiły się dwie inne gazety - „Zaranie” i „Gazeta Świąteczna”, których artykuły wyrażały odrębne poglądy na sprawy chłopów. Następnie pojawiły się jeszcze trzy czasopisma: „Posiew”, „Polak”, „Głos Ludu”. „Zaranie” pozyskało sobie we wsi najwięcej czytelników i prenumeratorów, co świadczyło o rosnącej świadomości i zainteresowaniu sprawami publicznymi wśród mieszkańców wsi.
Stary Zamość w obliczu wojen światowych
Wojna rosyjsko-japońska i I wojna światowa
W 1904 roku prasa podała wiadomość o wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej. Pomimo braku powszechnej mobilizacji pod zaborem rosyjskim, w czynnej armii rosyjskiej służyli także Polacy. Wkrótce ogłoszono powszechną mobilizację, powołując do wojska nawet rezerwistów do 42 lat. Z powiatów Zamość, Hrubieszów i Krasnystaw rezerwistów powołano do Chełma i Kobrynia, gdzie wydano im umundurowanie i broń i wcielono do kompanii 10 Pułku Atamańskiego, wchodzącego w skład 26 Korpusu Armii Rosyjskiej. Mobilizacją objęto także konie, co spowodowało brak ludzi i siły pociągowej w rolnictwie.
Niedługo później rozpoczęła się wojna rosyjsko-austriacka. Walczące armie rozciągnęły swoje fronty wzdłuż Bugu i Sanu. W Starym Zamościu w czasie walk spaliło się wiele zabudowań. Ludność chroniła się w pobliskich lasach. Jesienią 1914 roku wojska austriackie cofnęły się do Karpat. W połowie lata 1915 roku ofensywa austriacka nabrała rozmachu. Do wsi Stary Zamość przybył konny oddział Dońskich Kozaków w celu ewakuowania ludności. Po zakończeniu ewakuacji wieś została spalona. Część mieszkańców wyjechała w głąb Rosji, część ukryła się w lasach. Z chwilą nadejścia wojsk austriackich, ludzie wrócili do wsi, by w trudnych warunkach zakończyć spóźnione żniwa.
Okres międzywojenny i II wojna światowa
W okresie międzywojennym ludność Starego Zamościa zajmowała się przeważnie rolnictwem, rzemiosło ograniczało się do kowali i stolarzy. Do 1914 roku handel rozwijał się słabo, opierając się na sklepach prywatnych. Pierwszy sklep spółdzielczy w Starym Zamościu założono w 1912 roku, zaopatrujący w artykuły spożywcze i galanteryjne. Organizatorami byli m.in.: Antoni Gil, Kazimierz Mazurek, Adam Wróblewski, Antoni Molas, Tomasz Zderkiewicz, Jan Zderkiewicz oraz ks. Mikołaj Gozdalski. Sklep prosperował dobrze pod nadzorem własnego zarządu.
W roku 1916 mieszkańcy Starego Zamościa oraz sąsiedniej Wierzby utworzyli w konspiracji Polską Organizację Wojskową (POW). Jej organizatorami byli Tadeusz Paszkowski, Jan Jachorek, Jelnicki, Józef Kusy, Jan Maziarczyk. Prezesem został Jan Jachorek, a dowództwo marszówki objął Jelnicki. Zadaniem POW była rekrutacja lokalnych szeregów oraz utrzymanie kontaktu z Legionami Polskimi. „Peowiacy” wierzyli w odzyskanie niepodległości po wojnie i długiej niewoli. W 1917 roku z inicjatywy POW rozpoczęto nauczanie dzieci, początkowo w siedzibie Karola Namysłowskiego, prowadzone przez panią Namysłowską.
Lokalne władze austriackie zajęły budynek gminy oraz były areszt gminny. Żandarmi austriaccy wydawali rozporządzenia administracyjne i wyznaczali kontyngenty zboża, mięsa, roślin okopowych, warzyw, siana i słomy, a także dysponowali zezwoleniami na przemiał zboża. Mimo wojny i trudnych warunków bytu, mieszkańcy Starego Zamościa stawiali domy i zabudowania gospodarcze, przezwyciężając brak wozów czy koni. Kontyngenty były bardzo uciążliwe, co ilustruje ówczesną ciężką sytuację materialną ludności.
W 1918 roku Polska odzyskała niepodległość. Sporządzono listy wyborcze do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej; na Gminę Stary Zamość przypadała tylko jedna komisja wyborcza, co powodowało duży ścisk. Na wybory wójta zwołano zebranie całej gminy, a głosowanie odbyło się przez podniesienie ręki. Wójtem został Józef Królikowski z Wisłowca, który pełnił funkcję przez dwie kadencje. Władze gminne rozpoczęły organizację prac związanych z budową dróg i szkół. Większość robót odbywała się systemem szarwarkowym, czyli społecznie, co sprawiło, że prace szybko postępowały. Wybudowano szkoły w Wierzbie, Chomęciskach Dużych, Majdanie Sitanieckim, Wisłowcu. Zakupiono również posiadłość Zawadzkich w Udryczach z przeznaczeniem na szkołę podstawową.
W czasie II wojny światowej Niemcy rozpoczęli akcję germanizacyjną, poszukując wśród ludności polskiej obywateli o niemiecko brzmiących nazwiskach. „Generalny Plan Wschód” zakładał wysiedlenie mieszkańców ze wschodniej Europy i zasiedlenie jej ludnością niemiecką. Do tej strefy wysiedleń wyznaczono m.in. powiat zamojski, co oznaczało wysiedlenia miejscowości na terenie dzisiejszej gminy Stary Zamość. Ludność Udrycz ucierpiała najbardziej - w tragiczną mroźną noc z 28 na 29 listopada 1942 roku wieś została otoczona przez Niemców, a mieszkańcy wypędzeni z domów i podzieleni na dwie grupy.
W rejonie gminy w 1943 roku silnie rozwinęła się działalność partyzantów. Np. w noc z 31 grudnia 1942 roku na 1 stycznia 1943 roku partyzanci wysadzili w powietrze most kolejowy w Ruskich Piaskach, a skutki tego ataku odczuli mieszkańcy Majdanu Sitanieckiego.
Stary Zamość po II wojnie światowej i czasy współczesne
Pierwszym powojennym wójtem, wybranym w jawnym głosowaniu, został Andrzej Kardasz. Rozpoczęto parcelację folwarków, a ziemię przydzielono chłopom bezrolnym i małorolnym. W 1951 roku zniesiono urząd wójta na rzecz Naczelnika Gminy, podległego bezpośrednio władzom państwowym. Kontynuowano budowę dróg, m.in. do Majdanu Sitanieckiego, Udrycz, Chomęcisk Dużych, Wisłowca, Podstarego Zamościa, Wierzby II. Rozpoczęto także budowę sieci wodociągowych. Rok 1989 przyniósł zmianę ustroju Polski, otwierając nowy rozdział w historii Starego Zamościa i całego kraju.
Rozwój ochrony przeciwpożarowej w Zamościu i regionie
W XIX wieku w Zamościu, podobnie jak w innych miastach, przeważała drewniana zabudowa, sprzyjająca powstawaniu pożarów. Sytuacja ta wymagała powołania zorganizowanej grupy ludzi wyposażonej w sprzęt do walki z żywiołem. Z inicjatywy zamojskiego aptekarza Karola Kłossowskiego 30 czerwca 1882 roku powołano Zamojską Straż Ogniową (ZSO), a Kłossowski został jej pierwszym prezesem. Była to pierwsza ochotnicza straż na terenie ówczesnego powiatu zamojskiego.
Strażnica ZSO mieściła się w budynku dawnej stajni kozackiej przy ul. Partyzantów. Do walki z żywiołem strażacy używali wozów konnych wyposażonych w sikawki ręczne, na wyposażeniu były też dwa dwukołowe beczkowozy o pojemności 400 litrów. Do alarmowania używano trąbki, na dźwięk której do strażnicy dostarczane były konie. Działająca pod carskim zaborem straż, pomimo nieprzychylności zaborcy, krzewiła ducha polskości. Działania ZSO spotykały się z dużym uznaniem mieszkańców miasta, czego dowodem był ufundowany przez społeczeństwo sztandar. Poświęcenia jego dokonał 29 czerwca 1918 roku w kościele kolegialnym ks. Józef Dąbrowski w obecności Bolesława Chomicza, Prezesa Instytucji Ubezpieczeń Wzajemnych Budowli od Ognia w Królestwie Polskim, a także Prezesa Związku Florańskiego.
5 października 1926 roku w Zamościu odbył się zjazd Ochotniczych Straży Pożarnych powiatu zamojskiego, na którym wskazano i ustalono zasady organizacji jednostek straży pożarnych. W tym dniu odznaczono zasłużonych działaczy ZSO oraz odbyły się pierwsze na Zamojszczyźnie zawody strażackie Ochotniczych Straży Pożarnych, w których wzięło udział 6 jednostek OSP, w tym także Zamojska Straż Ogniowa. W 1927 roku z funduszy Zarządu Miejskiego zakupiono pierwszą motopompę. Rok później na wyposażeniu strażnicy był również samochód-polewaczka. Z inicjatywy Antoniego Ferensa w 1930 roku na Nowym Mieście został utworzony II oddział straży, liczący 26 strażaków, wyposażony w sikawkę ręczną i konne środki transportowe. W następnym roku na przedmieściu Majdan Stanisław Iwaniuk powołał III oddział, który stanowiło 25 ochotników, wyposażony w sikawkę dwukołową i wóz rekwizytowy. Poza działalnością bojową ZSO prowadziła także działalność kulturalną, tworząc 35-osobową orkiestrę strażacką.
"Straż pożarna" (1960) /CAŁY FILM/
W czasach okupacji hitlerowskiej Zamojska Straż Ogniowa miała bardzo wąski teren działania, gdyż nie była dopuszczana do pożarów w pacyfikowanych wioskach. Wielu działaczy pożarnictwa przeszło do ruchu oporu, wielu aresztowano, a część zginęła w obozach koncentracyjnych. Komendantem został Niemiec Kert, który przymusowo powołał 90 osób do służby w pogotowiu zawodowym. Rozwiązano II i III oddział Straży Pożarnej. Okupanci, opuszczając miasto, zrabowali podstawowy sprzęt gaśniczy; pozostał jedynie sprzęt ukryty i przechowywany przez strażaków.
15 sierpnia 1944 roku powstała Zawodowa Straż Pożarna (ZSP). Zarząd Miejski zakupił motopompę, która umieszczana na wozie ciężarowym stanowiła pierwszy wóz bojowy. W tym czasie ZSP była zaopatrywana w coraz lepszy sprzęt gaśniczy, a załogę stanowiło 32 pracowników posiadających pełne wykształcenie fachowe. W 1963 roku zorganizowano w Zamościu I zawody powiatowe, a po nich również I Wojewódzkie Zawody Pożarnicze, na których OSP Dzielce wywalczyła I miejsce i rok później reprezentowała województwo na I Krajowych Zawodach Pożarniczych w Zabrzu. Ważnym wydarzeniem w działalności OSP były obchody Dnia Strażaka w 25-lecie Polski Ludowej. Na skutek reformy administracyjnej kraju w 1975 roku została powołana Wojewódzka Komenda Straży Pożarnej. Mimo stanu wojennego, w 1982 roku z okazji 100-lecia Zamojskiej Straży Pożarnej zorganizowano jubileuszową uroczystość. Uroczystości rozpoczęły się od złożenia wieńców na grobie założyciela ZSP oraz na zamojskiej rotundzie ku czci strażaków poległych w II wojnie światowej. Podczas uroczystości na Rynku Wielkim ZSP w Zamościu została odznaczona Złotym Znakiem Ochotniczych Straży Pożarniczych i odznaką Zasłużony dla Zamojszczyzny. Liczni funkcjonariusze ZSP i zasłużeni działacze otrzymali medale zasługi.