Przegląd Naukowych Publikacji i Literatur Specjalistycznych w Pożarnictwie

portalcenter.cl

Dziedzina pożarnictwa, będąca fundamentem bezpieczeństwa publicznego, opiera się na ciągłym rozwoju wiedzy i doskonaleniu praktyk. Kluczową rolę w tym procesie odgrywają publikacje naukowe, podręczniki, monografie oraz artykuły specjalistyczne, które prezentują wyniki badań, analizy historyczne, nowe taktyki, techniki i rozwiązania technologiczne. Poniższy przegląd przedstawia zbiór istotnych pozycji literatury, które wspierają profesjonalistów, badaczy i studentów pożarnictwa w Polsce i za granicą.

Podręczniki i Kompendia Wiedzy

Jedną z kluczowych pozycji w literaturze pożarniczej jest „Pożary - kompendium wiedzy”. Jest to specjalistyczna książka z zakresu bezpieczeństwa pożarowego, przeznaczona przede wszystkim dla strażaków Państwowej Straży Pożarnej (PSP) i Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), a także dla instruktorów, szkoleniowców, studentów pożarnictwa oraz wszystkich osób zawodowo związanych z ochroną przeciwpożarową. Książka została opracowana pod redakcją naukową mł. kpt. mgr. inż. Mateusza Szymczaka, a w jej powstaniu udział wzięło 12 specjalistów - praktyków i teoretyków ochrony przeciwpożarowej, ratownictwa oraz prawa. To niezastąpione źródło informacji, które pomaga każdemu ratownikowi zrozumieć przyczyny powstawania pożarów oraz skutecznie reagować w sytuacjach kryzysowych. Publikacja liczy 268 stron i została podzielona na 4 rozdziały tematyczne, obejmujące łącznie 20 szczegółowo opracowanych zagadnień. Jest to ważne źródło informacji dla dowódców zastępów i sekcji, oficerów odpowiedzialnych za szkolenia, a także słuchaczy szkół pożarniczych. Książka ma format B5 (162 x 235 mm) i miękką okładkę, co ułatwia korzystanie z niej zarówno w biurze, jak i w terenie podczas szkoleń czy zajęć praktycznych. Została wydana w języku polskim przez Elamed Media Group (ELAMED), znanego wydawcę specjalistycznych publikacji dla służb ratowniczych i branży bezpieczeństwa. Wyróżnia się szczegółowym podejściem do zrozumienia genezy pożarów, co pozwala strażakom i specjalistom lepiej przewidywać zachowanie się pożaru w różnych warunkach. Książka prezentuje klasyfikację przyczyn pożarów, ułatwiając identyfikację typowych scenariuszy oraz potencjalnych zagrożeń w różnych środowiskach. Jednym z jej charakterystycznych elementów są szczegółowe analizy realnych zdarzeń pożarowych, co stanowi solidne wsparcie w przygotowaniu do egzaminów, prowadzeniu szkoleń oraz analizie taktycznej działań ratowniczych. Ponadto, publikacja wyjaśnia, jak prawidłowo dokumentować zdarzenia, jakie są wymagania dowodowe oraz jak interpretować orzecznictwo sądowe dotyczące pożarów. Kompendium prezentuje szeroki zakres nowoczesnych rozwiązań technologicznych wykorzystywanych w straży pożarnej, takich jak drony, kamery termowizyjne czy zaawansowane systemy łączności, które znacząco podnoszą efektywność i bezpieczeństwo działań. Książka zawiera liczne zdjęcia i ilustracje, które wizualizują omawiane zagadnienia, w tym taktykę działań gaśniczych, budowę sprzętu pożarniczego czy schematy rozwoju pożarów. To wieloaspektowe i kompleksowe ujęcie tematyki pożarów gwarantuje jej wysoki poziom merytoryczny.

Wśród innych pozycji o tematyce taktycznej i technicznej, warto wymienić prace takie jak „The SILVANUS handbook on systematic methodology for the preparation and pre-planning activities for wildfire response” pod redakcją Pawła Gromka i Anny Szajewskiej, wydane przez Fire University w 2025 roku, oraz „Live fire training: principles and practice” wydane przez International Association of Fire Chiefs, International Society of Fire Service Instructors i National Fire Protection Association w 2016 roku. Ocenę skuteczności gaśniczej wybranych rozwiązań sprzętowych przedstawia pozycja „Ocena skuteczności gaśniczej wybranego sprzętu rozpylającego podczas gaszenia pożarów wewnętrznych grupy A" Jerzego Gałaja (ISBN 978-83-952375-6-0).

Bezpieczeństwo i Dobrostan Strażaków

Kwestie bezpieczeństwa i dobrostanu strażaków są obszernie omawiane w literaturze. Książka „Fire and emergency services safety and survival” Travisa Forda (2017) porusza tematykę zarządzania ryzykiem, BHP, wypadków strażaków oraz zagrożeń dla życia i zdrowia w ratownictwie. Artykuły takie jak „Dienstunfall mit zwei toten Feuerwehrangehörigen in Sankt Augustin” Jochena Thornsa (2025) analizują przyczyny i zapobieganie wypadkom śmiertelnym. „Życie w cieniu służby, pasji i poświęcenia” Michaliny Musiał (2025) przedstawia wywiad z żoną strażaka, poruszając kwestie ryzyka zawodowego. „Bezpieczeństwo strażaków w działaniach ratowniczych” Anny Prędeckiej (2025) skupia się na środkach ochrony indywidualnej i akcjach ratowniczo-gaśniczych. „Identification of gaps in the awareness of firefighter rescuers regarding factors affecting their psychophysical well-being” Darii Gąski i Barbary Szykuły-Piec (2025) bada psychofizyczny dobrostan strażaków. Artykuły autorstwa Tomasza Milczarczyka („Dieta przeciwnowotworowa”, 2025), Adama Zdunka („Dekada rozwoju refleksji i służby”, 2025, o psychologii pożarniczej) i Małgorzaty Ordon („Stres w akcji”, 2025) koncentrują się na zdrowiu, profilaktyce chorób zawodowych i radzeniu sobie ze stresem. Łukasz Dudziński w swoich artykułach porusza tematykę

„Niewidzialnego zagrożenia” (możliwości kontaktu z materiałem biologicznym, profilaktyka chorób zakaźnych, 2025) oraz „Groźnych zatruć wziewnych” (mechanizm zatrucia, konsekwencje zdrowotne, pomoc medyczna, 2025). Adriana Wawrzyniak przedstawia

„Zdrowie psów ratowniczych” (urazy i schorzenia, stres, pierwsza pomoc, 2025), natomiast Mateusz Krzemiński omawia „Rozwód z obrączką” (metody usuwania biżuterii z rąk poszkodowanych, 2025). Szymon Ptak w swojej publikacji (ISBN 978-83-957235-3-7) analizuje „Zagrożenia elektroenergetyczne w środowisku pracy”, co jest istotne w kontekście bezpieczeństwa strażaków.

Historia Pożarnictwa

Historia pożarnictwa w Polsce i na świecie jest bogato udokumentowana. Biografia strażacka Pawła Rochali pt. „Bolesław Chomicz i jego czasy” (2019) przedstawia postać wybitnego polskiego pożarnika. Jerzy Gutkowski opisał „Warszawską Straż Pożarną 1836-2016”, a artykuł Pawła Motyki (2025/2026) wspomina o „Strażakach seniorach”. Renata Maj w książce „Dzieje straży pożarnych w Białej Podlaskiej 1874-2014” (2014) oraz Bogusław Ulicki w pracach „Pożary i obrona przed nimi w starej Warszawie” (2014) i „Materiały do historii ochrony przeciwpożarowej w Volumina Legum” (2014) przedstawiają historyczne aspekty ochrony przeciwpożarowej i prawa. Lokalną historię pożarnictwa dokumentują Piotr Paweł Bielicki i Zdzisław Pęgowski w „Kutnowskiej ochotniczej i zawodowej straży pożarnej w latach 1879-2014” (2014), Bogumiła Trybulska w pracy „Inowrocławska straż pożarna na tle historii ochrony przeciwpożarowej miasta i powiatu: (1838-1992)” (2014) oraz Andrzej Pasternak, opisujący „90 lat Ochotniczej Straży Pożarnej w Kotlarce” (2014). Maria Smoleń dokumentuje „Straże pożarne w powiecie Grodziskim” (2014). Książka o strażakach Ziemi Wołomińskiej (2014) i pozycja Sabiny Bober o „Ochotniczej Straży Pożarnej w Zielonce” (2014) to kolejne przykłady regionalnych opracowań. Historia służby pożarniczej na Białorusi również doczekała się publikacji (2014).

Wojciech Jabłonowski w monografii „Warszawska Straż Ogniowa (1836-1939)” opisał dzieje jej powstania, rozwoju i działalności, opierając się na solidnych podstawach źródłowych. Praca ta składa się z trzech rozdziałów, aneksów, a także wykazu źródeł i literatury. W pierwszej części autor omówił walkę z pożarami w Warszawie od czasów średniowiecznych do 1836 roku, przedstawiając sposoby zwalczania pożarów w dawnej Warszawie oraz ich grozę i trudności w skutecznym prowadzeniu działań. Książka poświęca dużo miejsca ludziom strażackiej służby, uwypuklając ich patriotyczne postawy. Rozdział trzeci ukazuje działalność Warszawskiej Straży Ogniowej (WSO) w okresie I wojny światowej i Polski Niepodległej, w tym walkę warszawskich strażaków z okupantem niemieckim i ich współpracę z organizacjami militarnymi. Autor nakreślił bogatą panoramę działań strażaków, przedstawił najsłynniejszych dowódców oraz codzienną służbę strażacką okresu międzywojennego. Ciekawym uzupełnieniem są aneksy, m.in. opisy ciekawszych pożarów (przedruki z prasy), szczegółowe kalendarium ochrony przeciwpożarowej (od średniowiecza do 1939 roku) oraz kopie oryginalnych dokumentów. Książka zawiera 152 zdjęcia ilustrujące dzieje WSO, a streszczenie, kalendarium i podpisy pod zdjęciami są dostępne w angielskiej, niemieckiej i rosyjskiej wersji językowej.

Książka poświęcona jest Józefowi Tuliszkowskiemu - wybitnemu polskiemu pożarnikowi, organizatorowi ochotniczych straży ogniowych, współtwórcy i redaktorowi działu technicznego „Przeglądu Pożarniczego”, działaczowi niepodległościowemu, autorowi wielu podręczników i artykułów fachowych. Publikacja ta, napisana w formie opowieści, przedstawia jego bogate życie i działalność, uwypuklając głęboki patriotyzm. Opracowanie uzupełniają aneksy, w tym bibliografia książek i broszur Józefa Tuliszkowskiego oraz wykaz jego ważniejszych artykułów. Kolejna pozycja zawiera wspomnienia opisujące udział strażaków zawodowych w Powstaniu Warszawskim w 1944 roku oraz ich współdziałanie z formacjami Armii Krajowej. Książka ta została wydana w 50. rocznicę utworzenia Armii Krajowej, co podkreśla jej wartość historyczną. Historia rozwoju techniki pożarniczej w zakresie sikawek, motopomp i samochodów pożarniczych to cel innej publikacji, która przedstawia upowszechnienie wiedzy o historycznym rozwoju techniki pożarniczej i stanie wyposażenia straży pożarnych. Publikacja pt. „Organizacja i działalność Strażackiego Ruchu Oporu "Skała"” ukazuje historię powstania i rozwoju tej organizacji oraz jej szczególną rolę w walce z okupantem hitlerowskim. Książeczka poświęcona jest patronowi pożarników - św. Florianowi, ukazując jego życie, męczeńską śmierć, kształtowanie się patronatu ogniowego w średniowieczu i umacnianie kultu świętego w Polsce. Obszerna praca habilitacyjna Tadeusza Olejnika dotyczy dziejów ochrony przeciwpożarowej w Polsce, uzupełniona aneksami z najważniejszymi aktami prawnymi i zarysami monograficznymi towarzystw ochotniczych straży ogniowych. Książka „Umundurowanie ochotniczych straży pożarnych” zawiera opisy i wzory umundurowania OSP, związków straży pożarnych oraz zawodowego korpusu pożarnictwa używane w Polsce w latach 1887-1982. Władysław Pilawski w „Chronologii powstania Ochotniczych Straży Pożarnych na ziemiach polskich w latach 1845-1890” przedstawia zasługi OSP w pracy dla dobra ojczyzny. Książka ta zawiera dane o 225 ochotniczych strażach pożarnych, działających na terytorium Polski po drugiej wojnie światowej. Krótki zarys historii polskiego czasopiśmiennictwa pożarniczego, autorstwa Jerzego Fiedlera, pułkownika pożarnictwa w stanie spoczynku, zatytułowany „Ochrona przeciwpożarowa w powiecie jeleniogórskim w latach 1945 - 1950”, ukazał się w 2005 roku. Opisuje on działalność państwowych organów ochrony przeciwpożarowej na terenie Dolnego Śląska i rolę OSP w zapewnieniu bezpieczeństwa oraz mobilizowaniu społeczności do zagospodarowywania nowo zasiedlonych ziem. Publikacja wzbogacona jest 229 ilustracjami.

Regionalne Studia Historyczne i Artykuły

• Marek Pisarek, „Samochody straży pożarnej” (2013) - o historii i technice pojazdów pożarniczych.
• Włodzimierz Franciszek Tuziński, „40 lat Zarządu Oddziału Miejsko-Gminnnego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej w Brześciu Kujawskim 1973-2013” (2013).
• Krzysztof Bugajak (red.), „Zawodowa straż pożarna aglomeracji poznańskiej” (2013).
• Stanisław Mikulak, Grzegorz Matczyński, Krzysztof Hanuszewski, Jerzy Kruszelnicki, „Ochotnicze Straże Pożarne na Warmii i Mazurach: historia, tradycja, organizacja” (2013).
• Grzegorz Ryski, „Żyć pięknie w trudnych czasach” (2013).
• „Niewygodny bohater” (2013) - artykuł o historycznej postaci.
• Jacek Myślak, „Podstawy prawne funkcjonowania Państwowej Straży Pożarnej w Łodzi” (2012) - praca dyplomowa.
• „Z dziejów ochrony przeciwpożarowej na Ziemi Wałbrzyskiej” (2012).
• „Inżynieria bezpieczeństwa a zagrożenia cywilizacyjne” (2012) - międzynarodowa konferencja naukowa z okazji jubileuszu 20-lecia powołania PSP.
• Katarzyna Tetłak, Grzegorz Szczepaniak, Paweł Grabiec, „W służbie stolicy” - o OSP Ursus, OSP Wesoła, OSP Stara Miłosna.
• Marek Szczypczyk, „Ćwierćwiecze wodnych wyzwań” - o działalności OSP ratownictwa wodnego w Nowej Soli.
• Krzysztof Kurowski, „Strażacy w Dobrym Mieście” - od skromnych powojennych początków do prężnej jednostki.
• Katarzyna Zamorowska, „Straż w uzdrowisku - 134 lata...”

Taktyka, Działania Ratownicze i Zarządzanie Incydentami

Publikacje w tym obszarze koncentrują się na efektywności i innowacjach w działaniach. Piotr Michałek opisuje „Trzylatka w studni” (2019), przedstawiając dramatyczną akcję strażaków KP PSP w Kraśniku. Jan Kołdej i Waldemar Nowak przedstawiają „Trzecie oko ratownika” (2019), czyli drony i możliwości ich wykorzystania w ratownictwie. Renata Golly w artykule „Ocalenie symbolu” (2019) analizuje pożar katedry Notre Dame, a Konrad Nowak opisuje „Uratować albo zginąć” (2019) - służbę ratowniczą w Paryskiej Brygadzie Straży Pożarnej. Mateusz Szymczak dokumentuje „Ćwiczenia JUNIOR” (2019) - wielostanowiskowe ćwiczenia z kwalifikowanej pierwszej pomocy. Artur Binkowski przedstawia „Scenariusz ćwiczeń - krok po kroku” (2019) - planowanie treningów wspólnych działań zastępów PSP, OSP i innych służb. Łukasz Włodarczyk i Dariusz Bilski opisują „Wieżowiec w ogniu” (2019) - pożar w kompleksie The Warsaw Hub, a Karol Kierzkowski uzupełnia to o „Medialne wyzwania” (2019). Michał Smela, Sandra Meier-Wiśniewska i Grzegorz Olszewski analizują „Śmiertelne żniwo karambolu” na autostradzie A6 (2019). Maciej Chilicki opisuje „Nie było drugiej Katarzyny” (2019) - skuteczną akcję gaśniczą w kościele pw. św. Piotra i Pawła, Jacek Starczewski - „Tragedię na pikniku” (2019) w Płocku. Łukasz Olejnik przedstawia „Wybuch w kamienicy” (2019) w Kędzierzynie-Koźlu. Andrzej Ziegler i Mateusz Szymczak omawiają „Pożar w gospodarstwie” (2019). Andrzej Podolak opisuje „Walkę z wiatrem i ogniem” (2019) po trąbie powietrznej i pożarze lasów. Michał Langner informuje o „HUSAR z certyfikatem” (2019) - recertyfikacji grupy poszukiwawczo-ratowniczej. Ireneusz Ściborek analizuje „Potęgę wody” (2019) - zjawisko cofki na Zalewie Wiślanym, a Wojciech Rapka - „Tragiczny wybuch” (2019) w Szczyrku. Mariusz Nepelski w książce „Dowodzenie zorganizowanymi działaniami Policji” (ISBN 978-83-952375-9-1) oraz Tomasz Zwęgliński, Marcin Smolarkiewicz i Paweł Gromek w publikacji „Efekt kaskadowy współczesnym wyzwaniem zarządzania kryzysowego” (ISBN 978-83-957235-9-9) odnoszą się do szerszych aspektów zarządzania kryzysowego. Jacek Zalech i Dariusz Szymura opisują operację „Pol’and’Rock 2019”, a Jarosław Skalski - „Zlot ZHR”, ukazując logistykę i interwencje w dużych wydarzeniach masowych. Przemysław Berus, Daniel Przewoźniak, Piotr Janiuk analizują „Stanowisko kierowania” i jego rolę, natomiast Jacek Zalech omawia „Bezpieczną rocznicę” - obchody 80. rocznicy wybuchu II wojny światowej. Wojciech Rapka opisuje „Pożar wyzwanie” w Myszkowie, a Piotr Kiczuk - „Kartonową tragedię” w Szczecinku. Michal Bajur przedstawia „Czworonożnego ratownika” (2019) - szkolenie psów ratowniczych.

Prewencja Pożarowa i Dochodzenia

Paweł Rochala w serii artykułów porusza kluczowe kwestie prewencji: „Dlaczego katedry płoną?” (2019) - o materiałach budowlanych i przepisach przeciwpożarowych; „Dymowe, spalinowe, wentylacyjne” (2019) - o przewodach i kanałach jako newralgicznych miejscach pożarowych; „Prace niebezpieczne” (2019) - o typowych sytuacjach grożących zaprószeniem ognia; „Zagrożenie wybuchem” (2019) - o spalaniu wybuchowym i zapobieganiu wybuchom domowym; „Zanim znikną lasy…” (2019) - o sposobach ochrony lasów przed pożarami. Tomasz Sawicki omawia „Oględziny miejsca pożaru” (2019) - zasady, przebieg czynności, udział biegłego oraz dokumentację. Tomasz Sawicki bada także „Dlaczego płoną?” (2019) - pożary pojazdów samochodowych powstałe na skutek wad fabrycznych. Paweł Rochala przedstawia również „Żniwa bez ognia” (2019) - zagrożenia pożarowe związane z omłotami oraz „Skąd zassać wodę” (2019) - o źródłach zaopatrzenia w wodę. Adam Kowalski w artykule „Bezpieczny pokład gryfa” (2019) skupia się na bezpieczeństwie podróżujących promem. Paweł Rochala prezentuje „Trzecią metodykę zapobiegania pożarom” (2019) dla służby kontrolno-rozpoznawczej PSP. Tomasz Sawicki omawia „Profesjonalizm opinii” (2019) - status biegłego i proces opracowywania opinii sądowych. Paweł Rochala porusza również temat „Dróg pożarowych” (2019) i wymagań dotyczących ich lokalizacji i parametrów. Łukasz Dudziński ostrzega o „Uwaga na barszcz Sosnowskiego” (2019) - wygląd rośliny, szkodliwe właściwości i pierwsza pomoc. Jerzy Wolanin i Adrian Bralewski przedstawiają „Metodykę oceny ryzyka zdarzeń z udziałem LNG” (ISBN 978-83-959134-4-0), a Jerzy Wolanin i inni w pozycji „Wstęp do kształtowania kultury bezpieczeństwa” (ISBN 978-83-957235-8-2) omawiają pojęcie ryzyka i świadomości społecznej.

Prawo i Organizacja Pożarnictwa

Kwestie prawne i organizacyjne są fundamentalne dla funkcjonowania służb pożarniczych. Dominik Kabat w artykułach „Nowe przepisy mieszkaniowe. cz. 1 i 2” (2025) analizuje zmiany w prawie. Damian Witczak i Anna Witczak w publikacji „Suspension of a firefighter from duty: procedure, consequences and statistics (2013-2024)” (2025) badają odpowiedzialność dyscyplinarną strażaków. Maciej Godlewski omawia „Zawody regulowane” (2025) w kontekście prawa pracy. Anna Łańduch w wywiadzie z komendantem głównym PSP bryg. Andrzejem Bartkowiakiem (2019) porusza kwestie organizacji służby. Łukasz Szewczyk w artykule „Prawdy i mity o SPR” (2019) krytycznie analizuje system powiadamiania ratunkowego. Paweł Kwiatkowski i Michał Szafrański w artykule „Schrony i ukrycia dla ludności” (2019) omawiają współczesne budowle ochronne i wytyczne Szefa Obrony Cywilnej Kraju. Marek Jasiński w artykule „Wsparcie OSP, nowe podejście (cz. 1)” (2018) analizuje statystyki i dotacje dla ochotniczych straży pożarnych. Publikacje redagowane przez Bernarda Wiśniewskiego, Pawła Lubiewskiego, Tomasza Zwęglińskiego (Tom V) i Andrzeja Czupryńskiego, Magdalenę Gikiewicz (Tom VI) na temat „Racjonalizacji zarządzania jednolitymi formacjami umundurowanymi odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo wewnętrzne” (ISBN 978-83-952375-8-4, ISBN 978-83-957235-1-3) dostarczają szerszego kontekstu organizacyjnego służb bezpieczeństwa.

Edukacja i Szkolenia

Edukacja i doskonalenie zawodowe strażaków są nieustannym procesem. Marceli Sobol opisuje „ReKRUT w PSP” (2025) - kształcenie i edukację pożarniczą. Anna Sobótka w artykule „Nasza Pani Profesor” (2019) przedstawia zagadnienia szkolenia i wychowywania młodych adeptów służby w kontekście legendy szkolnictwa pożarniczego, wykładowcy Szkoły Aspirantów PSP w Poznaniu bryg. Urszuli Fietz-Strychalskiej. Artykuł Rafała Antosika, Dariusza Olcena, Zdzisława Salamonowicza, Marcina Łapicza i Rafała Matuszkiewicza pt. „Poradnik do procesu kształcenia służb ratowniczych z wykorzystaniem trenażera wielokontenerowego” (ISBN 978-83-959134-2-6) stanowi istotne wsparcie dydaktyczne. Mariusz Chomoncik, Jacek Nitecki i Sławomir Wojta omawiają „Nauczanie przez pozorowanie” (2019) - symulację medyczną jako standard w doskonaleniu zawodowym strażaków i ratowników medycznych. Artykuły takie jak „Ćwiczenia AD 2019” Jakuba Siczka (2019) przedstawiają scenariusze ćwiczeń międzywojewódzkich i ich tematykę. Konrad Nowak w kontekście pożaru Notre Dame wspomina o „projektowaniu operacyjnym” jako nowej dziedzinie w szkoleniu strażaków we Francji (2019).

tags: #pozarnictwo #ksiazki #naukowe