Bezpieczeństwo przeciwpożarowe w obiektach przemysłowych, mieszkalnych i użyteczności publicznej jest jednym z najważniejszych aspektów zarządzania ryzykiem. Jednym z podstawowych elementów systemu ochrony przeciwpożarowej jest przeciwpożarowy wyłącznik prądu (PWP). Choć często bywa niedoceniany, jego rola jest kluczowa w zapobieganiu rozprzestrzenianiu się ognia oraz minimalizacji szkód powstałych wskutek pożaru.
Czym jest przeciwpożarowy wyłącznik prądu (PWP)?
Przeciwpożarowy wyłącznik prądu (PWP) to specjalne urządzenie elektryczne przeznaczone do szybkiego i bezpiecznego odcięcia zasilania elektrycznego w sytuacji zagrożenia pożarowego. Jego zadaniem jest odcięcie dopływu energii elektrycznej do instalacji i urządzeń, które mogą być źródłem zapłonu lub podtrzymywać pożar. PWP odcina dopływ prądu do wszystkich obwodów budynku, z wyjątkiem tych, których funkcjonowanie jest kluczowe podczas pożaru. Działanie PWP polega na natychmiastowym odcięciu dopływu prądu do budynku w sytuacji zagrożenia pożarem.
Podczas akcji gaśniczej strażacy często korzystają z wody, która jest przewodnikiem prądu, co może stanowić zagrożenie porażenia. PWP eliminuje to ryzyko, chroniąc zarówno służby ratownicze, jak i osoby przebywające w budynku.
Myląca nazwa PWP
Warto wspomnieć, że nazwa "przeciwpożarowy wyłącznik prądu" bywa myląca. PWP nie chroni przed pożarem ani jego skutkami, ponieważ jest uruchamiany już po powstaniu pożaru. Nie powoduje również zatrzymania lub ograniczenia zasięgu pożaru, gdyż jego rola sprowadza się do odcięcia zasilania w obiekcie. Bliższe prawdzie byłoby nazwanie go po prostu wyłącznikiem prądu. Dodatkowo, potocznie mianem przeciwpożarowego wyłącznika prądu błędnie nazywa się ręczny ostrzegacz pożarowy (ROP), a nie właściwy aparat w rozdzielnicy głównej.
Obowiązek stosowania PWP i wymogi prawne
PWP jest wymagany w budynkach i obiektach, w których istnieje podwyższone ryzyko pożaru oraz tam, gdzie przepisy określają obowiązek stosowania takich zabezpieczeń. Konieczność stosowania PWP w instalacjach elektrycznych w budynkach wynika z zapisów rozporządzenia Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.
Przepisy i wytyczne
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 roku w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2019 poz. 1065, zmienione WT 2021) oraz normami przeciwpożarowymi, PWP musi być stosowany w obiektach takich jak:
- Hale produkcyjne i magazyny z materiałami łatwopalnymi.
- Pomieszczenia techniczne i serwerownie.
- Parkingi podziemne lub garaże wielopoziomowe.
- Budynki użyteczności publicznej o dużym natężeniu ruchu osób.
- Obiekty o zwiększonym ryzyku pożaru, np. laboratoria, stacje paliw, kotłownie.
- Budynki mieszkalne wielorodzinne powyżej określonej wysokości (np. powyżej 12 m), gdzie konieczne jest szybkie odcięcie zasilania w razie pożaru.
- Szpitale i placówki ochrony zdrowia.
W tych miejscach PWP jest nie tylko zalecany, ale stanowi element wymogów ochrony przeciwpożarowej oraz warunków technicznych użytkowania budynków. PWP jest obowiązkowy w budynkach o kubaturze przekraczającej 1000 m³ bądź w strefach zagrożonych wybuchem.
Lokalizacja i oznakowanie PWP
Zgodnie z §183 ust. 3 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 roku, przeciwpożarowy wyłącznik prądu powinien być umieszczony w pobliżu głównego wejścia do obiektu lub złącza i odpowiednio oznakowany. W myśl Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r., PWP musi być odpowiednio oznakowany.
Komponenty przeciwpożarowego wyłącznika prądu
PWP składa się z kilku kluczowych elementów, które wspólnie zapewniają jego prawidłowe funkcjonowanie:
- Urządzenie wykonawcze (UW PWP): Aparat wykonawczy PWP, którym zazwyczaj jest rozłącznik lub wyłącznik, stanowiący element mechanicznego odłączenia dopływu energii elektrycznej do budynku. Jest umieszczony w oddzielnej obudowie instalowanej w pomieszczeniu technicznym, w złączu kablowym lub przy wejściu do budynku. UW PWP to urządzenie składające się z głównych aparatów wyłączających (rozłącznika lub wyłącznika) wraz z układem zasilania oraz automatyką kontrolno-sterującą, służącą do mechanicznego odłączenia dopływu energii elektrycznej do obiektu, zabudowaną w obudowie zapewniającej odpowiednie warunki środowiskowe.
- Urządzenie uruchamiające (UU PWP): Przycisk sterowania zdalnego PWP, który pozwala na podanie sygnału łącznikiem mono- lub bistabilnym do automatyki PWP lub bezpośrednio na cewkę urządzenia wykonawczego PWP. Jest to "przycisk" zdalnego sterowania PWP, pozwalający na podanie sygnału do urządzenia wykonawczego PWP w celu wyłączenia energii elektrycznej w obiekcie wg zaprogramowanego scenariusza oraz sygnalizacji stanu dozoru wraz z informacją o stanach urządzeń wykonawczych podłączonych do UU PWP. Urządzenia uruchamiające połączone są równolegle, co powoduje, że naciśnięcie dowolnego z nich wywoła wyłączenie urządzenia wykonawczego i w rezultacie wyłączenie napięcia zasilającego budynek.
- Urządzenie sygnalizujące (US PWP): Sygnalizator optyczny (np. LED) wskazujący jednoznacznie wyłączenie zasilania w budynku poprzez świecenie ciągłe. Sterowany jest za pośrednictwem automatyki PWP lub bezpośrednio ze styków krańcowych urządzenia wykonawczego PWP. US PWP informuje o fizycznym przełączeniu styków aparatu wykonawczego PWP.
Rodzaje uruchamiania PWP i ich charakterystyka
Sterowanie PWP może być miejscowe lub zdalne. Decyzję podejmuje projektant instalacji w porozumieniu z rzeczoznawcą do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych.
Sterowanie zdalne: Podstawowe rozwiązania
W praktyce spotyka się dwie podstawowe metody sterowania zdalnego PWP:
-
Z wykorzystaniem wyzwalacza wzrostowego: Powoduje otwarcie styków urządzenia wykonawczego PWP w przypadku podania napięcia zasilającego na cewkę wyzwalacza. Wadą tego rozwiązania jest brak możliwości zdalnego sterowania w przypadku zaniku zasilania. Dobrą praktyką jest stosowanie ręcznych przycisków do sterowania PWP z podświetleniem, aby strażacy mieli pewność, że zasilanie zostało odłączone. Po zbiciu szybki przycisk pozostaje w pozycji załączonej, co w przypadku zaniku zasilania i jego powrotu spowoduje zadziałanie PWP, zapobiegając niebezpiecznej sytuacji.
Wyzwalacze 230VAC lub 24V są dopuszczalne (24V zwiększa poziom bezpieczeństwa). Przy wyzwalaczach 230V do urządzenia uruchamiającego doprowadzone jest napięcie 230V, stąd styk urządzenia uruchamiającego i lampki sygnalizacyjne muszą być do niego dostosowane.
-
Z wykorzystaniem wyzwalacza zanikowego (podnapięciowego): Powoduje otwarcie styków urządzenia wykonawczego w przypadku zaniku lub obniżenia się napięcia poniżej wartości dopuszczalnej przez cewkę wyzwalacza. Wadą tego rozwiązania jest możliwość utraty zasilania w instalacji na skutek chwilowego zapadu napięcia, co jest zjawiskiem dość powszechnym i wysoce niepożądanym z punktu widzenia ciągłości zasilania i ekonomii. W przypadku obiektu typu szpital taka sytuacja byłaby niedopuszczalna.
Aby uniewrażliwić taki PWP na chwilowe zapady napięcia, należałoby zastosować zasilacz gwarantowany typu UPS (w topologii on-line). Takie rozwiązanie pociąga za sobą dużo większe koszty, a baterie i sam UPS wymagają regularnego serwisowania i wymiany (baterie zazwyczaj co dwa lata), co zwiększa koszt PWP z biegiem lat. Zasilanie niezbędne do zadziałania wyłącznika pobierane jest za pośrednictwem przerzutnika faz, mającego na celu zapewnienie energii do zadziałania wyzwalacza nawet po zaniku napięcia na jednej lub dwóch fazach.
Powyższe rozwiązania, choć proste, nie posiadają kontroli nad instalacją sterującą, co wymaga wzmożonych prac konserwacyjno-serwisowych. Są zalecane dla obiektów ze stałą obsługą techniczną i możliwością czasowego wyłączenia zasilania w celu testowania instalacji.
Rozwiązania zaawansowane dla rozległych obiektów
Dla rozległych i skomplikowanych obiektów przemysłowych, biurowych i użyteczności publicznej, gdzie czasowe wyłączenie zasilania do celów testowych jest niemożliwe lub utrudnione, preferowane są rozwiązania z modułem kontrolno-sterującym.
Zwiększenie bezpieczeństwa w tym rozwiązaniu polega na zastosowaniu modułu kontrolno-sterującego MKIN-PWP, który natychmiast po wykryciu uszkodzenia przewodu pomiędzy urządzeniem uruchamiającym a urządzeniem wykonawczym wyśle sygnał o uszkodzeniu do systemu nadrzędnego (np. SSP i/lub BMS). Moduł MKIN-PWP kontroluje ciągłość przewodu do urządzenia uruchamiającego, steruje wyzwalaczem zanikowym lub wzrostowym, odlicza czas opóźnienia do wyłączenia (w przypadku współpracy z UPS) i współpracuje z integratorem lub centralą sterującą, umożliwiając zdalne wyłączenie zasilania.
Moduł MKIN-PWP posiada dodatkowo wyjścia realizujące funkcje takie jak sygnał wyłączenia do następnej sekcji wyłącznika, sygnalizacja uszkodzenia modułu do systemów nadrzędnych, sygnalizacja zadziałania urządzenia wykonawczo-sygnalizującego oraz sygnał wyłączenia do systemów UPS. Cała automatyka sterująco-sygnalizująca zasilana jest z zasilacza buforowanego, co zapewnia ciągłość dostawy energii do części sygnalizacyjno-sterującej nawet w przypadku zaniku zasilania sieciowego (akumulator powinien zapewnić min. 30 minut działania). Moduł MKIN-PWP pozwala na połączenie z systemami integracji/integratorami lub innymi systemami wizualizacji za pośrednictwem interfejsu RS485 (np. BacNET MS/TP lub Modbus).
Moduł wykonawczo-sygnalizacyjny może być wyposażony w sterownik programowalny z dodatkowymi modułami wejść/wyjść oraz opcjonalny switch komunikacyjny. Może stanowić integralną część zasilacza, rozdzielnicy przeciwpożarowej lub być elementem autonomicznym.
Wybór, montaż i konserwacja PWP
Jak wybrać odpowiedni PWP?
Przy wyborze PWP należy uwzględnić:
- prąd znamionowy i wytrzymałość prądową urządzenia,
- typ wyłącznika - ręczny, automatyczny lub hybrydowy,
- stopień ochrony IP dopasowany do warunków środowiskowych,
- możliwość integracji z systemami alarmowymi,
- posiadanie wymaganych certyfikatów i norm.
Montaż i konserwacja
Montaż wyłącznika powinien wykonać wykwalifikowany elektryk zgodnie z projektem i przepisami. Regularne przeglądy i konserwacja są niezbędne, aby zapewnić niezawodne działanie urządzenia w sytuacji awaryjnej. PWP musi być zainstalowany w oddzielnej obudowie, na której producent umieszcza znak "B" wraz z oznakowaniem numeru certyfikatu CNBOP. Wyjątkiem może być zabudowa w jednym standardzie elektrycznym sekcji PWP z zasilaczem tego samego producenta oraz centralą sterującą, co poprawia ergonomię rozdzielni przeciwpożarowej prądu.
Zalety stosowania PWP
Zastosowanie PWP w obiektach budowlanych niesie ze sobą szereg korzyści:
- Zwiększenie bezpieczeństwa osób i mienia - szybkie odcięcie prądu eliminuje ryzyko iskier i zapłonu.
- Minimalizacja szkód pożarowych - ogranicza rozprzestrzenianie ognia przez przewody elektryczne.
- Ochrona sprzętu i instalacji - zapobiega uszkodzeniom urządzeń elektrycznych.
- Spełnienie wymogów prawnych i norm - zgodność z przepisami BHP i przeciwpożarowymi.
- Ułatwienie akcji ratowniczej - pozwala na bezpieczniejsze działania straży pożarnej.
Certyfikacja i wymagane dokumenty dla PWP
Przeciwpożarowy wyłącznik prądu podlega obowiązkowi certyfikacji zgodnie z polskimi przepisami.
Podstawa prawna certyfikacji
Obowiązek certyfikacji wynika z:
- Rozporządzenia Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia 17 listopada 2016 roku w sprawie sposobu deklarowania właściwości użytkowych wyrobów budowlanych oraz sposobu znakowania ich znakiem budowlanym (DzU z 2016 r., poz. 1966 z późn. zm.), które wprowadziło obowiązek certyfikacji PWP.
- Rozporządzenia Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii z dnia 4 grudnia 2020 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie sposobu deklarowania właściwości użytkowych wyrobów budowlanych oraz sposobu znakowania ich znakiem budowlanym (DzU z 2020 r., poz. 2297), które nie wydłużyło okresu przejściowego dla PWP.
Obowiązek stosowania certyfikowanego PWP powstał od 1 stycznia 2021 r. Data uzyskania pozwolenia na budowę nie ma wpływu na dokumenty wymagane do wprowadzenia wyrobu na rynek, ponieważ projekt budowlany jedynie wskazuje rodzaj i funkcje wyrobów, a nie zasady ich formalnego wprowadzania do stosowania.
Wymagane dokumenty certyfikujące
Dla PWP wymagane są:
- Krajowa Ocena Techniczna (KOT) oraz Krajowy Certyfikat Stałości Właściwości Użytkowych, wydawane przez Jednostkę Certyfikującą.
- Krajowa Deklaracja Właściwości Użytkowych, wystawiana przez producenta.
PWP nie widnieje na wykazie wyrobów Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 kwietnia 2010 r., dlatego nie wymaga Świadectwa Dopuszczenia do stosowania w ochronie przeciwpożarowej wydanego przez CNBOP.
Dla PWP nie ma zharmonizowanej normy UE, więc znakowanie CE nie jest możliwe. Obowiązuje Krajowa Ocena Techniczna (KOT), a wyrób należy znakować znakiem budowlanym „B”.
Certyfikacja komponentów PWP
Certyfikacja dotyczy trzech głównych komponentów PWP:
- Urządzenia uruchamiającego (UU PWP) - przycisk lokalizowany zwykle w pobliżu wejścia do budynku.
- Urządzenia sygnalizującego (US PWP) - sygnalizator potwierdzający wyłączenie prądu.
- Urządzenia wykonawczego (UW PWP) - rozdzielnia elektryczna w oddzielnej obudowie, wewnątrz której dokonywane jest rozłączenie prądu.
PWP został zakwalifikowany do grupy 10 - stałe urządzenia przeciwpożarowe - w krajowym systemie oceny i weryfikacji stałości właściwości użytkowych w klasie pierwszej.
Dopuszczenie jednostkowe - kiedy jest możliwe?
Procedura jednostkowego dopuszczenia (art. 10 ust. 1 Ustawy o wyrobach budowlanych) może być stosowana wyłącznie w szczególnych przypadkach dla nowo powstałych technologii, dla których nie ma wyrobów dostępnych na rynku i wprowadzonych do obrotu. Nie może być rozwiązaniem zamiennym dla wyrobów budowlanych, w tym urządzeń przeciwpożarowych, wprowadzonych do obrotu na podstawie przepisów krajowych i oznakowanych znakiem budowlanym „B”.
Warunkiem dopuszczenia jednostkowego jest, że wyrób:
- nie jest przeznaczony do powszechnego stosowania,
- nie jest objęty normą zharmonizowaną ani krajową oceną techniczną,
- nie może być produkowany seryjnie i nie może stanowić przedmiotu swobodnego obrotu handlowego.
Art. 10 ust. 1 ustawy znajduje zastosowanie wyłącznie w szczególnych przypadkach, dotyczy wyrobu budowlanego, który wymaga indywidualnego zaprojektowania i wytworzenia z uwagi na specjalne, niestandardowe potrzeby, wyprodukowanego dla jednego, konkretnego zastosowania.
Certyfikowany PWP należy również stosować w obiektach będących w trakcie budowy lub modernizacji, jeśli PWP nie został jeszcze dostarczony na budowę.
PWP w scenariuszu pożarowym i współpraca z innymi systemami
Przeciwpożarowy wyłącznik prądu należy uwzględnić w scenariuszu pożarowym. Certyfikowany PWP jest przystosowany do współpracy z Systemami Sygnalizacji Pożarowej (SSP), Integratorem, Centralą Sterującą urządzeniami przeciwpożarowymi czy BMS (Building Management System). Może działać z opóźnieniem, np. w celu umożliwienia bezawaryjnego zamknięcia serwerów. Podstawowe funkcje, które należy założyć w scenariuszu, to kontrola stanu załączony/wyłączony oraz kontrola uszkodzenia.
PWP ma za zadanie wyłączyć wszystkie rodzaje zasilania obiektu, w tym:
- zasilanie podstawowe (sieć),
- zasilanie rezerwowe (druga sieć, agregat prądotwórczy),
- zasilanie awaryjne (UPS),
- inne zasilanie (np. instalacje fotowoltaiczne PV oraz magazyny energii).
Zastosowanie PWP w przypadku fotowoltaiki
Tak, jeśli instalację PV zastosowano w budynku o kubaturze powyżej 1000 m³, PWP jest wymagany. W innych przypadkach decyzję podejmuje projektant.
Konserwacja PWP
PWP, podobnie jak inne urządzenia przeciwpożarowe, musi być okresowo konserwowany. Czynności konserwacyjne należy wykonywać zgodnie z zasadami określonymi w Polskich Normach, Dokumentacji Techniczno-Ruchowej i Instrukcji obsługi, w okresach ustalonych przez producenta (nie rzadziej niż raz w roku). Producent w Instrukcji obsługi wskazuje podmioty upoważnione do wykonywania okresowych przeglądów i napraw, co oznacza, że nie każdy elektryk z uprawnieniami może konserwować PWP.
Podsumowanie kluczowych aspektów PWP
PWP są powszechnie stosowane i od 1 stycznia 2021 roku muszą być znakowane znakiem budowlanym „B”. Wprowadzenie do obrotu PWP jest możliwe po uzyskaniu Krajowej Oceny Technicznej (KOT), Krajowego Certyfikatu Stałości Właściwości Użytkowych oraz wystawieniu przez producenta Krajowej Deklaracji Właściwości Użytkowych. Nie można zastępować wyrobów certyfikowanych procedurą jednostkowego dopuszczenia, która jest zarezerwowana dla wyjątkowych, niestandardowych zastosowań.
PWP odgrywa kluczową rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa pożarowego obiektów budowlanych, a jego prawidłowe wprowadzenie do obrotu i certyfikacja są niezbędne do spełnienia obowiązujących przepisów. W obliczu dynamicznego rozwoju technologii warto śledzić zmiany w regulacjach i dostosowywać rozwiązania do nowych wyzwań.
tags: #projektowany #pozarowy #wylacznik