Historia straży pożarnej w Białej Podlaskiej sięga drugiej połowy XIX wieku, kiedy to w obliczu rosnącego zagrożenia pożarowego i trudnych warunków politycznych, mieszkańcy podjęli inicjatywę zorganizowania profesjonalnej ochrony przeciwpopożarowej.
Początki i rozwój Ochotniczej Straży Pożarnej
Bialska straż pożarna powstała w 1874 roku. Cztery lata później, w 1878 roku, została oficjalnie zarejestrowana w Siedleckim Gubernialnym Urzędzie do spraw Stowarzyszeń. W trudnym czasie zaborów i nasilonej rusyfikacji była jedną z pierwszych tego typu organizacji na terenie guberni siedleckiej. Przed jej sformowaniem, za walkę z ogniem odpowiadali sami mieszkańcy, a podstawowy sprzęt do zabezpieczenia własnych zabudowań posiadały jedynie magistrat i poczta.
Zagrożenie pożarowe było wówczas ogromne ze względu na zwartą zabudowę miasta i stosowanie łatwopalnych materiałów budowlanych. W latach 1814 i 1818 ogień pochłonął większość Białej, a znaczna część miasta ucierpiała także w pożarze z 1829 roku. W 1854 roku władze nakazały usunięcie strzech z dachów miejskich zabudowań, jednak pożary nadal wybuchały bardzo często, a w 1860 roku pożoga pozbawiła dachu nad głową 407 osób.
Mimo nieprzychylnego nastawienia władz centralnych, bialscy pożarnicy przetrwali pierwsze, najtrudniejsze lata funkcjonowania straży. Jej szeregi szybko się rozrastały i już w 1885 roku liczyła ona 84 czynnych członków i 57 ochotników honorowych. Wkrótce posiadała dwie sikawki i kilkanaście beczek. Pierwsza remiza strażacka powstała na rynku miasta, dzisiejszym Placu Wolności.
W 1901 roku bialska straż liczyła ponad 100 członków czynnych i 60 wspierających, podzielonych na cztery grupy: 20 toporników, 32 sikawkowych, 30 wodnych i 25 członków ochrony. Oprócz Ochotniczej Straży Ogniowej, która w 1917 roku należała do Związku Floriańskiego, swoją drużynę pożarniczą miały również zakłady drzewne H.B. Raabe na Woli. Przed wybuchem I wojny światowej liczebność druhów pozwoliła na powołanie własnej orkiestry, której sprzęt ufundowano z zebranych składek.
Okres wojen i międzywojenny
Niestety, pobór żołnierzy do armii rosyjskiej zachwiał sprawnym działaniem straży. Po opuszczeniu Białej przez Rosjan w lipcu 1915 roku, druhowie pełnili funkcję straży bezpieczeństwa. Po wkroczeniu Niemców do miasta sprzęt straży został zarekwirowany, jednak na skutek ciągłych pożarów ostatecznie zezwolono na jej funkcjonowanie. Dzień 31 grudnia 1918 roku był symbolicznym dniem zakończenia niemieckiej okupacji. Do miasta wkroczyły pododdziały 34. Pułku Piechoty, witane przez mieszkańców i druhów bialskiej OSP, którzy uczcili to wydarzenie okolicznościowym sztandarem z napisem „Witamy”, wizerunkiem orła i datą 31 grudnia 1918.
Burzliwa sytuacja międzynarodowa i wybuch wojny polsko-bolszewickiej przerwał krótki okres powojennego spokoju i odbudowy. Po opuszczeniu miasta przez regularne oddziały wojska w obliczu zagrożenia bezpośrednim atakiem bolszewików od strony Brześcia, bialscy strażacy pod dowództwem prezesa Zenobiusza Borkowskiego stoczyli 6 i 7 sierpnia 1920 roku bój pod Białką. Odparcie ataku nie obroniło miasta, lecz pozwoliło na bezpieczną ewakuację urzędów państwowych.
20 maja 1921 roku Towarzystwo Ochotniczej Straży Ogniowej w Białej Podlaskiej zostało oficjalnie zarejestrowane na terenie województwa lubelskiego i wpisane przez wojewodę do rejestru stowarzyszeń pod numerem 25, strażacy otrzymali też nowy statut.
Pierwsze lata powojenne były trudne. Sprzęt przejęty po niemieckim garnizonie nie był w stanie zastąpić braków, które spowodowali Rosjanie, wywożąc wyposażenie bialskiej straży w 1915 roku. Brak umundurowania i własnych koni wydłużał czas przybycia do gaszenia ognia. Zwracano uwagę na konieczność lepszego wyszkolenia druhów, a wysłużona, nieogrzewana remiza na rynku miasta (obecnie Plac Wolności) przestała spełniać swoje zadania. Wkrótce zakupiono działkę i opracowano plany budowy nowej, murowanej strażnicy u zbiegu ulic Sitnickiej i Artyleryjskiej, która miała pełnić jednocześnie funkcję domu ludowego. 11 listopada 1927 roku wmurowano kamień węgielny pod budowę nowej remizy, która miała pomieścić pięć sikawek, 12 beczek oraz nowo zakupione auto. 21 czerwca 1936 roku druhowie bialskiej straży pożarnej przyjęli dewizę „Gasić pożary - wzniecać ducha płomienie”. W 1927 roku straż liczyła 78 czynnych członków i 22 wspierających. Oprócz wykonywania swoich codziennych obowiązków związanych z pożarnictwem, organizowali wydarzenia kulturalne, w tym imprezy, z których dochód wspierał finanse jednostki.
Przełom lat 20. i 30. XX wieku był okresem poprawy sprawności bialskiej straży i jej kondycji materialnej. O ile na początku lat 20. pożarnikom zarzucano zbyt długi czas przybycia do pożaru nawet w samym mieście, to w 1931 roku byli w stanie przybyć na miejsce do Janowa Podlaskiego w niespełna pół godziny od otrzymania wiadomości. W 1927 roku bialska straż otrzymała od Powszechnego Towarzystwa Ubezpieczeń Wzajemnych nagrodę za przeprowadzenie akcji pożarniczej w Seminarium Duchownym w Janowie Podlaskim. Zakupiono wówczas samochód półciężarowy marki Chevrolet, a rok później autoplatformę. Przestarzałe sikawki ręczne stopniowo były wypierane przez motopompy, a z czasem nastąpiła całkowita motoryzacja straży. Pomimo zmiennej sytuacji finansowej stale uzupełniano wysłużony sprzęt nowymi zakupami. W połowie lat 30. zakupiony został kolejny samochód, motopompa i węże gaśnicze. Od 1929 roku bialska straż miała za zadanie działać w promieniu do 10 km od miasta, a na polecenie starosty również poza tym obszarem. W 1928 roku BOSP wyjeżdżała do pożarów ponad 100 razy, w tym pięciokrotnie poza wyznaczonym terenem. W 1935 roku nastąpiła formalna unifikacja straży pożarnych; działające stowarzyszenia zostały zobowiązane do dostosowania swoich statutów do statutu wzorcowego. W 1937 roku, oprócz bialskiej OSP i straży pożarnej fabryki H.B. Raabe, działały straże przy 34. Pułku Piechoty, 9. Pułku Artylerii Lekkiej oraz Kolejowa Straż Pożarna.
V Zjazd Oddziału Powiatowego Związku OSP RP w Białej Podlaskiej
Okupacja niemiecka i powojenna odbudowa
Wybuch II wojny światowej przyniósł niemieckie naloty bombowe, część budynków w mieście została zniszczona, doszło do wielu pożarów. Dzielnie walczyła z ogniem straż atakowanej Podlaskiej Wytwórni Samolotów, jednak fabryki nie udało się uratować. Gdy władze państwowe zostały ewakuowane, strażacy podobnie jak w 1918 roku pomagali w utrzymaniu porządku w mieście. W końcu września 1939 roku do miasta wkroczyły wojska radzieckie, a 10 października pojawili się tu żołnierze niemieccy. Nastały czasy 5-letniej okupacji Białej.
Niemcy nie rozwiązali straży pożarnych, zawiesili jednak działanie statutowych władz. Podczas okupacji doszło do rotacji składu osobowego BOSP na skutek eksterminacji ludności żydowskiej - przed wojną 25% strażaków było wyznania mojżeszowego. Wiele osób garnęło się do służby, gdyż ta dawała szansę na przeżycie i uniknięcie wywózki do pracy w III Rzeszy. Niemieckie władze podejmowały działania na rzecz poprawy bezpieczeństwa pożarowego, regulował je szereg zarządzeń. Aby zapobiec pożarom, od 1942 roku w mieście działała komisja badająca stan urządzeń grzewczych we wszystkich budynkach. 26 lipca 1944 roku do Białej Podlaskiej wkroczyli Rosjanie, kończąc okres niemieckiej okupacji.
W 1948 roku władze ponownie zarejestrowały i zatwierdziły statut stowarzyszenia Ochotnicza Straż Pożarna w Białej Podlaskiej. W tym samym roku straż otrzymała od Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy (UNRRA) przenośną motopompę Scammel oraz pompę Ker Drysdale na przyczepie samochodowej. Wobec trudnej sytuacji finansowej, słabej kondycji i niskiego poziomu wyszkolenia ochotników, rozwijano sekcję zawodową straży.
Profesjonalizacja i reorganizacja straży
Odgórne decyzje organizacyjne wprowadzone na początku lat 50. ograniczyły działanie straży ochotniczych na rzecz rozwoju jednostek zawodowych. Bialska OSP działała nadal, choć zaznaczał się wyraźny wpływ straży zawodowej. W 1951 roku powołano Powiatową Komendę Straży Pożarnych w Białej Podlaskiej, której zadaniem było sprawowanie kontroli i organizacja szkoleń w podległych jej jednostkach. Reforma administracyjna kraju w 1975 roku wprowadziła województwo bialskopodlaskie, a struktury powiatowe zastąpiła Komenda Rejonowa Straży Pożarnych w Białej Podlaskiej, obejmująca miasta Biała Podlaska i Terespol oraz 12 gmin. Utworzono też Wojewódzką Komendę Straży Pożarnych w Białej Podlaskiej, nadzorującą pracę komend rejonowych w Białej Podlaskiej, Radzyniu Podlaskim, Parczewie, Międzyrzecu Podlaskim i Łosicach. Komenda Rejonowa i Komenda Wojewódzka mieściły się w przedwojennej remizie przy ul. [brak nazwy ulicy w tekście źródłowym]. Strażacy ZSP pracowali w systemie zmianowym 24/24, po czterech na zmianie. W skład zmiany w latach 70. wchodził dowódca oraz trzech szoferów.
W 1984 roku podczas Dni Białej Podlaskiej zorganizowano uroczyste obchody 110-lecia jednostki - z defiladą, wystawą sprzętu pożarniczego i ćwiczeniami pokazowymi na Placu Wolności. W 1987 roku oddano nowy budynek straży przy ul. [brak nazwy ulicy w tekście źródłowym]. Otwarcie siedziby Komendy Straży Pożarnych w Białej Podlaskiej przy ul. Sidorskiej odbyło się z udziałem komendanta głównego straży pożarnych płk. [brak imienia i nazwiska w tekście źródłowym].
W 1991 roku nastąpiła reorganizacja pożarnictwa w Polsce. 1 lipca 1992 roku powstały Komenda Rejonowa oraz Komenda Wojewódzka Państwowej Straży Pożarnej w Białej Podlaskiej. Utworzono też Jednostkę Ratowniczo-Gaśniczą PSP kategorii A. Obsadę komendy rejonowej i bialskiej JRG stanowiło 85 osób. W połowie lat 90. strażacy opuścili całkowicie zabytkowy budynek remizy przy ul. [brak nazwy ulicy w tekście źródłowym]. Likwidacja województwa bialskopodlaskiego w 1999 roku pociągnęła za sobą zmiany organizacyjne w straży. Rozwiązano Komendę Wojewódzką, zaś Komenda Rejonowa stała się Komendą Miejską PSP w Białej Podlaskiej.