Księży Młyn: Historia, Rewitalizacja i Remiza Strażacka w Łodzi

Księży Młyn w Łodzi to wyjątkowe miejsce na mapie miasta, które nierozerwalnie jest związane z działalnością inwestycyjną Karola Scheiblera, najzamożniejszego przemysłowca dziewiętnastowiecznej Łodzi. Ten niezwykły zespół przemysłowo-mieszkalny, często nazywany „miastem w mieście”, jest jednym z najciekawszych zabytków przemysłowych na świecie, a jego historia i trwająca rewitalizacja budzą szerokie zainteresowanie.

Historia Księżego Młyna

Początki Osady i Rozwój Przed Scheiblerem

Księży Młyn zbudowano w miejscu, gdzie wcześniej funkcjonowały młyny, w tym młyn miejscowego proboszcza, od czego wzięła się obecna nazwa. Zespół osad młyńskich, należących do proboszcza łódzkiego, był wzmiankowany już w 1428 i 1521 roku. Działał tam również młyn sołtysi, później zwany wójtowskim, wzniesiony w tym samym czasie, w niewielkiej odległości od plebańskiego, w górnym biegu rzeki Jasień, prawego dopływu Neru.

W XIX wieku teren przeszedł pod zarząd gminy i został przeznaczony na cele przemysłowe. Pierwszym, który zbudował tam manufakturę, był Krystian Wendisch, uruchamiając dużą przędzalnię (1827-1830). Po jego śmierci w 1830 roku działalność przejął Fryderyk Karol Moes, a następnie, po jego śmierci w 1863 roku, Teodor Krusche, syn pabianickiego fabrykanta Beniamina Kruschego. Pożar w 1870 roku przerwał jego działalność produkcyjną.

Imperium Karola Scheiblera na Księżym Młynie

W 1870 roku Karol Scheibler, pochodzący z niemieckiej rodziny, który z belgijskim paszportem dotarł do Łodzi w 1854 roku, zdecydował się na wykupienie od Teodora Kruschego terenów Księżego Młyna. Przy Wodnym Rynku (obecnie Plac Zwycięstwa) obok parku Źródliska Scheibler już w 1855 roku postawił pierwszą przędzalnię z maszyną parową o mocy 40 KM. W kolejnych latach nastąpiła rozbudowa tego przedsiębiorstwa do postaci zabudowy fabryczno-mieszkalnej, będącej pierwszą planową tego typu w Łodzi.

Począwszy od lat 70. XIX wieku zaczął się rozrastać kolejny kompleks fabryczny Scheiblera - na niespotykaną wcześniej skalę - na Księżym Młynie. U zbiegu dzisiejszej ulicy Tymienieckiego (wówczas ul. Emilii) oraz Przędzalnianej, w miejscu, gdzie wcześniej stał gmach niewielkiej przędzalni Kruschego, Scheibler wybudował potężny, czterokondygnacyjny budynek o fasadzie z nieotynkowanej czerwonej cegły, nawiązujący nieco do architektury fortecznej. Budowę nowej przędzalni, liczącej ponad 200 metrów długości (obecnie ul. Wincentego Tymienieckiego 25), ukończono w 1873 roku. Pracowało w niej aż 70 tysięcy wrzecion. Monumentalny gmach góruje nad osiedlem robotniczym zlokalizowanym po drugiej stronie ulicy Tymienieckiego.

W celu silniejszego związania robotników z przedsiębiorstwem, Scheibler wybudował całe szeregi bliźniaczych domów robotniczych, tzw. famuł. Domy te, głównie dwu- i trzykondygnacyjne, zlokalizowano między ulicami: Tymienieckiego (dawniej Emilii), Fabryczną, Przędzalnianą, Księży Młyn i Milionową, a ich budowa trwała od początku lat 70. aż do końca XIX wieku. Szczególnie rozbudowane zostało osiedle przyfabryczne na Księżym Młynie. Całość zespołów przemysłowych uzupełniały rezydencje pałacowe: Pałac Scheiblerów przy Wodnym Rynku (1865), obecnie Muzeum Kinematografii w Łodzi, oraz Pałac Herbsta (1875) na rogu ulic Przędzalnianej i Emilii, obecnie oddział Muzeum Sztuki.

Imperium Scheiblera było największym przedsiębiorstwem włókienniczym w Królestwie Polskim, obejmując prawie całą strefę posiadłości wodno-fabrycznych. Wszystkie obiekty fabryczne, o łącznej kubaturze ponad 1 mln m³, jako pierwsze w Łodzi zostały powiązane systemem bocznic kolejowych.

Rozwój po Scheiblerze

Po śmierci Karola Scheiblera imperium zarządzał jego zięć, Edward Herbst, pełniący przez wiele lat funkcję dyrektora generalnego spółki akcyjnej. 18 listopada 1921 roku, wobec nieustabilizowanej sytuacji gospodarczej w odrodzonej Polsce, nastąpiła fuzja zakładów Scheiblera z zakładem włókienniczym Ludwika Grohmana, założonym w 1842 roku przez jego ojca Traugotta Grohmanna. Dzięki temu powstało największe przedsiębiorstwo przemysłu włókienniczego w Polsce początku lat 20. XX wieku - Zjednoczone Zakłady Przemysłowe Karola Scheiblera i Ludwika Grohmana. Mimo swojej wielkości, przedsiębiorstwo borykało się z problemami koniunkturalnymi.

W latach II wojny światowej budynki spółki przy dzisiejszej ulicy Tymienieckiego zostały przejęte przez niemiecki koncern zbrojeniowy Kruppa. W okresie PRL działały tutaj Łódzkie Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Uniontex”.

W 1971 roku Księży Młyn został uznany za zabytek architektury przemysłowej, a w 2015 roku uzyskał najwyższe odznaczenie w Polsce przyznawane zabytkom - został wpisany na listę Pomników Historii jako element wielokulturowego krajobrazu miasta przemysłowego Łodzi. 23 maja 2016 roku Narodowy Bank Polski, w ramach cyklu „Odkryj Polskę”, wprowadził do obiegu monetę pięciozłotową z widocznym fragmentem Księżego Młyna - przędzalnią, najstarszym budynkiem i kominem fabrycznym.

Remiza Strażacka na Księżym Młynie

Integralną częścią samowystarczalnego „miasta w mieście” Scheiblera była własna infrastruktura bezpieczeństwa. Karol Scheibler, w ramach kompleksowego zagospodarowania Księżego Młyna, wybudował również remizę zakładowej straży pożarnej oraz domy mieszkalne dla strażaków przy ulicy św. Emilii (obecnie Tymienieckiego) w latach 1883-1884.

Obecnie dawny budynek remizy strażackiej jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów na Księżym Młynie. Służył on jako zabezpieczenie fabryk w razie pożaru. W jego konstrukcji znajdowały się: wodny dzwon, wiatrowskaz oraz wieża strażacka. Zlokalizowany jest przy ulicy Tymienieckiego i po rewitalizacji pełni rolę nowoczesnego biurowca. Remiza została zmodernizowana pod biura, co stanowi przykład adaptacji historycznej zabudowy do współczesnych potrzeb.

Rewitalizacja Księżego Młyna

Początki i Cele Programu Rewitalizacyjnego

Rewitalizacja zabytkowego osiedla przemysłowo-mieszkaniowego Księży Młyn w Łodzi to największy i najważniejszy łódzki projekt rewitalizacyjny, który rozpoczął się w 2012 roku. Celem władz miasta jest przekształcenie Księżego Młyna w dzielnicę kreatywną, na wzór choćby berliński, przy jednoczesnym zachowaniu unikalnego klimatu miejsca i poprawie warunków życia jego mieszkańców.

Trwająca od lat rewitalizacja jest kompleksowa, obejmując każdy, nawet najmniejszy element - odnawiany jest każdy budynek, w tym wnętrza i podwórza. Przewidywane środki potrzebne na dokończenie remontów wynoszą ponad 64 mln zł, z czego ok. 40 mln zł pochodzić ma ze środków Unii Europejskiej.

Zakres i Etapy Prac

W ramach programu rewitalizacji odnowiono 25 budynków mieszkalnych (tzw. famuł), 18 zespołów komórek lokatorskich oraz dawne sklepy (konsumy). Prace remontowe objęły gruntowne odnowienie famuł - od piwnic po dachy, wzmocnienie ich konstrukcji, odnowienie wnętrz i zabytkowych elewacji. W budynkach wymieniane są wszystkie instalacje, montowana jest nowa stolarka okienna i drzwiowa. Jednym z wyremontowanych budynków mieszkalnych przy ulicy Księży Młyn jest Dom Turysty.

Poza remontami budynków mieszkalnych, zmodernizowano część przestrzeni publicznej osiedla. Na nowo zagospodarowany został teren dawnej bocznicy kolejowej, tworząc tzw. „Koci Szlak”, gdzie wyremontowano również drogę rowerową. Pomiędzy budynkiem byłej szkoły a dawną bocznicą kolejową powstał nowy teren rekreacyjny z małą estradą, własnym zasilaniem, oświetleniem, ławkami, alejkami i nową zielenią.

Przy rewitalizacji uporządkowano i zagospodarowano zieleńce. Przy ceglanych famułach powstały kameralne, zielone podwórka z drzewami owocowymi, krzewami i kwiatami, a także wysiano nowy trawnik o powierzchni 2 tys. m kw. Od niedawna na Księżym Młynie można oglądać kwitnące ogrody fasadowe - nasadzenia przed budynkami, wzbogacające estetykę czerwonej cegły.

W ramach projektu poprawiono również bezpieczeństwo mieszkańców poprzez instalację kamer na osiedlu, które zostaną włączone do miejskiego systemu monitoringu.

Księży Młyn jako Dzielnica Kreatywna

Władzom miasta zależy na tym, aby Księży Młyn nie stał się skansenem, lecz żywym miejscem. Część lokali, w ramach konkursu, trafiła w ręce artystów, co zaowocowało pojawieniem się galerii sztuki, kawiarni i pracowni. Obecnie na osiedlu jest już 10 pracowni artystycznych, a wśród najemców są m.in. projektanci, fotograficy i plastycy. Wprowadzili się tu znani twórcy, tacy jak reżyser Mariusz Wilczyński i projektant mody Tomasz Armada, otwierając swoje pracownie i showroomy.

Akademia Sztuk Pięknych zmodernizowała dawną szkołę, zamieniając ją w Akademickie Centrum Designu, promujące polski design. Funkcjonują tu również: świetlica dla dzieci, poczta (Księży Młyn 1) oraz Klub Integracji Społecznej (Księży Młyn 2).

Księży Młyn Dziś: Atrakcje i Wydarzenia

Obiekty Warte Odwiedzenia

Księży Młyn to miejsce, które warto zobaczyć ze względu na ciekawe budynki, interesującą architekturę i przyrodę. Lista obiektów, które koniecznie trzeba odwiedzić, jest długa:

• Pałac Karola Scheiblera: Obecnie znajduje się w nim Muzeum Kinematografii, prezentujące piękną lustrzaną salę, ozdobne kominki i wyjątkową mozaikę.
• Palmiarnia: Zlokalizowana w najstarszym łódzkim parku Źródliska, liczącym ponad 150-letnie okazy roślin.
• Muzeum Książki Artystycznej: Prezentuje książki jako dzieła sztuki, a także zabytkowe maszyny drukarskie.
• Muzeum Księży Młyn: Mała placówka oferująca unikalny wgląd w codzienne życie mieszkańców Łodzi z epoki przemysłowej.
• Muzeum Lalki: Jedyne tego rodzaju muzeum w Polsce, ze zbiorem ponad 1000 lalek, z których najstarsze mają ok. 130-150 lat.
• Muzeum Pałac Herbsta: Perła łódzkich rezydencji, oddział Muzeum Sztuki, imponująca willa prezentująca styl życia zamożnej rodziny fabrykanckiej.
• Domki robotnicze (famuły): Odrestaurowane, dziś pełniące funkcje biur, sklepów, restauracji i mieszkań, kojarzone z planem zdjęciowym filmu "Ziemia Obiecana".
• Park Źródliska: Najstarszy park miejski w Łodzi, uznany za pomnik przyrody, z najstarszymi łódzkimi platanami i ponad 300-letnimi dębami.
• Pracownie Artystów i Galerie: Na osiedlu działają m.in. Pracownia Portretu, Pracownia Mozaiki, Księży Młyn Dom Wydawniczy oraz Visual Arts Gallery Sławomir Grzanek.

Wydarzenia i Imprezy

Unikatowa atmosfera zabytkowego osiedla przyciąga turystów i mieszkańców Łodzi, którzy chętnie uczestniczą w licznych wydarzeniach i imprezach:

• Targi: Od wiosny do jesieni, nieprzerwanie od 2019 roku, odbywają się tu targi staroci, rękodzieła i sztuki użytkowej, gromadzące około 100 stoisk.
• Fotofestiwal: Ulokowany w Art-Inkubatorze przy ul. Tymienieckiego, gości nawet 20 000 osób każdego roku.
• Letnia Scena: Dawna bocznica kolejowa to w ostatnich latach letnia scena, na której odbywają się wydarzenia takie jak „Polówka” czy „Letnisko”.
• Urodziny Łodzi: Księży Młyn celebruje Urodziny Łodzi, oferując dwudniowy piknik z rodzinną strefą relaksacyjną, warsztatami tanecznymi, sesjami fotograficznymi i spacerami z przewodnikiem.
• Bieg Fabrykanta: Co roku Księży Młyn gości Bieg Fabrykanta, w którym 900 dorosłych biegaczy mierzy się z 10-kilometrowym dystansem, a także Bieg Małego Fabrykanta dla dzieci.

Księży Młyn w Kinie

Księży Młyn to również gwiazda kina. Sąsiadująca z zabytkowym osiedlem słynna łódzka „filmówka” oraz Muzeum Kinematografii podkreślają filmowe tradycje Łodzi. Samo osiedle zagrało w niezliczonej liczbie dzieł filmowych:

• „Ziemia Obiecana” Andrzeja Wajdy: Księży Młyn jest tłem dla wielu scen, w tym strajku robotników przed budynkiem szkoły.
• „Gorączka” (1980) i „W ciemności” (2011) Agnieszki Holland: Osiedle służyło jako plan filmowy, m.in. do sceny z lwowskimi Żydami.
• „Kawalerskie życie na obczyźnie” (1992) Andrzeja Barańskiego: Akcja filmu toczy się na Księżym Młynie, grającym niemieckie miasteczko.
• „Dzwony wojny” (2014) BBC: Brytyjski serial o I wojnie światowej był kręcony na robotniczym osiedlu.
• „Mamka” (2023): Duńsko-polska koprodukcja wykorzystała zrewitalizowane osiedle jako plener.
• „Komisarz Alex”: Producenci tego serialu kryminalnego wielokrotnie wracali do tej lokacji.
• Film dokumentalny „Księży Młyn” (2002): Opowiada o losach osiedla i ludziach w nim żyjących.

W kwietniu tego roku kompleks fabryczny Karola Scheiblera został doceniony przez Europejską Akademię Filmową za swoją wartość historyczną i jako drugi obiekt w Polsce został wpisany na Listę Skarbów Europejskiej Kultury Filmowej.

Księży Młyn jako Lofty

Księży Młyn, jako dawna dzielnica przemysłowa, jest wprost idealna dla loftów - lokali zaaranżowanych w budynkach pofabrycznych. Obiekty te charakteryzują się wysokimi sufitami, ogromnymi otwartymi przestrzeniami, dużymi oknami i sporą ilością metalowych elementów w swojej konstrukcji.

Industrialny styl architektoniczny zawitał do Polski niedawno. Pierwszą tego typu inwestycją w naszym kraju są „Lofty Scheiblera”, kompleks mieszkań powstałych w zabytkowej przędzalni. Księży Młyn to największy zabytkowy kompleks fabryczny w Łodzi. Na jego terenie powstały olbrzymie osiedla mieszkaniowe (między ulicą Tylną a Tymienieckiego znajduje się osiedle Barciński Park - prawie 700 mieszkań) oraz różnego rodzaju lokale użytkowe. Lofty spełniają dzisiaj rolę nie tylko pomieszczeń mieszkalnych, ale także niezwykle klimatycznych restauracji, biur oraz lokali handlowych i usługowych, ciesząc się dużą popularnością wśród firm.

tags: #remiza #strazacka #ksiezy #mlyn #rewitalizacja