Budynek przeznaczony na siedzibę straży pożarnej został wybudowany w Olsztynie w 1909 roku. Zabudowania remizy znajdują się przy ulicy Niepodległości 18, a od tyłu przylega do nich ulica Michała Lengowskiego.
Początki organizacji ochrony przeciwpożarowej
Pierwsze wzmianki o zorganizowanych działaniach walki z ogniem w Polsce pochodzą już z XIV wieku. Statut Wiślicki z 1347 roku surowo nakazywał karać sprawców pożaru, zgodnie z nim podpalacze mieli być spaleni. Wówczas podjęto również uchwałę o powszechnym obowiązku ratowania dobytku przed pożarami. W gaszeniu musieli brać udział wszyscy dorośli mieszkańcy grodu. Osobom, które zauważyły ogień, a także i tym, które pierwsze przybyły do jego gaszenia z własnymi wiadrami i beczkami, przyznawano nagrody pieniężne.
Najstarsze zapiski dotyczące ochrony przeciwpożarowej na Warmii i Mazurach znaleźć można w tzw. wilkierzu olsztyńskim, który zawierał zbiory przepisów wydanych przez radę miejską. Przepisy te jasno określały obowiązki mieszkańców: „Jak budnicy w bęben bicie usłyszą, albo inną jaką pogłoskę co się dzieje, gdy się lasy palą, albo gdy się ogień gdzie indziej wznieci, tak zaraz każdy powinien z wiadrem swoim opuściwszy robotę przed panem burmistrzem stanąć i czym prędzej tam biec, gdzie mu naznaczone będzie. Jeśli tego nie uczynił, takowy nie tylko surową karę otrzyma, lecz innym dla przykładu z miasta wygnany będzie.” Zakazywano również klepania lub wiązania lnu albo konopi przy świecach w budach. Straż pożarna w średniowiecznym i nowożytnym Olsztynie mieściła się początkowo przy ratuszu.
Obowiązki mieszczan w zakresie ochrony przeciwpożarowej regulowały ustawy miejskie zwane wilkierzami. Każdy mieszkaniec miasta był obowiązany przestrzegać zakazów krycia dachów słomianą strzechą i magazynowania siana w domu, a także posiadać przy domu beczkę z wodą i skórzane wiadra. Niestety, przepisy często nie były respektowane, stąd wybuchały liczne pożary.
Rozwój straży pożarnej w Olsztynie
W 1771 roku rada miasta Olsztyna podjęła uchwałę o powołaniu drużyny strażackiej składającej się z 12 ochotników, wyposażonych w 4 drabiny (w tym 2 przewoźne) i dwie sikawki konne. W 1881 roku powstaje w Olsztynie najstarsza na Warmii i Mazurach jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP). Współzałożycielem, a później dowódcą ochotniczej straży pożarnej był radny miejski - Dawid Mendelsohn, ojciec światowej sławy architekta Ericha Mendelsohna.
W XIX wieku ustanowiono nową siedzibę straży pożarnej, kiedy to dwóch strażaków wprowadziło się do opuszczonych przez więzienie Bramy Górnej i budynku aresztu. Jednak w tym miejscu brakowało odpowiedniego zaplecza dla straży. W rozrastającym się na przełomie XIX i XX wieku Olsztynie pilną koniecznością stało się powołanie zawodowej jednostki straży pożarnej.
Budowa nowej Remizy Strażackiej w 1909 roku
Na potrzeby budowy koszar strażackich wydzielono teren na Dolnym Przedmieściu, nieopodal dawnego Targu Końskiego (niem. Remontmarkt, dzisiejszy Plac Roosevelta). Lokalizację zaplanowano na styku największego węzła komunikacyjnego. Projekt remizy i budynków towarzyszących został wykonany przez architekta miejskiego i członka magistratu Maxa Boldta. Boldt przedstawił wyniki swojej pracy w kwietniu 1909 roku. Już w maju rozpoczęto budowę, a 30 listopada tego samego roku nastąpiło uroczyste oddanie obiektów do użytku.
Oprócz pomieszczeń służbowych, w budynku przygotowano mieszkania dla komendanta straży i pięciu urzędników miejskich zatrudnionych w służbie pożarniczej. Na tyłach remizy wybudowano również kompleks budynków gospodarczych, obejmujący stajnię (z magazynem siana i punktem weterynaryjnym), magazyny, spichlerz, warsztat i garaże.
Rozwój i funkcjonowanie po II wojnie światowej
W Remizie zorganizowano Miejską Straż Pożarną (MSP), którą od czerwca 1945 roku dowodził Władysław Fursewicz. Początkowo wyposażenie stanowił jedynie wóz konny. Dopiero w sierpniu tego samego roku Pełnomocnik Rządu przydzielił strażakom samochód ciężarowy. Wozy bojowe zaczęto ściągać spod Braniewa, a pierwsze 13 tysięcy metrów węża pożarowego podarowała Armia Radziecka. W 1947 roku już Zawodowa Straż Pożarna zorganizowała dwumiesięczne szkolenie na stopnie podoficera, otrzymała także jednolite umundurowanie.
Architektura i obecny stan budynku
Obecnie na parterze głównego budynku znajdują się garaże, natomiast na pierwszym piętrze mieszczą się biura Komendy Wojewódzkiej Państwowej Straży Pożarnej. Jest to piętrowy budynek z użytkowym poddaszem, charakteryzujący się cechami stylu renesansowego z elementami baroku. Przy jego projektowaniu wykorzystano motyw szczytów o falistych spływach (wolutowych spływach), co nadaje mu unikalny charakter.
Budynek posiada bardzo urozmaiconą bryłę, na którą składają się cztery mocno wyodrębnione człony: dwa równoległe półskrzydła, narożna oficyna z przeszkloną galerią na piętrze oraz czworoboczna, masywna wieża w przeciwnym narożniku. Wszystko ujęto w obrębie zwartego czworoboku, w środku którego znajduje się dziedziniec. Charakterystycznym elementem fasady w przyziemiu skrzydeł są cztery duże dwuskrzydłowe drzwi, przez które dawniej, jak i dziś, wyprowadzane są pojazdy jadące na akcje gaśnicze.
Jedno ze skrzydeł posiada dwukondygnacyjny wykusz, a poddasza doświetlają lukarny dachowe. Na wieży widnieje jeden z najstarszych obecnie zegarów wieżowych w Olsztynie i w regionie, a na kalenicy wieży zamontowana jest syrena. Główne klatki schodowe zostały zaplanowane w oficynie. Budynki straży pożarnej służą do dziś pierwotnym celom, z wyjątkiem stajni i punktu weterynaryjnego, które nie są już użytkowane. Na początku XXI wieku budynek poddano renowacji, m.in. przemalowano elewację oraz odrestaurowano elementy stolarki drzwiowej i okiennej.
Pomnik Pamięci
Obok remizy znajduje się pomnik „Pamięci poległym w akcji strażakom”, autorstwa Agnieszki Janek-Maślanki. Ma on formę długiej, rozlatującej się drabiny ze wspinającym się strażakiem, symbolizując poświęcenie i tragizm zawodu strażaka.