W dniu 4 listopada 2025 roku w Tłukomach miało miejsce uroczyste przekazanie samochodu strażackiego FSC-STARACHOWICE STAR 200, rok produkcji 1985, będącego na wyposażeniu Ochotniczej Straży Pożarnej w Tłukomach dla gminy Carpineni z Republiki Mołdawii. Samochód został przekazany wraz z pełnym wyposażeniem, łącznie z mundurami. Mundury ofiarowały jednostki OSP z gminy Wysoka.
Geneza i kontekst historyczny
Choć tekst źródłowy skupia się na konkretnym wydarzeniu z 2025 roku, zawiera również fragmenty dotyczące historii rozwoju sprzętu i przepisów pożarniczych, w tym umundurowania, które można odnieść do szerszego kontekstu historycznego, w tym rumuńskich strażaków.
Ewolucja sprzętu i odzieży strażackiej
Aż do XVI wieku strażacy musieli radzić sobie z ogniem, promieniowaniem cieplnym i dymem bez użycia nowoczesnej technologii. Konstrukcje obiektów często płonęły doszczętnie, ponieważ strażacy walczyli z pożarami z zewnątrz. Wraz z rozwojem metod gaszenia pożarów ewoluował także sprzęt strażacki.
Wynalazki i innowacje w wyposażeniu strażackim
Jacobus Turck, zapewniający obsługę i serwis dwóch nowoczesnych wówczas pomp ręcznych Newsham w Nowym Jorku, jest uznawany za wynalazcę pierwszego hełmu strażackiego. Skonstruował go w 1730 roku. Był skórzany, wysoki i z szerokim rondem. Wiele lat później, w 1836 roku, Henry T. Gratacap zaprojektował hełm podobny do tego, który używany jest dzisiaj i określany jako tradycyjny hełm strażacki.
Mniej więcej w tym samym czasie, gdy Gratacap produkował „hełm przyszłości”, ubrania strażackie również się zmieniały. Użyto wełny, ciężkiego materiału, który zapewniał pewną ochronę przed czynnikami termicznymi - były to spodnie i długi trencz ze sztywnym kołnierzem. Postęp technologiczny związany z wykorzystaniem soku z drzewa gumowego miał korzystny wpływ na rozwój odzieży strażackiej.
Początkowo również ochrona dróg oddechowych strażaków była minimalna. Legenda miejska głosi, że strażacy zapuszczali brody, moczyli je w wodzie i zagryzali, aby oddychać przez nie w zadymionych miejscach. Dopiero w 1825 roku włoski naukowiec Giovanni Aldini próbował zaprojektować maskę, która zapewniłaby ochronę cieplną i dozowanie świeżego powietrza. Koncepcja ta stanowiła inspirację do wielu kolejnych prób stworzenia bardziej skutecznego urządzenia. Górnik John Roberts wynalazł maskę filtracyjną, która była szeroko stosowana w Europie i Stanach Zjednoczonych.
Wpływ wojen i rozwoju technologii na umundurowanie
Wojny światowe przyniosły spowolnienie postępu w rozwoju wyposażenia i sprzętu ochrony indywidualnej. Powszechnie widywano długie gumowe trencze, długie gumowe buty i tradycyjny hełm strażacki. Dopiero po drugiej wojnie światowej opracowano normy dotyczące strażackiego wyposażenia ochrony osobistej. Kilka organizacji rozpoczęło testy wydajności i tworzenie standardów dla sprzętu. Dopiero w 1982 roku NFPA opracowała standard dla urządzeń systemu bezpieczeństwa osobistego ostrzegania (PASS). Urządzenia te wysyłają alarm dźwiękowy, gdy strażak pozostaje nieruchomy lub kończy mu się powietrze.
Używany obecnie sprzęt przeciwpożarowy pochodzi z połączenia testów i technologii z wcześniejszych lat. Komfort użytkowania, odporność na uszkodzenia mechaniczne i wysoką temperaturę wzrastały wraz z nowymi elementami, takimi jak taśmy wszyte w górną część odzieży specjalnej, wiele kieszeni na różne narzędzia i zdejmowane nakolanniki. Współczesny hełm strażacki nadal przypomina projekt Henry'ego Gratacapa, ale ma lepsze wewnętrzne zawieszenie, pasek na podbródek i ognioodporną osłonę karku, która zakrywa uszy i szyję.
Umundurowanie strażackie w Polsce i jego ewolucja
Chociaż tekst źródłowy koncentruje się na historii rumuńskich mundurów, zawiera wiele szczegółowych informacji o ewolucji umundurowania strażackiego w Polsce, które mogą stanowić punkt odniesienia dla zrozumienia ogólnych trendów i wyzwań w tej dziedzinie.
Przedwojenne i powojenne standardy
Przedwojenne wyposażenie strażackie nie odbiegało szczególnie od tego, które stosowali strażacy w krajach europejskich. Przykładem niech będą stroje czy hełmy z polskimi oznaczeniami, takie same jak sprzęt stosowany w sąsiadujących krajach. Na przestrzeni lat zmieniło się praktycznie wszystko, jeżeli chodzi o hełmy, ubrania specjalne czy obuwie. Jedyne, co pozostało w niemalże niezmienionej formie, to pas strażacki i kominiarka.
Przed 1992 rokiem polskie normy określały wymagania tylko dla hełmu, pasa strażackiego, aparatów oddechowych i masek. Dla takich ochron, jak ubrania specjalne, buty specjalne i rękawice nie było wymagań w zakresie odporności na zapalenie czy też na duże promieniowanie cieplne. Z tego względu podstawowym ubraniem ochronnym dla strażaka było tzw. moro - stosowane do połowy lat 90. ubiegłego stulecia. Słowo moro jest skrótem od określenia „materiał odzieżowy roboczo-ochronny”. Moro było wykonane w 100% z tkaniny bawełnianej, bez impregnatu wpływającego na odporność na zapalenie i dodatkowych warstw chroniących strażaka przed promieniowaniem cieplnym oraz przemoczeniem. Do kompletu z moro strażak dostawał buty typu skuter, z całą konstrukcją powyżej podeszwy wykonaną z tworzywa skóropodobnego. Rzadkością były wierzchy wykonane ze skóry. Jeszcze wcześniejszym ubraniem była odzież specjalna wykonana z brezentu lub zbliżonych materiałów. U prądownika pierwszej roty warstwę ogniochronną kurtki „wyjazdowej” (będącą standardem w przypadku strażaków amerykańskich czy brytyjskich w tym samym okresie) zastępowano polewaniem go wodą, co miało zwiększyć jego komfort termiczny przy podejściu do płomieni.
Nowoczesne materiały i technologie
Po 1990 roku w ciągu 3 lat CNBOP wydawało już świadectwa dopuszczenia na ubrania wykonane w 100% z materiałów trudnopalnych. Były wielowarstwowe, składały się z warstwy zewnętrznej, wodoszczelnej paroprzepuszczalnej membrany, warstwy termoizolacyjnej i podpinki. Pierwsze ubrania powstawały z tkaniny aramidowej typu Nomex i stąd przyjęła się potoczna nazwa tego nowego typu i kroju ubrań. Ubrania z tkaniny typu Nomex były wówczas bardzo drogie (w porównaniu z ubraniem typu moro nawet siedem do dziesięciu razy droższe), z tego powodu około 1995 roku, pierwotnie na krótki okres przejściowy, zostały zastąpione w wielu jednostkach tzw. ubraniem popularnym specjalnym, w skrócie UPS. Miało ono warstwę zewnętrzną wykonaną z impregnowanej bawełny, zaś w warstwie termoizolacyjnej i podszewce zastosowano łatwopalny poliester. Zaimpregnowana bawełna zachowywała odporność na zapalenie zwykle do pierwszego prania. Ponieważ jednak tego typu ubrania były trzy-, czterokrotnie tańsze niż ubrania wykonane w 100% z włókien aramidowych, na długo zadomawiały się w jednostkach ochrony przeciwpożarowej. Okres przejściowy trwał do 2004 roku.
Kiedy Polska stała się członkiem Unii Europejskiej, zaczęła w niej obowiązywać dyrektywa nr 89/686/EWG dotycząca wymagań dla środków ochrony indywidualnej, wprowadzona rozporządzeniem ministra gospodarki z 21 grudnia 2005 roku w sprawie zasadniczych wymagań dla środków ochrony indywidualnej. Aby uzmysłowić, jak duże zagrożenie dla użytkowników stwarzały ubrania bawełniane moro i ubrania typu UPS w porównaniu do ubrań z nowoczesnych tkanin, można zestawić ich tzw. indeksy tlenowe (indeks tlenowy to najmniejsza zawartość tlenu w atmosferze, wyrażona w procentach objętościowych, przy której zachodzi jeszcze proces palenia). Dla tkanin bawełnianych indeks tlenowy wynosi ok. 17%, tkanina wełniana ma indeks 23,8%, tkaniny aramidowe (Nomex) 28-31%, a coraz częściej stosowana na całym świecie tkanina z włókien polibenzimidazolu, w skrócie PBI (czyli brytyjski „złoty standard”), osiąga nawet 42%. Sama konstrukcja ubrań się nie zmieniła, zaczęto jednak wprowadzać nowoczesne technologie materiałowe.
Warto wspomnieć, że przed 1990 rokiem można było jeszcze spotkać w wyposażeniu jednostek straży pożarnej ubrania wykonane z włókien azbestowych pokrytych warstwą sproszkowanego aluminium. Ustawą z 19 czerwca 1997 roku o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest (DzU nr 101, poz. 628) wprowadzono zakaz stosowania azbestu we wszystkich dziedzinach przemysłu. CNBOP od 1990 roku działa na rzecz standaryzacji i certyfikacji sprzętu ochrony indywidualnej.
Podsumowanie i kontekst międzynarodowy
Tekst źródłowy zawiera również informacje o odznaczeniach strażackich oraz historyczne konteksty dotyczące Rumunii i jej zaangażowania w konflikty zbrojne, które mogą rzucić światło na szerszy kontekst rozwoju straży pożarnych w regionie.
Medale i odznaczenia strażackie
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” został ustanowiony przez Główny Związek Straży Pożarnych RP w 1926 roku. Odznaczenie to przyznawane jest strażakom za wyróżniającą się działalność, energiczne i planowe kierownictwo, a także bohaterstwo i odwagę podczas akcji gaśniczych i ratowniczych. Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” przyznawany jest za wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Odznaczenie może być przyznawane zarówno strażakom i pracownikom cywilnym Państwowej Straży Pożarnej, jak i instytucjom oraz organizacjom, jak np. Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) i jej członkowie, czy osoby działające w Związku OSP RP. Wspomniane instytucje i organizacje szczebla centralnego muszą współpracować i wspierać Związek OSP RP w realizacji celów statutowych.
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” to krążek o średnicy 3 cm i krawędzi o szerokości 1 mm. Wykonywany jest, w zależności od rangi odznaczenia, z metalu koloru złotego, srebrnego lub brązowego. Na medalu widnieje płaskorzeźba kobiety symbolizującej boginię ogniska domowego - Hestię. Bogini stoi na liściu laurowym i opiera się o tarczę z pochodnią. W drugiej ręce trzyma natomiast liść wawrzynu z podpisem odznaki „Za Zasługi dla Pożarnictwa”. Na odwrocie z kolei widnieje orzeł jagielloński opierający się na skrzyżowanych toporkach. U góry widnieje napis „Zw. Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” zastąpił w 1926 roku Srebrny Medal „Za Długoletnią, Nieskazitelną Służbę”. Został on ustanowiony przez Główny Związek Straży Pożarnych RP. Co ciekawe, odznaczenie to, bez względu na stopień mogło być przyznawane nawet kilka razy tej samej osobie. W roku 1939 wraz z wybuchem II Wojny Światowej przyznawanie odznaczeń zostało jednak zawieszone. Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” przyznawany jest do dzisiaj. Zmieniły się jednak jego podstawy prawne. Obecnie odznaczenie nadawane jest w myśl uchwały nr 16/V/2018 Zarządu Głównego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP z dnia 12 września 2018 roku. Dokument ten obowiązuje od dnia 1 stycznia 2019 roku.
Rumunia w kontekście historycznym i militarnym
Tekst źródłowy zawiera fragmenty dotyczące historii Rumunii, jej zaangażowania w II wojnę światową oraz strategii wojskowych. Choć nie odnoszą się one bezpośrednio do mundurów strażackich, dają pewien obraz sytuacji kraju w tamtym okresie.
Między 24 grudnia 1943 a 17 kwietnia 1944 roku Armia Radziecka przeprowadziła dnieprowsko-karpacką operację, atakując z przyczółków na Dnieprze. Polacy dobrze wspominają postawę Rumunów w latach 1939-1940. Choć państwo to otwarcie nas nie poparło podczas naszej wojny obronnej w 1939 roku, to jednak mieliśmy nadzieję otrzymywać dostawy zaopatrzenia przez porty rumuńskie, zaś po klęsce nasi internowani żołnierze zadziwiająco łatwo przedostawali się z Rumunii i Węgier do Francji i Anglii przez rumuńskie porty mimo, że oficjalnie pod naciskiem Niemców Rumuni ścigali naszych uciekinierów. Sytuacja się jednak dość szybko zmieniła. Najpierw Rosja zaanektowała Besarabię i północną Bukowinę. Szybko Rumuni musieli uznać, że znaleźli się w niemieckiej strefie wpływów i ponownie upokorzeni zostali, gdy zmuszono ich, by oddali Węgrom północną Kriszanę, Marmarosz oraz znaczną część Siedmiogrodu, a wkrótce po tym zmuszono ich do oddania Bułgarom południowej Dobrudży. Król Karol II abdykował na rzecz syna Michała I, a realną władzę objął generał Ion Antonescu, który najwyraźniej wiernopoddańczą postawą usiłował zjednać sobie przychylność Hitlera. Nie zmieniło to faktu, że Rumunia pozostała państwem ubogim, a jej armia była słabo uzbrojona i wyposażona. Niestety wiedzieli o tym także Rosjanie i to między innymi dlatego ich operacja „Uran”, zmierzająca do odblokowania Stalingradu, zaczęła się od ataku na flanki wojsk Osi obsadzone przez państwa satelitarne Niemiec, wojska: Rumuńskie, Włoskie i Węgierskie. 19 listopada 1942 roku Sowieci rozpoczęli atak od północy na 3 Armię rumuńską i sąsiadujących z nimi Włochów. 20 listopada z drugiej flanki radzieckie wojska zaatakowały 4 Armię rumuńską, w oby wypadkach szybko osiągając powodzenie. Rumuni pozbawieni byli skutecznych środków przeciwpancernych i czołgi rosyjskie siały w ich szeregach spustoszenie. W jeden dzień rumuńska 3 Armia została otoczona, na przeciwnej flance do 21 listopada Rumuni albo zostali otoczeni, albo znajdowali się w głębokim odwrocie. Żołnierze rumuńscy srodze zapłacili za ich proniemieckie zaangażowanie swoich nowych przywódców.
Przedstawiony wzór umundurowania i wyposażenia dotyczy roku 1943 z okresu operacji dnieprowsko-karpackiej. W składzie niemieckiej Grupy Armii „A” znalazła się rumuńska 3 Armia (odtworzona po klęsce pod Stalingradem) pod dowództwem Petre Dumitrescu, działając w sąsiedztwie niemieckiej 6 Armii (także odtworzona po klęsce pod Stalingradem). Ta grupa armii miała bronić dolnego biegu Dniepru. Rumuńska 4 Armia dowodzoną przez Ioana Mihaila Racoviţă, była jednym z elementów odwodowych i znajdowała się w Mołdawii. W połowie marca 1944 roku wojska rumuńskie, które dotychczas szczęśliwie uniknęły większych strat, zajmowały stanowiska już nad rzeką Prut, która po wojnie stała się rzeką graniczną między Rumunią a ZSRR. W tym czasie i Niemcy i Węgrzy, spodziewając się przejścia Rumunii na stronę Aliantów, czynili przygotowania do walki z Rumunami - np. Węgrzy zabezpieczali się przed próbą odzyskania przez Rumunię Siedmiogrodu, chociaż sami zaczęli negocjacje z Aliantami o ewentualnej zmianie stron. Operacja sowiecka zakończyła się sukcesem, a dla Rumunów znaczącym wstrząsem, zaś wojna wkroczyła na ich ziemie. Dla Rumunów już ich udział w agresji na ZSRR zakończył się tragicznie, ale teraz wojna wkroczyła w ich granice i dotknęła ich rodziny. Całkowicie zajęta została już Mołdawia, do której rościła sobie prawa Rumunia. 27 marca Armia Czerwona sforsowała Prut i wkroczyła na terytorium Rumunii. W połowie kwietnia, w celu ratowania pogarszającej się sytuacji, skierowano na front niemal całą armię rumuńską. 4 Armię złożoną z 8 dywizji i 1 brygady skierowano w rejon Jass. Dalej na wschód pod Kiszyniów wysłano 7 dywizji i 2 brygady rumuńskie. Kolejne dwie dywizje ściągnięto z odwodów Grupy Armii „A”. Na koniec kwietnia na zagrożonym odcinku frontu znajdowało się 18 dywizji i 3 brygady rumuńskie.
Hełm wz. 39 produkowany na licencji holenderskiej. Do abdykacji króla Karola II we wrześniu 1940 roku.
tags: #rumunscy #strazackie #mundury