Ryzyko Zawodowe Strażaków: Kompleksowa Analiza i Wpływ Czynników Psychospołecznych

Strażak to osoba odpowiedzialna za ochronę ludzi, mienia i środowiska naturalnego przed pożarami oraz innymi zagrożeniami. Do głównych obowiązków strażaka należy gaszenie pożarów, udzielanie pomocy poszkodowanym w wypadkach drogowych, awariach czy katastrofach naturalnych, a także prowadzenie akcji ratowniczych. Zawód strażaka jest zakwalifikowany do grupy zawodów o bardzo wysokim poziomie ryzyka. Ich praca jest pewnego rodzaju misją, gdyż są wzywani tam, gdzie zachodzi potrzeba niesienia pomocy ludziom oraz środowisku naturalnemu, ratując mienie i dobytek ludzki, często będące dorobkiem całego życia. Strażacy-ratownicy działają w miejscach, gdzie sytuacja wymaga przytomności umysłu i rozwagi, ale jednocześnie szybkiej reakcji, dużej wytrzymałości psychicznej i odpowiedzialności, a także właściwego zachowania się wobec poszkodowanych.

Problem stresu wśród strażaków-ratowników jest wciąż aktualny, a badania jego przyczyn oraz poszukiwanie sposobów jego ograniczania powinny być podejmowane wspólnie przez naukowców, organizatorów pracy, służbę BHP oraz samych strażaków-ratowników. Głębsze poznanie i rozumienie problemów tej grupy zawodowej pomoże w podejmowaniu właściwych działań profilaktycznych.

Analiza Ryzyka Zawodowego w Kontekście Czynników Psychospołecznych

Tematem pracy magisterskiej, która szczegółowo skupia się na tych zagadnieniach, jest „Analiza ryzyka zawodowego w pracy strażaka w kontekście czynników psychospołecznych”. Głównym celem badawczym tej pracy było określenie skali wpływu czynników psychospołecznych na poziom ryzyka zawodowego strażaków. W opracowaniu przedstawiono, jak czynniki psychospołeczne wpływają na ryzyko zawodowe strażaków, podkreślając, że dzielą się one na dwie grupy: wynikające z treści pracy oraz wynikające z kontekstu pracy.

Problem badawczy sformułowano jako pytanie: „W jakim stopniu czynniki psychospołeczne determinują poziom ryzyka zawodowego strażaków?” Do wyjaśnienia tego problemu zastosowano analizę literatury przedmiotu, aktów prawnych, dostępnych dokumentów, a także wyniki sondażu diagnostycznego skierowanego do funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej. Praca składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy rozdział prezentuje formalno-prawne aspekty działania Państwowej Straży Pożarnej oraz zadania i kompetencje funkcjonariuszy. Drugi rozdział, zatytułowany „Czynniki determinujące komfort służby i bezpieczeństwa pracy strażaków”, analizuje zagrożenia zawodowe zgodnie z Międzynarodową Kartą Charakterystyki Zagrożeń Zawodowych oraz wyjaśnia pojęcie komfortu i jego składowych. Rozdział trzeci, „Determinanty ryzyka zawodowego w kontekście BHP”, omawia pojęcia ryzyka zawodowego, jego unormowania prawne w Polsce oraz analizuje Polskie Normy związane z oceną ryzyka zawodowego. Ostatni, czwarty rozdział, stanowi część analityczną, zawierającą metodologię badań własnych, prezentację wyników i ich omówienie w kontekście dotychczasowej wiedzy.

Charakterystyka Ryzyk Zawodowych w Służbie Strażaka

Pracę strażaka-ratownika cechuje duża zmienność warunków środowiska pracy. W miejscu gaszenia pożaru panuje wysoka temperatura i duża wilgotność, a na zewnątrz może np. być śnieg, silny wiatr i paraliżujące zimno. Strażacy często pracują w szkodliwych i gwałtownie zmieniających się warunkach, eksponowani na działanie różnorodnych czynników niebezpiecznych i szkodliwych.

Czynniki fizyczne

Do czynników fizycznych należą: spadające elementy nadpalonych konstrukcji płonącego obiektu, niska lub wysoka temperatura, atmosfera wybuchowa lub uboga w tlen. Strażacy są narażeni na urazy związane z wypadkami komunikacyjnymi, katastrofami przemysłowymi oraz powodziami. Często wykonują czynności wymagające dużego wysiłku fizycznego, np. dźwiganie ciężkich przedmiotów w wysokiej temperaturze otoczenia, przy jednoczesnym obciążeniu odzieżą ochronną. Może to być przyczyną wyczerpania organizmu, urazów z przeciążenia oraz chorób układu krążenia.

Czynniki chemiczne i biologiczne

Wśród czynników chemicznych wymienia się toksyczne gazy i pyły powstające podczas pożarów, a także środki pianotwórcze i inne materiały używane podczas akcji, które również stanowią zagrożenie chemiczne. Strażacy mogą być również narażeni na czynniki biologiczne.

Wpływ Czynników Psychospołecznych i Stresu

Niezwykle ważnym elementem pracy strażaka-ratownika jest duże obciążenie psychofizyczne organizmu. Składa się na nie praca w warunkach zagrożenia życia i zdrowia własnego oraz świadomość odpowiedzialności za życie ratowanych i współuczestniczących w akcji osób. Strażak-ratownik pełniący funkcję dowódcy jest dodatkowo obciążony odpowiedzialnością za przebieg i powodzenie całej akcji, właściwą koordynację działań oraz zdrowie i życie podległego zespołu.

Praca odbywa się w warunkach presji czasowej i podlega krytycznej ocenie zagrożonej społeczności oraz przełożonych. Takie standardowe zadania, jak ratowanie ludzi, zapewnienie im opieki, transport poszkodowanych ze strefy niebezpiecznej czy wydobywanie zwłok spod gruzów, wymagają hartu ducha i mogą skutkować uszczerbkiem na zdrowiu, zwłaszcza psychicznym. Praca ta może zatem budzić u samych strażaków-ratowników uczucia rozpaczy, smutku, bezsilności, a czasem odrazy i przerażenia.

Strażacy pracują pod ciągłą groźbą niebezpieczeństwa, przez wiele godzin, często w systemie pracy dyżurowej, co stanowi źródło stresu i problemów osobistych i rodzinnych. Tragiczne zdarzenia związane z akcjami ratowniczymi mogą wywoływać stres pourazowy. Z drugiej strony, praca ta może jednak dawać przekonanie o wykonywaniu ważnej misji, powodować poczucie spełnienia zawodowego i radość z wykonywanej pracy, pogłębiać więzi z innymi ludźmi. Takie spojrzenie budzi przekonanie, że ci ludzie, by dobrze chronić nasze życie, zdrowie oraz mienie, muszą być wyposażeni przez naturę w odpowiednią odporność psychiczną i fizyczną oraz wszechstronną wiedzę z różnych dziedzin.

Problem stresu w tej grupie zawodowej jest wciąż aktualny, a badania przyczyn stresu związanego z zawodem strażaka-ratownika oraz poszukiwanie sposobów jego ograniczania powinny być podejmowane wspólnie przez naukowców, organizatorów pracy, służbę BHP oraz samych strażaków-ratowników. Emocjonalnie reagują ci strażacy, którzy nie zdają sobie sprawy z podejmowanego ryzyka związanego z zagrożeniami, nie oceniają go w sposób właściwy, a reagują dopiero wówczas, gdy ma ono charakter ekstremalny (np. huragan, trzęsienie ziemi) czy osobisty. Strażacy, którzy wykonują swoje zadania brawurowo, nie analizując i nie rozpoznając sytuacji w miejscu zdarzenia, narażają siebie i innych na ryzyko utraty zdrowia i życia.

Szkolenie i Doskonalenie Zawodowe Strażaków

Przygotowanie do zawodu strażaka-ratownika odbywa się na 4 poziomach:

• I poziom - kurs podstawowy trwający około 4 miesiące;
• II poziom - kurs podoficerski trwający około 4 miesiące;
• III poziom - studium zawodowe aspiranckie: 2-letnie zakończone uzyskaniem tytułu zawodowego technika i stopnia młodszego aspiranta;
• IV poziom - studia dwustopniowe w Szkole Głównej Służby Pożarniczej (SGSP), stacjonarne lub zaoczne: I stopień trwa 3,5 roku i kończy się uzyskaniem tytułu inżyniera, a II stopień 5-letni kończy się uzyskaniem tytułu magistra inżyniera oraz stopnia młodszego kapitana.

W zasadzie forma przygotowania do zawodu strażaka-ratownika nie budzi zastrzeżeń, jednak doświadczenie wskazuje, że doskonalenie zawodowe powinno być kontynuowane w dalszych latach pracy w zakresie odpowiednim do kwalifikacji. Po zakończeniu studiów oficerskich czy też kursu podoficerskiego przełożeni powinni dokładać wszelkich starań, by proces doskonalenia zawodowego ich podwładnych trwał nieustannie, przy zapewnieniu odpowiednich środków dydaktycznych i bazy poligonowej. Powinni też dbać o odpowiednią profilaktykę zdrowotną, w tym współpracę z psychologiem, szczególnie w sytuacjach krytycznych, na różnych szczeblach strażackiej hierarchii.

Choroby Zawodowe i Profilaktyka Zdrowotna

Za chorobę zawodową zgodnie z art. 235 Kodeksu pracy uważa się chorobę wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy. Aby zatem choroba została uznana za zawodową, musi spełnić dwa warunki:

• Po pierwsze - zostać wymieniona w wykazie chorób zawodowych. Wykaz ten stanowi załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych.
• Po drugie - spełnić określone kryteria formalne i medyczne.

W kontekście chorób zawodowych wśród funkcjonariuszy należy przytoczyć rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 23 maja 2019 r. w sprawie wykazu schorzeń i chorób pozostających w związku ze służbą w Policji, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służbie Ochrony Państwa i Państwowej Straży Pożarnej, które stanowi podstawę do ubiegania się o stwierdzenie choroby zawodowej. Inną kwestią jest procedura zgłaszania choroby zawodowej lub jej podejrzenia, która powinna być ujęta w rejestrach prowadzonych przez pracodawcę.

Problem pojawia się w przepływie informacji od lekarza medycyny pracy do pracodawcy, zwłaszcza gdy lekarz ten jest spoza resortu. Nasuwa się pytanie, czy ma wówczas obowiązek przekazywania podejrzeń o choroby zawodowe do pracodawcy, czy wiąże go jakaś umowa, oraz czy na bieżąco uzupełnia wiedzę z zakresu zagrożeń typowych dla pracy strażaków. Z gromadzonych informacji wynika, że mimo wysłania kilkudziesięciu czynnych strażaków zawodowych na komisje lekarskie MSWiA, nikt nie otrzymał stwierdzenia choroby zawodowej. W ostatnim czasie pojawiło się bardzo dużo publikacji naukowych mówiących o zagrożeniach dla strażaków, co sugeruje potrzebę edukowania lekarzy orzeczników lub powołania grupy kontaktowej (roboczej).

Brak stwierdzonych chorób zawodowych nie oznacza, że strażacy nie chorują. Przykładowo, większość nowotworów układu trawiennego czy chorób skóry można kwalifikować do chorób zawodowych. Jedynie świadomość strażaków i wnioskowanie o uznanie choroby zawodowej może ograniczać ich występowanie. Najlepszym na to sposobem jest oczywiście profilaktyka i budowanie wśród strażaków kultury bezpieczeństwa.

Długotrwała praca obfitująca w częste narażenie na kontakt z substancjami szkodliwymi i toksycznymi może odbijać się na zdrowiu funkcjonariuszy. Dlatego tak ważne jest, by nie zapominać o badaniach profilaktycznych. Każdy strażak, który ma lub miał regularny kontakt z produktami pożarowymi, powinien corocznie przechodzić badania przesiewowe. Dla strażaków regularnie narażonych na kontakt z dymem zaleca się m.in. monitoring funkcji płuc, badania krwi, badania pod kątem nowotworów. Wczesne wykrycie nieprawidłowości w stanie zdrowia jest kluczowe dla kuracji i wyleczenia. Strażacy powinni mieć również świadomość zagrożeń dla zdrowia płynących z narażenia na zawartość pogorzeliska i produkty pożarowe. Badania wykazują możliwy okres utajony dla strażaków między pierwszym narażeniem a rozpoznaniem raka, ale może się to odnosić również do innych chorób. Ważne jest również, by wiedzieć, jakie parametry badać oraz jak prawidłowo reagować na jakiekolwiek nieprawidłowości.

Aby minimalizować zagrożenia, warto również sięgnąć do raportu z prac zespołu komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej, powołanego decyzją nr 22 z dnia 11 marca 2022 r. w sprawie opracowania zaleceń dotyczących czyszczenia odzieży dla strażaków Państwowej Straży Pożarnej oraz strażaków-ratowników ochotniczych straży pożarnych z zanieczyszczeń chemicznych powstałych podczas pożaru z 31 grudnia 2022 r., zawierającego praktyczne wskazówki i sposoby minimalizacji zagrożeń.

Zwiększone Obciążenie Pracą i Nowe Zadania

W ostatnich latach znacznie wzrosło obciążenie strażaków-ratowników pracą, gdyż na tę formację, oprócz walki z pożarami i innymi klęskami żywiołowymi, nałożono wiele dodatkowych zadań, takich jak:

• prowadzenie działań z zakresu ratownictwa technicznego oraz chemiczno-ekologicznego;
• pomoc ratownikom Pogotowia Ratunkowego w prowadzeniu działań z zakresu ratownictwa medycznego;
• działania na akwenach wodnych w zakresie ratownictwa wodnego nurkowego;
• współpraca z grupami ratownictwa górskiego;
• prowadzenie akcji poszukiwawczych w gruzowiskach w kraju i za granicą.

Ogrom obowiązków i odpowiedzialności skłania do ponownego przyjrzenia się problemom stresu w tej grupie zawodowej, który, jak wykazano w literaturze, może być przyczyną większości dolegliwości i chorób zawodowych.

Ocena Ryzyka Zawodowego i Kultura Bezpieczeństwa

Ogromną rolę w identyfikacji zagrożeń ma ocena ryzyka zawodowego (ORZ). Jest to ostatni punkt do zrealizowania, gdyż najpierw trzeba spełnić szereg wytycznych dla poprawy warunków pracy. Składowe ORZ stanowi prowadzenie rejestrów, wykazów, wyników przeglądów i pomiarów, analiz, w tym m.in.:

• rejestr wypadków przy pracy;
• rejestr chorób zawodowych i podejrzeń o takie choroby;
• rejestr wyników badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy;
• rejestr prac w kontakcie z substancjami, preparatami, czynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym lub mutagennym oraz rejestr pracowników wykonujących tego typu prace;
• rejestr prac narażających pracowników na działanie szkodliwych czynników biologicznych zakwalifikowanych do grupy 3 lub 4 zagrożenia, w formie elektronicznej lub księgi rejestrowej;
• rejestr maszyn i urządzeń podlegających dozorowi technicznemu, książki rewizyjne urządzeń, książka konserwacji dla urządzeń transportu bliskiego (UTB);
• wykaz nakazów, wystąpień i decyzji państwowych organów nad warunkami pracy;
• rejestr szkoleń w dziedzinie BHP;
• rejestr zaświadczeń lekarskich o braku przeciwwskazań do wykonywania pracy;
• analiza stanowisk i stanu BHP;
• spełnienie ergonomicznych warunków pracy oraz wiele innych.

Jeżeli spełnione są wszystkie te elementy, zespół powołany przez pracodawcę może dokonać oceny ryzyka zawodowego i na tej podstawie powinno się wystawiać skierowania na badania profilaktyczne. Ważnym narzędziem w tym procesie jest dokumentacja Ocena Ryzyka Zawodowego metodą PN-N-18002, która ściśle określa ryzyko zawodowe na danym stanowisku. Polska Norma PN-N-18002 została utworzona w Polsce i jest często stosowana w kraju. Systematyczna identyfikacja i klasyfikacja zagrożeń występujących w środowisku pracy jest kluczowa dla działań prewencyjnych. Ocena ryzyka umożliwia kompleksowe spojrzenie na warunki pracy i pozwala ustalić, czy konieczne jest wdrożenie działań prewencyjnych lub ograniczających zagrożenie. Ryzyko ocenia się w pięciostopniowej skali, od bardzo małego (BM) do bardzo dużego (BD), z koniecznością wdrożenia środków redukujących zagrożenie przy ryzyku dużym i bardzo dużym. Dokumentacja taka jest zgodna z obowiązującymi przepisami dot. BHP i polecana przez organy kontrolujące, między innymi Państwową Inspekcję Pracy czy Państwową Inspekcję Sanitarną.

Wyniki Badań Ankietowych Wśród Strażaków

W ramach wspomnianej pracy magisterskiej, w badaniu wykorzystano dwie ankiety. Pierwsza z nich skierowana była do mieszkańców z terenu powiatu płockiego, natomiast druga do funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej z terenu powiatu płockiego. Wyniki badań ankietowych zostały zaprezentowane w celu rozwiązania problemu badawczego: „W jakim stopniu czynniki psychospołeczne determinują poziom ryzyka zawodowego strażaków”. Wyniki zostały przedstawione w sposób graficzny na wykresach.

W celu zbadania, jak strażacy-ratownicy subiektywnie oceniają wybrane aspekty swojej pracy, przeprowadzono również badania ankietowe w losowo wybranych komendach powiatowych Państwowej Straży Pożarnej. W tym dobrowolnym i anonimowym badaniu uczestniczyło 36 mężczyzn w wieku od 26 do 50 lat, ze stażem pracy od 2 do 26 lat. Wszyscy uczestniczyli w akcjach ratowniczo-gaśniczych prowadzonych przez macierzyste jednostki i wykonywali pracę w systemie zmianowym: 24 godziny służby i 48 godzin wolnych od pracy. Odniesienie obserwowanych problemów do tolerancji obciążeń środowiska pracy, ocenianej subiektywnie przez pracowników wykonujących ten zawód, może stanowić podstawę do zaproponowania zmian, między innymi w organizacji czasu pracy, zmierzających do lepszego dostosowania jej do możliwości psychofizycznych strażaka-ratownika.

Na podstawie przeprowadzonej analizy stwierdzono, że bardziej zadowoleni z pracy byli strażacy w wieku do 39 lat, choć i w tej grupie 3 osoby przyznały, że nie lubią swojej pracy. Widoczny jest spadek zadowolenia z pracy wraz z wydłużającym się stażem pracy w zawodzie. W grupie ze stażem powyżej 15 lat procent strażaków-ratowników, którzy stwierdzili brak zadowolenia ze służby, był o około 50% wyższy w stosunku do grupy z krótszym stażem. Uciążliwości pracy lepiej tolerują młodsi pracownicy, których większość stwierdziła, że do zawodu przywiodła ich fascynująca praca i społeczny prestiż zawodu.

Biorąc pod uwagę zmianowy charakter pracy, stwierdzono, że wybudzanie w nocy dobrze znosi połowa ankietowanych. Jednak strażacy młodsi, poniżej 39. roku życia, przyznali, że wybudzanie nocne, spowodowane wyjazdem do akcji, ma zły wpływ na ich samopoczucie i gotowość do pracy. Wyniki analizy zdolności do pracy ocenianej subiektywnie wskazują na oczywistą zależność, że zdolność do pracy maleje w miarę wydłużania się stażu pracy. Największy entuzjazm do pracy można zaobserwować wśród strażaków-ratowników w pierwszych latach służby. W przedziale stażu 10-15 lat zaczyna on słabnąć i po osiągnięciu 15 lat pracy strażak-ratownik zaczyna myśleć o zakończeniu kariery w tym zawodzie. Są to wyniki niepokojące, gdyż ma on wówczas zaledwie około 45 lat. Odejściu strażaka-ratownika ze służby niejednokrotnie towarzyszy pogorszenie stanu zdrowia.

Jak wynika z badań, głównie są to choroby układu oddechowego, nerwowego, kostno-mięśniowego i tkanki łącznej, układu krążenia, w tym nadciśnienie tętnicze i choroby serca. Zaburzenia psychiczne stanowią przyczynę aż 8% absencji chorobowej strażaków-ratowników, a choroby układu trawiennego około 7%.

Refleksje na Temat Bezpieczeństwa Strażaków

Często strażacy rozpoczynają swoją przygodę w zawodzie, będąc ludźmi bardzo młodymi, i pozostają aktywni w służbie do emerytury, niekiedy kończąc zawodową aktywność w wieku dość słusznym. Kiedy zastanawiałem się nad treścią niniejszego artykułu, naszła mnie pewna refleksja. Mianowicie na strażnicach (bramach) wiszą bardzo ładne, kolorowe plakaty z napisem „Dbamy o twoje bezpieczeństwo”. Czy to dziecko, które na plakacie tak przytula strażak, a to może być dziecko każdego z nas, będzie dorastało z ojcem strażakiem, matką strażaczką? Każdy z nas strażaków chciałby dożyć emerytury i jeszcze trochę w tym okresie życia pocieszyć się np. wnukami. I tu przychodzi kolejna refleksja - co ja robię dla swojego bezpieczeństwa, żeby tak się stało? Co dla mojego bezpieczeństwa robi pracodawca? Czy jesteśmy gotowi na działanie w tym zakresie, na merytoryczną dyskusję?

tags: #ryzyka #zawodu #strazak #ankieta