Specjalistyczne Pojazdy i Samoloty Strażackie w Lotnictwie

Zapewnienie bezpieczeństwa na lotniskach i w ich otoczeniu jest priorytetem, a kluczową rolę w jego realizacji odgrywa Lotniskowa Straż Pożarna (LSP). Jest to wyspecjalizowana służba, wywodząca się z klasycznej straży pożarnej, działająca na terenie lotniska i obszaru przyległego. Jej zadania obejmują zarówno działania profilaktyczne, jak i interwencyjne w sytuacjach zagrożenia lub zaistniałego zdarzenia. Współczesne lotnictwo, ze względu na ogromne ilości przewożonego paliwa i liczbę pasażerów, wymaga posiadania na wyposażeniu zaawansowanych technologicznie środków ratowniczych, a przede wszystkim specjalistycznych pojazdów strażackich oraz samolotów gaśniczych.

Lotniskowa Straż Pożarna (LSP) i Jej Rola

Lotniskowy pojazd ratowniczo-pożarniczy (ang. Airport crash tender) - znany również jako Pojazd Ratowniczo-Gaśniczy (ARFF) - reprezentuje jedne z najpotężniejszych i najbardziej zaawansowanych technologicznie jednostek reagowania kryzysowego na świecie. Zaprojektowane specjalnie do zastosowań w lotnictwie, te specjalistyczne pojazdy łączą w sobie mobilność z dużą prędkością, wyjątkowe możliwości gaszenia pożarów i zaawansowane systemy ratownicze, aby sprostać międzynarodowym standardom bezpieczeństwa lotniczego.

Statystyki pożarów i katastrof lotniczych wskazują, że około 75% zdarzeń ma miejsce na lotnisku lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie. W Polsce Lotniskowa Straż Pożarna działa w ramach Przedsiębiorstwa Państwowego „Porty Lotnicze”. Podstawowe działania LSP obejmują udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych w rejonie działania oraz w akcjach ratunkowych w wypadkach lotniczych.

Straż podejmuje akcje w sytuacjach zagrożenia statku powietrznego, likwiduje skutki wypadków lub katastrof, a także asekuruje standardowe czynności wykonywane na lotnisku, takie jak lądowanie w trudnych warunkach atmosferycznych, tankowanie samolotu z pasażerami na pokładzie czy załadunek cargo. Na lotnisku w Gdańsku, na przykład, od wielu, wielu lat nie było żadnego poważnego zdarzenia lotniczego, a ciężkie wozy strażackie służą na co dzień jako zabezpieczenie, na przykład podczas tankowania samolotów.

Wymagania i Standardy ICAO

Obecne cele Lotniskowej Straży Pożarnej są wynikiem analiz historycznych katastrof lotniczych. Każdy port lotniczy prowadzący działalność komercyjną musi spełniać przepisy wydane przez Organizację Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (ICAO). ICAO ustala zakres i sposób działań ratowniczo-gaśniczych w zależności od wielkości (kategorii) lotniska oraz minimalne siły i środki niezbędne do ich przeprowadzenia. Przepisy te są regularnie nowelizowane.

Kluczowymi czynnikami decydującymi o powodzeniu akcji ratowniczej i uratowaniu osób są: czas, sprzęt oraz wyszkolenie ludzi. We współczesnych samolotach czas roztopienia się kadłuba nie przekracza 100 sekund. Analizy wykazały, że od ogłoszenia alarmu do pierwszego podania środka gaśniczego na płonący samolot mija około 3 minuty lub więcej. Dlatego też minimum ustalono na 3 minuty, z zaleceniem nieprzekraczalnego czasu 2 minut. W przypadku awaryjnego lądowania, czas ten nie jest brany pod uwagę, ponieważ wozy bojowe już pełnią funkcję asekuracji.

Zgodnie z obowiązującymi normami, strażacy - od momentu ogłoszenia alarmu - mają trzy minuty na dojechanie do lotniskowego pasa i rozpoczęcie akcji. Dzięki utrzymywaniu formy i możliwościom pojazdu, dojeżdżają jednak znacznie szybciej. Czas reakcji badany jest co najmniej raz w miesiącu, a w przypadku wozu Ziegler na lotnisku w Gdańsku osiągano dotarcie do progu pasa w granicach od minuty i 50 sekund do dwóch minut. ICAO, w zależności od kategorii lotniska, określa minimalne ilości środków gaśniczych oraz liczbę samochodów bojowych. Od lat 70. XX wieku stosuje się podział na wozy bojowe szybkiej interwencji i ciężkie samochody wodno-pianowe.

Lotniskowe Pojazdy Ratowniczo-Gaśnicze (ARFF)

Lotniskowe wozy strażackie znacznie różnią się od miejskich pojazdów strażackich ze względu na ich wyjątkową rolę w incydentach lotniczych. Pojazdy te są w stanie pokonywać także nierówny, nieutwardzony teren poza obszarem lotniska.

Charakterystyka i Wymagania

Wozy bojowe Lotniskowej Straży Pożarnej znacząco różnią się od wozów strażackich innych jednostek, co wynika z bardzo wysokich wymagań stawianych tego typu pojazdom. Od lat 60. XX wieku europejscy producenci zaczęli opracowywać i budować specjalistyczne pojazdy z wykorzystaniem najnowocześniejszych rozwiązań technicznych.

• Szybkość i mobilność: Podstawowym wymogiem dla jednostek ARFF jest szybkość. Pojazdy te mają silniki napędowe większej mocy, co pozwala na szybkie przyspieszenie od 0 do 80 km/h w czasie poniżej 25 sekund (np. PANTHER 8x8 HRET). Osiągają wyższe prędkości jazdy, od 100 km/h do nawet 150 km/h, co umożliwia dotarcie do końca każdej drogi startowej w bardzo krótkim czasie.
• Gabaryty i manewrowość: Przykładowy wóz Ziegler, ważący 43 tony, przyspiesza do "setki" w 25 sekund. Mariusz Wenta, dowódca załogi, wylicza, że ma on 12 metrów długości, ponad trzy szerokości i prawie cztery wysokości, lecz w czasie jazdy zachowuje się prawie jak samochód osobowy, wykazując przyspieszenie i zwrotność.
• Układ napędowy i terenowe możliwości: Lotniskowe ciężkie samochody pożarnicze posiadają bardzo szerokie opony, zapewniające dobrą przyczepność w trudnym terenie, w tym na grząskim lub piaszczystym podłożu, a także umożliwiające bezproblemowe przejechanie przez pola uprawne. Z tego względu wszystkie te pojazdy mają napęd na wszystkie koła, najczęściej w wersjach 4×4, 6×6, a nawet 8×8. Już w latach 70. XX wieku samochody te wykazywały wysoki współczynnik mocy: około 30 kW/tonę dla samochodów szybkiej interwencji i około 20 kW/tonę dla samochodów ciężkich.

Wyposażenie Gaśnicze i Systemy Operacyjne

Pojazdy ARFF posiadają zbiorniki z dużą ilością wody i piany gaśniczej, są wyposażone w wysokowydajne pompy o dużej wydajności oraz armatki wodno-pianowe, mogące wyrzucać środki gaśnicze na duże odległości. Charakteryzują się dużą wydajnością zamontowanych pomp i działek wodnych, dochodzącą do 10 000 litrów na minutę.

• Zbiorniki na środki gaśnicze: Ciężkie samochody gaśnicze wodno-pianowe posiadają duże zbiorniki wody o pojemnościach dochodzących do 14 000 litrów i środka pianotwórczego do 2 000 litrów. Przykładowo, w pełni wyposażony Ziegler ma zbiorniki na 12 tysięcy litrów wody, półtora tysiąca litrów środka pianotwórczego, a do tego jeszcze pół tony proszku gaśniczego. Może podawać wszystkie trzy środki jednocześnie.
• Działka wodno-pianowe i ich zasięg: Do wyrzucania środków służą przede wszystkim dwa działka. Główne działko w Zieglerze znajduje się na ruchomym wysięgniku o długości 15 metrów, ma wydajność 5600 litrów na minutę i zasięg około 80 m. Drugie działko umieszczone jest na zderzaku pojazdu, ma wydajność 2200 litrów na minutę i może służyć zarówno do gaszenia pożaru, jak i do ochrony wozu.
• System HRET i lanca gaśnicza: Działko na wysięgniku może być wyposażone w lancę do przebijania kadłuba samolotu i podawania środka gaśniczego bezpośrednio do wnętrza. System ten określany jest nazwą HRET (High Reach Extendable Turret). Dzięki temu strażacy mogą zlokalizować źródło pożaru, przebić się przez kadłub samolotu i gasić płonące wnętrze.
• System autopompy: Za dostarczanie środków odpowiada nowoczesna autopompa. Jej wydajność to 10 tys. litrów na minutę, a co ma ogromne znaczenie dla strażaków, dysponuje ona własnym silnikiem o mocy 480 koni mechanicznych. Dzięki temu pojazd może zachować świetne osiągi i jednocześnie pozbyć się 12 tysięcy litrów w ciągu minuty i dziesięciu sekund.
• Własna ochrona pojazdu: Działko na zderzaku ma możliwość regulowania prądów wody, pozwalając na przykład na ustawienie prądu rozproszonego i stworzenie ochronnego parasola, osłaniającego przed promieniowaniem cieplnym. Do ochrony służą ponadto tryskacze umieszczone na kabinie i pod podwoziem samochodu. Wozy gaśnicze mają rozbudowany system własnej ochrony przed pożarem, w postaci dysz skierowanych przed samochód.
• Obsługa z kabiny: Załoga wozu może gasić pożar nie ruszając się z kabiny. Dowódca za pomocą dwóch joysticków steruje wysięgnikiem i głównym działkiem, a kierowca działkiem zderzakowym. Wszystkie parametry, takie jak ciśnienie autopompy czy ilość środków gaśniczych, wyświetlane są na ekranie komputera. Ponadto strażacy mogą korzystać z obrazu, jaki zapewnia kamera zamontowana na wysięgniku, gdzie znajduje się również kamera termowizyjna.

Dodatkowy Sprzęt Ratowniczy

Załoga Zieglera dysponuje liniami szybkiego natarcia z wężami o długości ok. 50 i 80 m. Do dyspozycji strażaków są również hydrauliczne rozpieraki, nożyce do cięcia blach i sprzęt do udzielania pierwszej pomocy. Jeśli wymaga tego sytuacja, dowódca i ratownik wyposażeni w aparaty powietrzne i linię szybkiego natarcia ruszają do wnętrza samolotu, aby przeszukać go i sprawdzić, czy znajdują się w nim jakieś osoby.

Oprócz tego, wozy bojowe są wyposażone w różnorodne narzędzia: podnośniki pneumatyczne, narzędzia hydrauliczne, pneumatyczne i elektryczne do rozpierania konstrukcji, przecinania stali, duraluminium czy betonu, a także topory, przenośne drabiny, sprzęt oświetleniowy, zestawy sanitarne oraz aparaty do ochrony dróg oddechowych lub podawania tlenu.

Przykładowe Działania i Szybkość Reakcji

Lotniskowe pojazdy strażackie to specjalnie skonstruowane pojazdy do przeprowadzania akcji ratowniczych i gaśniczych na terenie lotnisk, np. gaszenia pożarów: samolotów, budynków, urządzeń, płonącego paliwa lotniczego, umożliwiają ewakuację pasażerów, zabezpieczanie awaryjnych lądowań samolotów.

Producenci i Nowoczesne Technologie Lotniskowych Wozów Strażackich

Wiodący Producenci

Na świecie istnieje kilka firm specjalizujących się w produkcji lotniskowych pojazdów ratowniczo-gaśniczych. W Polsce znane są firmy takie jak WISS Wawrzaszek Inżynieria Samochodów Specjalnych oraz Szczęśniak Pojazdy Specjalne.

• WISS Wawrzaszek: Firma WISS Wawrzaszek, założona w 1988 roku, jest liderem na polskim rynku i ważnym graczem na rynkach zagranicznych. Specjalizuje się w produkcji samochodów specjalnych. W 2001 roku wyprodukowała swój pierwszy samochód lotniskowy, a w 2009 roku - pierwszy polski specjalny pojazd lotniskowy WISS Wawrzaszek Felix w wersji 6×6. Model Felix 8×8, dostępny od 2012 roku, to zaawansowany pojazd z nadwoziem wykonanym z materiałów kompozytowych, wyposażony w zbiorniki na 15 500 litrów wody i 1 000 litrów środka pianotwórczego. Układ napędowy 8×8 z dwiema skrętnymi osiami i dwoma silnikami Volvo o mocy 612 KM każdy pozwala 50-tonowemu pojazdowi rozpędzić się do 80 km/h w 20 sekund.
• Rosenbauer: Firma Rosenbauer jest światowym liderem w produkcji sprzętu strażackiego. W 2009 roku do portu lotniczego Kraków-Balice trafiły pierwsze egzemplarze „Panther 4×4” i „Panther STINGER HRET 6×6”. Pojazdy Rosenbauer Panther uchodzą za jedne z najbezpieczniejszych i najbardziej ekologicznych, osiągając maksymalną prędkość 120 km/h i przyspieszenie od 0 do 80 km/h w mniej niż 28 sekund. Nowsze modele Panther 6×6 posiadają zintegrowane systemy podwozia, zabudowy i sprzętu pożarniczego, napędzane silnikiem VOLVO D-16 EURO 6 o mocy 750 KM.
• Oshkosh Corporation: Oshkosh Corporation to znany producent ciężkich pojazdów użytkowych. Model Oshkosh Striker 8×8, wprowadzony do użytku w 2017 roku, jest wyposażony w dwa 16-litrowe silniki Scania V8 o mocy 770 KM każdy. Pojazd może pomieścić 17 000 litrów wody i jest zdolny do poruszania się w trudnym terenie. Pojazdy Oshkosh Striker były wykorzystywane w akcjach ratowniczych poza terenem lotniska, na przykład po ataku na Pentagon 11 września 2001 roku.
• Inni producenci: Na rynku dostępne są również pojazdy innych producentów, takich jak Chubb Fire (pojazdy „Panfinder”), Magirus (pojazdy „DRAGON”, „SUPERDRAGONX8”, „IMPACT”), Ziegler (pojazdy „Z4”, „Z6”, „Z8”, „Z6 HYBRIDdrive”) oraz NAFFCO (National Fire Fighting Manufacturing FZCO), która wyprodukowała jeden z najcięższych na świecie lotniskowych pojazdów ratowniczo-gaśniczych.

Ewolucja i Innowacje

Współczesne lotniskowe pojazdy strażackie to zaawansowane technologicznie maszyny, przewyższające swoimi parametrami klasyczne wozy strażackie. Dorównują im jedynie specjalne wozy strażackie używane w przemyśle chemicznym.

• Napędy hybrydowe i elektryczne: W 2022 roku firma ZIEGLER zaprezentowała pierwszy lotniskowy pojazd gaśniczy z napędem hybrydowym - Z6 HYBRIDdrive, który może być napędzany silnikiem elektrycznym, spalinowym lub oboma jednocześnie. W tym samym roku Rosenbauer zaprezentował w pełni elektryczny lotniskowy pojazd gaśniczy PANTHER electric 6×6. Elektryczne lotniskowe wozy strażackie redukują emisję spalin i poprawiają efektywność konserwacji.
• Postęp techniczny: Postęp techniczny widoczny jest w zastosowaniu automatycznych skrzyń biegów, dwóch silników wysokoprężnych z doładowaniem, mniejszych, ale wydajniejszych pomp oraz głównych działek umieszczanych na rozkładanych ramionach z lancami do przebijania kadłubów samolotów (system HRET). Trwają prace nad działkami tworzącymi mgłę wodną, co ma zwiększyć skuteczność gaszenia przy jednoczesnym zmniejszeniu ilości zużywanej wody. Systemy samoobrony pojazdu są coraz bardziej zautomatyzowane, uruchamiane na podstawie danych z kamer termowizyjnych.
• Konstrukcja i miniaturyzacja: Pojazdy wyposażone są w wysuwane reflektory, szerokie szyby kabiny załogi z podwyższoną odpornością na temperaturę i warstwą odbijającą promieniowanie cieplne. Drzwi kabiny otwierają się automatycznie, a wejście jest szerokie i wygodne. Budy pojazdów wykonywane są z tworzyw sztucznych, ograniczono stosowanie materiałów drewnopochodnych. Zastosowano komputeryzację i miniaturyzację - analogowe zegary zastąpiono kolorowymi ekranami ciekłokrystalicznymi. Typowa budowa pojazdów obejmuje obszerną kabinę dla 3-5 strażaków z bocznymi drzwiami, często również tylnymi lub dachowymi. W centrum pojazdu umieszczany jest zbiornik wodny wykonany z tworzywa, o kształcie minimalizującym podnoszenie środka ciężkości. Silniki, zazwyczaj dwa wysokoprężne, umieszczane są z tyłu pojazdu.

Samoloty Gaśnicze - Typy i Zastosowanie

Jako samoloty gaśnicze wykorzystuje się przeróżne typy maszyn: od niewielkich M.18 Dromader aż po olbrzymie Boeingi 747-400 Supertanker, który jest największym samolotem gaśniczym na świecie. Jedynie nieco mniejszy jest 737-300 Coulson Fireliner T-137.

PZL M-18 Dromader

Samolot PZL M-18 Dromader został opracowany i jest produkowany przez PZL Mielec na podstawie licencji amerykańskiej firmy Rockwell na samolot S-2R Thrush Commander. Polscy inżynierowie pod kierunkiem mgr inż. Józefa Oleksiaka uznali jednak, że na bazie silnika ASz62 można zbudować maszynę o 40% cięższą. Na bazie S2-R w 1974 r. rozpoczęły się prace projektowe nad nową konstrukcją oznaczoną M-18 Dromader.

Samolot w dużej mierze składał się z gotowych podzespołów płatowca S2-R, przeprojektowany został kadłub, część skrzydła, zbiorniki i podwozie. Zasadnicza modyfikacja polegała na zamianie silnika na ASz-62IR produkowanego przez WSK PZL-Kalisz (wersja S-2R posiadała słabsze, 600 KM silniki z demobilu firmy Pratt & Whitney). Zastosowano też zmodyfikowane śmigło od An-2. Dromadery posiadają też uszczelnioną kabinę. Pierwszy prototyp został oblatany 27 sierpnia 1978 roku.

Wyprodukowano 759 samolotów M-18, eksportowano je do 24 krajów świata, w tym ponad 200 samolotów do USA. W 2008 roku 15 sprzedano do Chin. Samolot w dalszym ciągu znajduje się w ofercie PZL-Mielec, lecz produkcję faktycznie wstrzymano. Prowadzone są nadal remonty starych samolotów, z nowym silnikiem i wyposażeniem.

Pierwsze wersje miały niedużą stateczność podłużną, co w połączeniu z niezbyt dobrą sterownością i małym krytycznym kątem natarcia sprawiało, iż samolot nie był łatwy pilotażowo, wymagał od pilota precyzyjnego sterowania zwłaszcza podczas startu i lądowania. Był też wrażliwy na podmuchy, przez co pilotaż w takich warunkach był męczący i wymagał stałej akcji sterami. W trakcie badań w locie utracono jeden prototyp w wyniku zbyt małej sztywności skrętnej usterzenia poziomego, które ukręciło się podczas badań stateczności w ślizgu - pilot doświadczalny inż. Tadeusz Gołębiewski zdołał się uratować skokiem ratowniczym na spadochronie. W późniejszych wersjach poprawiono usterzenie poziome, zastosowano sprężyny w układzie sterowania podłużnego, uzyskując poprawę stateczności podłużnej i sterowności podłużnej.

W trakcie wojny domowej w Chorwacji samoloty te były używane przez Chorwatów jako substytut samolotów bojowych, ponieważ Chorwacja na początku wojny nie posiadała własnych sił powietrznych.

Samoloty Pasażerskie Przebudowane na Gaśnicze

Nowo opracowana wersja Boeinga 737-300 Coulson Fireliner T-137 została przebudowana z liniowego 737-300, który latał wcześniej w barwach linii Southwest. Zmieniono całkowicie aranżację wnętrza samolotu - zdemontowano oryginalne fotele pasażerskie, a w ich miejsce ustawiono nieco większe dla 63 strażaków z wyposażeniem. Rozbudowano także kuchnię, aby samolot mógł pełnić rolę tymczasowej bazy dla ratowników. Przebudowano także ładownię, w której obecnie mieści się ponad 4000 galonów (ponad 15 tys. litrów) środków gaśniczych.

Rozpowszechnione Mity

Często ofiarami mitów o tzw. "chemtrails" są samoloty gaśnicze, których rury zrzutowe i zamontowane wewnątrz zbiorniki oskarżane są o "trucie ludzkości". W rzeczywistości, duże butle widoczne na pokładach samolotów pasażerskich podczas prób stateczności symulują przemieszczanie się pasażerów po pokładzie samolotu, zaś w samolotach gaśniczych służą do transportu środków gaśniczych.

tags: #samlot #strazacki #typ