Poniższy artykuł przedstawia historię wsi Duszniki Wielkopolskie, w kontekście której rozwijała się również historia lokalnej Ochotniczej Straży Pożarnej. Bezpośrednie informacje dotyczące samej jednostki OSP Duszniki Wielkopolskie są ograniczone w dostępnych źródłach, dlatego przedstawiono szerszy kontekst historyczny miejscowości oraz ogólne zmiany w systemie ochrony przeciwpożarowej w regionie.
Początki i Średniowieczne Dzieje Dusznik Wielkopolskich
Wieś Duszniki Wielkopolskie istnieje co najmniej od pierwszej połowy XV wieku i posiada średniowieczną metrykę. Popularnie, zamiennie używa się nazwy Duszniki Wielkopolskie, choć nazwa ta nie jest prawnie uregulowana. Początkowo miejscowość była wsią kościelną, należącą do dóbr stołowych biskupów poznańskich w kluczu bukowskim.
Od 1320 roku wieś leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 roku w Koronie Królestwa Polskiego. W 1508 roku odnotowano ją w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. Od 1417 roku Duszniki były siedzibą własnej parafii. Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z archiwów kościelnych, gdzie w 1417 roku odnotowany został miejscowy pleban Mikołaj.
Administracja i Życie Gospodarcze w Wieku XV-XVII
W 1434 roku miejscowy pleban toczył proces o 2 ćwiertnie (łac. „mensura”) opłaty zwanej meszne z dwóch łanów opuszczonych w Turkowie oraz o dwie ćwiertnie żyta z 2 łanów sołectwa w Zakrzewie, uprawianych przez szlachciankę Agnieszkę z Niewierza. W 1453 roku Adam, kościelny (łac. „minister ecclesie”) w Dusznikach, został pozwany przez plebana z Radzimia o dwa małdraty żyta i 16 ćwiertni (mensura) owsa, które w roku zaprzeszłym, zbierając w imieniu plebana radzimskiego, zabrał sobie do Dusznik. W 1493 roku wspomniany został Maciej, wikary w Dusznikach.
W 1446 roku Andrzej Bniński, biskup poznański, wydał wyrok w procesie, który toczyli opatrzny Andrzej, pleban w Dusznikach, oraz opatrzny Tworek Kowal z Dusznik. Pleban miał mu zapłacić za dwie rany krwawe tyle, ile płaci się kmieciom według prawa polskiego. W archiwach zachowała się również treść XV-wiecznego aktu lokacyjnego wsi.
W 1478 roku biskup poznański Andrzej Bniński, za zasługi szlachcica Tomasza Wierzchaczewskiego, nadał mu sołectwo w Dusznikach, obejmujące 3 łany od dawna należące do sołectwa, karczmę oraz 3 zagrodników. Otrzymał także prawo do polowania na zwierzynę i ptaki, a także trzeci denar z kar sądowych. Sołtys mógł również hodować stado bydła i nierogacizny oraz zbudować wiatrak. Do jego obowiązków należała służba na koniu wartości 3 grzywien, podobnie jak inni sołtysi w kluczu bukowskim. W 1556 roku do kopiariusza kapituły poznańskiej wpisano treść przywileju z 1478 roku dotyczącego sołectwa wsi Duszniki. W 1508 roku do parafii w Dusznikach należały miejscowości Zakrzewo (dziś Zakrzewko), Turkowo i Śliwno.
W 1592 roku biskup poznański Łukasz Kościelecki pełnił funkcję rozjemcy w sporze między plebanem a kmieciami i mieszkańcami Dusznik. Zawyrokował on, że powinni oni wypasać bydło rogate plebanowi wraz ze swoim stadem, zgodnie ze starym zwyczajem. Jeśli pleban miałby więcej niż 10 sztuk bydła, miał im dawać rocznie po dwie beczki piwa. Kmiecie uprawiający role opuszczone mieli płacić plebanowi meszne, a ze względu na ich ubóstwo, na czas życia obecnego plebana, mieli płacić po dwa korce (łac. „modius”) żyta i dwa korce owsa z każdego łana rocznie. Odnotowano także, że byli oni wolni od zaległego mesznego z ról opuszczonych.
W 1569 roku biskup poznański Adam Konarski zawyrokował, że kmiecie z Dusznik powinni płacić plebanowi meszne z ról opuszczonych zgodnie z wcześniejszym wyrokiem biskupa i postanowił, że ze względu na ich ubóstwo w stosownym czasie umniejszy im wymiar opłaty zwanej meszne. Z lat 1603-1607 zachowały się zapisy z wizytacji, według których „mówi się, że do uposażenia kościoła parafialnego w Dusznikach należały 2 łany, a trzeci łan „pro colono” był nadany „ratione decime”, lecz nic pewnego nie wiadomo”. Miejscowy pleban otrzymywał meszne ze wsi Turkowo, Zakrzewo, Śliwno i Duszniki.
W 1641 roku z wizytacji pochodzą zapisy o folwarku w Dusznikach, który nic nie płacił plebanowi. We wsi było od dawna 21 kmieci. Z łanów opuszczonych, które uprawiali poddani, nic nie płacili, a z łanów osiadłych płacili meszne po jednej mierze (łac. „metreta”) żyta i owsa. We wsi było 3 sołtysów, którzy płacili po 6 korców żyta i 6 owsa, a także dwóch karczmarzy, z których jeden płacił dwa korce żyta oraz 2 korce owsa, a drugi 3 korce żyta i 3 owsa. Z folwarku w Śliwnie nic nie płacono, z 17 łanów osiadłych płacono natomiast meszne po 2 złote polskie i 6 groszy. Z 3 łanów opuszczonych pan płacił tak samo. Z folwarku w Turkowie natomiast nic nie płacono. Było tam 7 kmieci osiadłych, 3 łany opuszczone, płacono mesznego po 2 zł polskie i 6 groszy.
Zachowały się także zapisy dotyczące wsi w historycznych księgach podatkowych, pochodzące z XVI wieku, z lat 1508-1580. W 1508 roku wieś zapłaciła wiardunki wojenne z 26 łanów. W 1509 roku miał miejsce pobór z 23,5 łana, miejscowy sołtys zapłacił z 3 łanów, a z dwóch karczm pobrano po 3 grosze. We wsi zgorzały trzy łany. W 1563 roku miał miejsce pobór z 32,5 łana, od 3 łanów sołtysich, 3 karczm dorocznych, od 3 komorników, wiejskiego krawca i kowala.
W 1564 roku we wsi było 32 kmieci gospodarujących na 30,5 łanach osiadłych, którzy płacili z każdego łana po jednej grzywnie czynszu, oraz w naturze po 4 ćwiertnie owsa, dwa kapłony i 30 jaj. We wsi były także 3,5 łana opuszczonego, które leżały w trzech polach i zwano je naddatki. Pobierano z nich czynsz oraz daniny, jak z łanów osiadłych. We wsi były 3 karczmy z rolami, które płaciły po 24 grosze. W Dusznikach było także 6 zagrodników płacących po 4 grosze, sołtys na 3 łanach, który w ramach podatku oddawał dukata oraz pełnił służbę dla biskupstwa. We wsi wspomniano folwark utworzony z opuszczonych ról kmiecych, liczący około 8 łanów. Wysiewano na nim około 8 małdratów żyta, około 3 małdraty pszenicy, około 10 małdratów owsa i pospolitego ziarna (łac. „commune granum”). Z łąk zbierano około 10 stogów. Odnotowano lasy i łozy. Odnotowano, że mieszkańcy dają owies i koguty tytułem opłaty zwanej wiecne. Miejscowi sołtysi i faktorzy z Dusznik i Młynkowa strzegli lasu w Podrzewiu. Wieś duchowna biskupa poznańskiego, położona była w 1580 roku w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Duszniki Wielkopolskie w Nowożytności i pod Zaborami
Leon Plater w XIX-wiecznej książce pod tytułem "Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księztwa Poznańskiego" (wyd. 1846) zalicza Duszniki do ówczesnego powiatu bukowskiego, który dzielił się na cztery okręgi (bukowski, grodziski, lutomyślski oraz lwowkowski). Duszniki należały do okręgu bukowskiego i były siedzibą majętności, której właścicielem był rząd pruski w Berlinie. Charakterystycznym elementem architektonicznym wsi jest kościół św. Marcina.
Okupacja Niemiecka i Wysiedlenia
W 1939 roku, po kampanii wrześniowej, miejscowość wraz z całą Wielkopolską została zajęta przez III Rzeszę. Nazistowskie władze Niemiec utworzyły na terenie Wielkopolski tzw. Kraj Warty. W okresie okupacji niemieckiej rozpoczęli masowe wysiedlenia ludności polskiej, a później w ramach akcji Heim ins Reich (pol. „Powrót do domu w Rzeszy”) zasiedlanie miejsc po nich niemieckimi przesiedleńcami z Besarabii, krajów bałtyckich i ZSRR. W gminie Duszniki, z miejscowości Duszniki, Niewierz i Wilczyna, wysiedlono 27 rodzin, w sumie 152 osoby. Niemiecka żandarmeria o godzinie 3 w nocy wchodziła do wsi i otaczała gospodarstwa rolników przewidzianych do wysiedlenia. Wypędzonym pozwolono zabrać tylko ubranie i żywność i przewożono ich samochodami ciężarowymi do Szamotuł, a następnie pociągiem do obozu przesiedleńczego w Łodzi.
Okres Powojenny i Rozwój Straży Pożarnej w Regionie
W latach 1954-1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Duszniki.
Po II wojnie światowej nastąpił proces reorganizacji i rozwoju systemu ochrony przeciwpożarowej w Polsce. 4 lutego 1950 roku Sejm uchwalił ustawę o ochronie przeciwpożarowej, w której powołano państwowe fachowe organy ochrony przeciwpożarowej, w tym Komendę Główną Straży Pożarnych, komendy wojewódzkie, powiatowe i miejskie straży pożarnych. Powstał w ten sposób samodzielny pion organizacyjny o charakterze operacyjnym, podległy ministrowi administracji publicznej, mający uprawnienia do dysponowania wszystkimi strażami pożarnymi.
Ustawą z dnia 20 marca 1950 roku o terenowych organach władzy państwowej oraz 16 kwietnia 1951 roku, Okólnikiem Nr 1 z dnia 01.01.1951 roku, w myśl Zarządzenia Komendanta Głównego, została zorganizowana Powiatowa Komenda Straży Pożarnych przy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Szamotułach.
W 1970 roku rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 24.12.1970 roku (Dz.U. nr 31, poz. 26) wyłączono wojewódzkie i powiatowe komendy straży pożarnych z komórek organizacyjnych spraw wewnętrznych, a Powiatowa Komenda Straży Pożarnych została samodzielną komórką organizacyjną, podległą bezpośrednio Prezydium Rady Narodowej. Ustawą z dnia 28 maja 1975 roku (Dz.U. 16, poz.71) zostało utworzonych w kraju 49 województw, w tym województwo poznańskie, pod które należały Szamotuły. Zniesiono powiaty, tym samym przestały działać powiatowe komendy straży pożarnych. Zarządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z 24.01.1976 roku (MP nr 6, poz. 28) ustalono siedziby i zasięg działania komend rejonowych straży pożarnych. Komenda Rejonowa Straży Pożarnych w Szamotułach obejmowała obszar gmin: Ostroróg, Obrzycko, Pniewy, Kaźmierz, Duszniki, Kwilcz, Sieraków, Chrzypsko Wielkie, Szamotuły.
OSP Duszniki Wielkopolskie w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym
1 lipca 1992 roku rozpoczęła działalność Państwowa Straż Pożarna. 1 stycznia 1995 roku rozpoczął funkcjonowanie Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG), mający na celu ochronę życia, zdrowia i mienia podczas walki z pożarami i innymi miejscowymi zagrożeniami, klęskami żywiołowymi, ratownictwa technicznego i chemicznego. W dniu 27 kwietnia 1995 roku do KSRG zostały włączone jednostki Ochotniczych Straży Pożarnych z: Dusznik (Wielkopolskich), Pniew, Ostroroga, Kaźmierza, Wronek, Obrzycka. W dniu 23 maja 1997 roku KSRG rozszerzono o jednostki OSP z Baborowa, Brodziszewa, Podrzewia, Piotrowa, a w dniu 5 sierpnia 2003 roku o kolejne.
Z dniem 1 stycznia 1999 roku, w wyniku reformy administracyjnej kraju, wprowadzono trójstopniowy podział terytorialny państwa (Dz.U. 96/1998, poz.603), zredukowano liczbę województw z 49 do 16 i ponownie utworzono powiaty. Szamotuły znalazły się w granicach województwa wielkopolskiego. Utworzono Komendę Powiatową Państwowej Straży Pożarnej w Szamotułach. Jednocześnie nastąpiła zmiana obszaru działania komendy, która objęła tereny gmin: Obrzycko, Wronki, Pniewy, Kaźmierz, Ostroróg, Duszniki, Szamotuły.
Organizacja i działalność jednostek OSP, w tym w Dusznikach, jest uregulowana przez odpowiednie przepisy. W Komendzie Powiatowej PSP w Szamotułach stosowany jest jednolity rzeczowy wykaz akt dla jednostek organizacyjnych PSP, stanowiący załącznik nr 2 do decyzji nr 8 Komendanta Głównego PSP z dnia 27 maja 2004 roku w sprawie instrukcji kancelaryjnej oraz jednolitego rzeczowego wykazu akt dla jednostek organizacyjnych PSP.
Zasady i tryb wykonywania czynności kancelaryjnych w Komendzie realizowane są w oparciu o instrukcję kancelaryjną dla organów powiatu (Dz. U. z 1998r., Nr 160 poz. 1074). Lata dziewięćdziesiąte przyniosły zmianę struktury wewnętrznej Komendy Powiatowej PSP w Szamotułach. Obecnie wprowadzony został Regulamin Organizacyjny Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej w Szamotułach, Decyzją nr 14/2011 r. Komendanta Powiatowego Państwowej Straży Pożarnych w Szamotułach z dnia 13 października 2011 roku, w sprawie regulaminu organizacyjnego.
Wartością dodaną dla społeczności Dusznik Wielkopolskich jest kościół św. Marcina, będący ważnym elementem lokalnego dziedzictwa kulturowego i historycznego.