Po zakończeniu II wojny światowej polska straż pożarna borykała się z dotkliwym brakiem sprzętu do gaszenia pożarów. Duża jego część uległa zniszczeniu podczas działań wojennych, a ocalały sprzęt, w tym samochody pożarnicze, był ewakuowany przez wycofujących się Niemców w 1945 roku. Strażacy po wojnie zaczęli ściągać z cmentarzysk samochodowych uszkodzone pojazdy i po remontach przeprowadzanych we własnym zakresie wprowadzać je do eksploatacji. Dużą pomocą w wyposażeniu straży pożarnych były dostawy z przydziału UNRRA samochodów marki Ford, Dodge, GMC Studebaker. Na podwoziach tych samochodów, również we własnym zakresie, wykonywano zabudowy pożarnicze. W 1949 roku zakupiono 152 podwozia Bedford, których zabudowę pożarniczą wykonała Sanocka Fabryka Wagonów „Sanowag” - były to pierwsze powojenne seryjne samochody pożarnicze. Produkcję samochodów gaśniczych na podwoziach Bedforda kończono w 1951 roku.
Początki polskiej produkcji: Star A20 i N71
Od 1948 roku w kraju produkowano seryjnie samochód ciężarowy o oznaczeniu Star 20. Po jego dopracowaniu rozpoczęto prace konstrukcyjne nad różnymi pojazdami pochodnymi, w tym nad podwoziem do zabudowy pożarniczej. W końcu 1951 roku wykonano prototyp samochodu pożarniczego, który był zabudowany na podwoziu polskiego samochodu ciężarowego Star A20. W stosunku do normalnie produkowanego seryjnie podwozia wprowadzono drobne zmiany:
- Wydłużono ramę o około 500 mm, aby zwiększyć objętość skrytek na sprzęt pożarniczy.
- Przeniesiono akumulator, zbiornik paliwa i rurę wydechową z tłumikiem, przed którym wbudowano klapę rozdzielczą umożliwiającą skierowanie gorących spalin do nagrzewnicy w pomieszczeniu załogi.
- Rozbudowano instalację elektryczną.
W 1952 roku Sanocka Fabryka Wagonów „Sanowag” rozpoczęła seryjną produkcję tego gaśniczego samochodu pożarniczego. Nadwozie miało oznaczenie N71. Podwozie Star A20 przeznaczone do zabudowy miało następujące parametry techniczne:
- Silnik benzynowy 6-cylindrowy gaźnikowy o mocy 85 KM (63 kW), chłodzony cieczą.
- Masa całkowita: 4700 kg.
- Ładowność użytkowa: 3500 kg.
- Koła tarczowe odejmowane, przednie pojedyncze, tylne bliźniacze.
Konstrukcja nadwozia N71
Nadwozie pożarnicze typu zamkniętego było kryte stałym blaszanym dachem. Szkielet nadwozia wykonano z profili typu otwartego, wytłaczanych z blachy stalowej i spawanych elektrycznie łukowo. Poszycie wewnętrzne i zewnętrzne nadwozia zostało wykonane z blachy stalowej, przyspawanej do szkieletu. Przednia, wyższa część nadwozia składała się z dwóch przedziałów: pierwszego dla kierowcy i dowódcy, a drugiego dla załogi. Przedziały te zostały oddzielone poprzecznym schronem, który był podzielony drewnianą ścianką na dwie części: prawą służącą jako pomieszczenie dla motopompy przenośnej, a lewą do przewożenia węży tłocznych i sprzętu pożarniczego.
Pomieszczenie dla motopompy zamykano klapą, której otwarcie w dół umożliwiało wykorzystanie jej jako pomostu ułatwiającego wyjęcie motopompy. Ławka przednia przylegała oparciem do schronu z motopompą, a jej podnoszone siedzenie skrywało sprzęt do obsługi samochodu. W skrzyni ławki tylnej przewożono węże zapasowe oraz aparat oddechowy, natomiast w zamkniętej skrzyni podławkowej - sprzęt burzący i ochronny. Tylna, niższa część nadwozia służyła do przewożenia sprzętu dostępnego z zewnątrz pojazdu. Znajdowały się tam trzy boczne skrytki na węże tłoczne, sprzęt i armaturę wodną. W schowkach nad zwijadłami przewożono gaśnice śniegowe oraz sprzęt ratunkowy i łącznościowy. Po bokach tylnego schowka zawieszono dwa zwijadła dwukołowe z wężami tłocznymi W-75, a węże ssawne rozmieszczono na stopniach po obu stronach nadwozia. Na dachu pojazdu umieszczono rusztowania na drabiny, bosaki i nosze sanitarne oraz drabinę dwuprzęsłową wysuwaną.
Samochody z autopompą: Star GA-16 (N72)
Brakowało jeszcze tylko krajowej autopompy, która mogłaby być montowana do produkowanych już nadwozi, dlatego rozpoczęto prace nad tego rodzaju sprzętem. Pod koniec 1952 roku powstał nowy gaśniczy samochód pożarniczy o oznaczeniu GA-16, zabudowany na podwoziu samochodu ciężarowego Star A20 P, które było już specjalnie przygotowane do zabudowy pożarniczej. Nadwozie zostało oznaczone symbolem N72. Samochód gaśniczy z autopompą był przewidziany głównie dla miejscowości o dobrym zaopatrzeniu wodnym z dogodnymi dojazdami do punktów czerpania wody.
Samochód ten miał mały zbiornik z wodą o pojemności 500 dm³, wyposażony w przegrody do łamania fal i odejmowany właz. Zbiornik był połączony poprzez rurę o średnicy 70 mm z zaworem rozdzielczym przy autopompie, co umożliwiało szybkie doprowadzenie wody. Zawór rozdzielczy dawał także możliwość napełniania zbiornika oraz zasilania autopompy wprost z hydrantu. Wykonanie nadwozia było prawie takie samo jak w nadwoziu N71, jednak przy tych samych gabarytach jego masa własna wzrosła do 4700 kg, choć dopuszczalna masa całkowita nie została przekroczona. W miejscu, gdzie była przewożona przenośna motopompa, zamocowano stalowy zbiornik na wodę.
Samochód GA-16 był produkowany w latach 1953-1955. Następnie wstrzymano jego produkcję ze względu na niewłaściwe rozwiązanie przystawki odbioru mocy napędzającej autopompę. W wyprodukowanych już egzemplarzach demontowano autopompy i zbiorniki z wodą, a w ich miejsce instalowano motopompy przenośne, przez co pojazd ten stawał się gaśniczym samochodem pożarniczym o oznaczeniu GA-8. Pojazdy te były w wyposażeniu jednostek ochotniczych straży pożarnych jeszcze w latach 90. ubiegłego wieku.
Prototyp GAM-16/8 (N73)
Wykonano także prototyp gaśniczego samochodu pożarniczego o oznaczeniu GAM-16/8, wyposażonego zarówno w auto-, jak i motopompę przenośną. Nadwozie tego prototypu miało oznaczenie N73. W następnych latach „Sanowag” wykonywał na podwoziu Stara A20 P kolejne samochody pożarnicze ze zbiornikami wodnymi, które w świetle obowiązujących wówczas norm były zaliczane do grupy samochodów specjalnych.
Ewolucja podwozi i zmiana producenta
W latach 50. wiodącym producentem samochodów pożarniczych była Sanocka Fabryka Wagonów. Samochody pożarnicze zabudowywano na trzech podstawowych typach pojazdów ciężarowych: Star 20, Star 21 i Star 25. Najbardziej znanym produktem był samochód gaśniczy na podwoziu Stara 25 typu GBM 2/8. Pojazd ten charakteryzował się funkcjonalnymi rozwiązaniami technicznymi, chociaż zbyt mała moc silnika nie zapewniała wymaganych dla straży przyspieszeń, a brak napędu na dwie osie nie gwarantował niezawodnego przejazdu w trudnych warunkach terenowych.
Przeniesienie produkcji do Jelcza
W 1958 roku produkcję samochodów gaśniczych na podwoziu Star przejęły Jelczańskie Zakłady Samochodowe. Zaprzestano produkcji samochodów pożarniczych w Sanockiej Fabryce Wagonów, która w międzyczasie zmieniła nazwę na Sanocką Fabrykę Autobusów „Autosan”. Decyzję w sprawie przeniesienia produkcji podjęło Zjednoczenie Przemysłu Motoryzacyjnego.
Modele Jelczańskie na podwoziach Star
W tym samym roku, 1958, Jelczańskie Zakłady Samochodowe rozpoczęły produkcję samochodu pożarniczego o symbolu fabrycznym 001 na podwoziu Star 21. Pojazd był wyposażony w zbiornik o pojemności 2000 dm³ oraz w autopompę o wydajności 1600 dm³/min przy ciśnieniu 8 bar. Zbiornik na środek pianotwórczy miał 120 dm³. Samochód ten był produkowany w latach 1958-1960. W 1960 roku Zakłady w Jelczu podjęły produkcję drugiego typu samochodu pożarniczego o symbolu fabrycznym 002 na podwoziu Star 25.
Problemy z napędem autopompy i ich rozwiązania
W 1966 roku Zakłady w Jelczu podjęły produkcję samochodu pożarniczego gaśniczego o symbolu fabrycznym 003 na podwoziu Star 25 model A 26P o oznaczeniu GBAM-2/8+8. Autopompa zamontowana w tym typie samochodu była taka sama jak montowana w motopompach przenośnych PO-3. Brak odpowiedniego podwozia z rodziny Starów z przystawką do napędu autopompy spowodował zastosowanie innego, zastępczego rozwiązania, a mianowicie przekładni z pasem klinowym. Rozwiązanie to wymusiło zastosowanie autopompy o mniejszej wydajności, tj. 800 l/min. Przekładnia z paskiem klinowym do napędu autopompy okazała się zawodna, gdyż po kilku godzinach pracy pod obciążeniem ulegała zniszczeniu. W związku z powyższym Jelczańskie Zakłady Samochodowe zmieniły napęd autopompy na przekładnię z podwójnym łączonym łańcuchem Galla. Samochód ten, o symbolu fabrycznym 003-28, był produkowany do 1970 roku. Wprowadzenie tej zmiany jednak nie wpłynęło zasadniczo na poprawę parametrów pracy autopompy. W związku z powyższym w latach 1970-1974 produkowano samochód gaśniczy na podwoziu Star A26 P o symbolu fabrycznym 003-29.
Wprowadzenie Stara 244 do służby
Dostawy samochodów pożarniczych gaśniczych wodno-pianowych, produkowanych przez Jelczańskie Zakłady Samochodowe oraz Fabrykę Samochodów Ciężarowych, nie zaspokajały potrzeb straży pożarnych pod względem zarówno ilości, jak i asortymentu. Komenda Główna Straży Pożarnych nawiązała kontakty z innymi zakładami w celu zwiększenia produkcji i asortymentu pojazdów. Produkcji pożarniczych samochodów gaśniczych na podwoziu terenowego samochodu Star 660 6×6 podjął się Państwowy Ośrodek Maszynowy w Zamościu.
W 1975 roku z linii produkcyjnych Jelczańskich Zakładów Samochodowych zjechały pierwsze seryjne średnie samochody gaśnicze wodno-pianowe na podwoziu Star 244 o oznaczeniu GBA 2,5/16 model 005. Samochód ten posiadał zbiornik wody o pojemności 2500 dm³, zbiornik środka pianotwórczego o pojemności 250 dm³ i autopompę o wydajności 1600 dm³/min. Szkielet zabudowy wykonano z profili stalowych, a poszycie zewnętrzne z blachy stalowej przyspawanej do szkieletu. Samochód GBA 2,5/16 model 005 był pierwszym średnim samochodem gaśniczym, który miał wszystkie skrytki na sprzęt zamykane żaluzjami wykonanymi z profili aluminiowych.
Od roku 1987 w tym modelu zlikwidowano działko wodno-pianowe o wydajności 1600 dm³/min zamocowane na dachu, przyjmując argumentację, że 2500 dm³ wody w zbiorniku to za mało do właściwego wykorzystania działka o tak wysokich parametrach technicznych. Samochody wycofywane z jednostek zawodowych straży pożarnych były przekazywane do jednostek ochotniczych. Dotyczyło to wszystkich modeli zabudowywanych na podwoziach Stara. W jednostkach ochotniczych samochody te były naprawiane i przebudowywane w różnym stopniu i zakresie, często przez samych strażaków z tych jednostek, natomiast poważniejsze naprawy dokonywano w specjalistycznych warsztatach czy zakładach.
Inne specjalistyczne pojazdy pożarnicze Star
W 1975 roku wyprodukowano również pierwszy krajowy samochód gaśniczy proszkowy na podwoziu Star model A 29 o oznaczeniu GPr 1500.
Charakterystyka podwozi Star wykorzystywanych w straży pożarnej
Star 25
Star 25 to polski samochód ciężarowy średniej ładowności, produkowany w Fabryce Samochodów Ciężarowych w Starachowicach w latach 1961-1975. W tym czasie wyprodukowano 118 293 podwozia i kompletne samochody Star 25. Był to następca modeli Star 20/21. W 1964 roku wprowadzono modernizację, w ramach której zmieniono silnik na mocniejszy, wzmocniono hamulce oraz kabinę.
Star 244
Star 244 to terenowa wersja samochodu ciężarowego Star 200 w układzie napędowym 4×4. Produkowano go w starachowickiej FSC w latach 1975-2000. W 1965 roku Fabryka Samochodów Ciężarowych w Starachowicach rozpoczęła prace nad nową serią aut oznaczoną jako „200”, która miała zastąpić modele serii 28/29. Skonstruowano wtedy dwa prototypy: szosowego Stara 200 oraz jego uterenowioną odmianę nazwaną 244. Model 244 był produkowany bez większych zmian do roku 2000. Na przełomie lat 1969-1970 wykonano partię próbną 10 sztuk modelu 200, a z nią egzemplarz doświadczalny modelu 244.
Seryjny model 244 przedstawiono w 1975 roku jako podwozie i samochód skrzyniowy. Auto w barwach wojskowych, ze skrzynią ładunkową i plandeką, było opracowane i testowane we współpracy z Wojskowym Instytutem Techniki Pancernej i Samochodowej w Sulejówku. Zbudowana w oparciu o podzespoły Stara 200 konstrukcja miała być odpowiedzią na zapotrzebowanie gospodarki, w tym służb mundurowych. Samochód miał 2-miejscową kabinę typu 642 z ogrzewaniem i wentylacją. Sercem auta był silnik S359, rzędowy, 6-cylindrowy, o pojemności 6842 cm³ i mocy 150 KM (110 kW). Prędkość maksymalna wynosiła 82 km/h, a spalanie 26 l/100 km. Przeniesienie napędu na cztery koła odbywało się przez 5-biegową skrzynię ZF S5-45 oraz 2-biegową skrzynkę rozdzielczą. Ładowność auta wynosiła 5000 kg. Zastosowano zawieszenie na resorach półeliptycznych z przodu i z tyłu. Star 244 mógł pokonywać przeszkody wodne o głębokości 120 cm oraz podjazdy o nachyleniu wzdłużnym do 45° i poprzecznym 26°. Jedną z wersji był model Star 244L - wydłużony, zaprezentowany na Targach Poznańskich w 1978 roku.