Specjalistyczna Odzież Ochronna i Jej Znaczenie w Służbie Strażaków

Służba strażaka to profesja wymagająca nieustannej gotowości, doskonalenia umiejętności oraz przede wszystkim specjalistycznego sprzętu, który nie tylko wspomaga działania ratownicze, ale przede wszystkim odpowiednio chroni. Ubranie specjalne stanowi kluczowy element gwarantujący bezpieczeństwo pracy strażaka, chroniąc go przed wieloma zagrożeniami, takimi jak oddziaływanie termiczne, toksyczne gazy czy obrażenia fizyczne. Doświadczenie pokazuje, że odzież ochronna musi się wyróżniać odpornością na wysokie temperatury, a także na przeciekanie różnych substancji niebezpiecznych.

Ewolucja i Rodzaje Specjalistycznej Odzieży Strażackiej

Historyczny Rozwój Odzieży Ochronnej

Wczesna historia straży pożarnej pokazuje, że aż do XVII wieku strażacy radzili sobie z ogniem, promieniowaniem cieplnym i dymem bez dostępu do nowoczesnej technologii. Konstrukcje płonęły doszczętnie, a walka z ogniem odbywała się głównie z zewnątrz. Wraz z rozwojem metod gaszenia pożarów ewoluował również sprzęt strażacki. Pierwsze ubrania strażackie, podobnie jak hełmy, były proste. Około 1836 roku, równolegle z projektem hełmu Henry'ego T. Gratacapa, ubrania strażackie również zaczęły się zmieniać. Użyto wełny - ciężkiego materiału, który zapewniał pewną ochronę przed czynnikami termicznymi, w postaci spodni i długiego trencza ze sztywnym kołnierzem. Postęp technologiczny, związany z wykorzystaniem soku z drzewa kauczukowego, miał korzystny wpływ na rozwój odzieży. W okresie wojen światowych powszechnie stosowano długie gumowe trencze i długie gumowe buty. Dopiero po drugiej wojnie światowej opracowano normy dotyczące strażackiego wyposażenia ochrony osobistej. W Wielkiej Brytanii, w 1866 roku, kapitan Sir Eyre Massey Shaw wprowadził niebieski mundur składający się z dwurzędowej tuniki serge i spodni. W 1914 roku wprowadzono gumowe legginsy, a w 1974 roku czarne gumowe legginsy zastąpiono kultowymi żółtymi. Pierwszy Nomex pojawił się w 1989 roku, a w 1999 roku wprowadzono kombinezon Inferno. Seria X-Flex, wprowadzona w 2010 roku, była wykonana z lżejszych i bardziej efektywnych materiałów, zwiększając swobodę ruchu i oddychalność.

Współczesne Ubrania Specjalne

Współczesne ubrania specjalne to kompleksowe systemy ochrony. Zadaniem ubrania jest ochrona ratownika przed czynnikami zewnętrznymi (woda, deszcz, śnieg), wysoką temperaturą oraz płomieniami. Każdy strażak jadący do akcji wie, że ubiór specjalny składa się z kurtki i spodni.

Ubrania lekkie i średnie - ochrona przed promieniowaniem cieplnym

Wśród odzieży ochronnej wyróżnia się różne typy w zależności od przeznaczenia:

• Ubrania lekkie - zapewniają ochronę przed promieniowaniem cieplnym. Wykonuje się je z materiałów takich jak bawełna, tkanina szklana lub tkanina azbestowa (historycznie, obecnie zakazana).
• Ubrania średnie (zbliżeniowe) - chronią przed intensywnym promieniowaniem cieplnym i krótkotrwałym zetknięciem z ogniem. Mają konstrukcję trójwarstwową:
  • Zewnętrzna warstwa - metalizowana, co nadaje im charakterystyczny srebrny wygląd, odbijający ciepło.
  • Środkowa warstwa - bawełna impregnowana przed promieniowaniem i zapaleniem.
  • Wewnętrzna warstwa - bawełna.
• Ubrania ciężkie - pozwalają na bezpośrednie zetknięcie z ogniem na czas około 60 sekund. Są to ubrania wielowarstwowe. Zewnętrzna warstwa jest często wymienialna i wykonana z tkaniny szklanej, posiadającej dużą odporność termiczną i mechaniczną.

Materiały i ich Właściwości

W ubraniach specjalnych stosuje się materiały odporne na wysokie temperatury, takie jak Nomex czy Kevlar. Najodpowiedniejsze są te, które charakteryzują się odpornością na ciepło i przebicia.W przypadku ubrań gazoszczelnych, ich budowa jest wielowarstwowa (3-4 warstwy nośne i gazoszczelne). Czas pracy w takim ubraniu wynosi od 18 do 30 minut, zależnie od możliwości psychofizycznych ratownika.

• Butyl - wykazuje dobrą odporność chemiczną na działanie środków utleniających, kwasów, zasad i ozonu. Swoje właściwości utrzymuje w zakresie temperatur od -30 do +120°C, z wydłużeniem około 60% i wytrzymałością mechaniczną od 5 do 21 MPa.
• PCV (miękki polichlorek winylu) - posiada najmniejszą odporność z wymienionych elastomerów, z wytrzymałością mechaniczną porównywalną z innymi kauczukami syntetycznymi. Wydłużalność około 300% i zakres temperatur od -20 do +70°C.

Kluczowe Elementy Indywidualnego Wyposażenia Ochronnego

Poza ubraniem specjalnym, bezpieczeństwo strażaka zapewniają inne elementy wyposażenia:

• Hełm strażacki - ten element jest tworzony z materiałów odpornych na uderzenia i wysokie temperatury. Współczesny hełm, choć przypomina projekt Henry'ego Gratacapa z 1836 roku, ma lepsze wewnętrzne zawieszenie, pasek na podbródek oraz ognioodporną osłonę karku, która zakrywa uszy i szyję. Hełm zwykle wyposażony jest w przyłbicę, która chroni twarz przed płomieniami i odłamkami. Musi również zapewniać ochronę przed uderzeniami, ekstremalnymi temperaturami oraz substancjami chemicznymi. Dodatkowo powinien być wyposażony w osłonę karku i twarzy, okulary ochronne, a także miejsce do zamocowania maski tlenowej czy latarki czołowej.
• Rękawice strażackie - są kolejnym istotnym elementem stroju bojowego. Wykonane są z wytrzymałych, ognioodpornych materiałów, takich jak kombinacja tkanin typu Nomex i Elk, które chronią dłonie strażaka przed działaniem wysokich temperatur, płomieniami oraz uszkodzeniami mechanicznymi. Mogą być prane w pralce w celu usunięcia zanieczyszczeń.
• Obuwie strażackie - buty mają zwykle metalowe wzmocnienia, które chronią stopy przed upadkiem ciężkich przedmiotów. Co więcej, mają antypoślizgową podeszwę, zapobiegającą poślizgnięciom. Muszą zabezpieczać stopy strażaka przed ostrymi przedmiotami, ekstremalnymi temperaturami oraz substancjami chemicznymi.
• Pas strażacki - stanowi element uzbrojenia osobistego strażaka i, obok kominiarki, jest jednym z nielicznych elementów wyposażenia, które pozostały w niemal niezmienionej formie na przestrzeni lat.

Regulacje Prawne i Normy Jakości

Ewolucja Przepisów w Polsce

Przed 1992 rokiem polskie normy określały wymagania jedynie dla hełmu, pasa strażackiego, aparatów oddechowych i masek. Brakowało wymagań dla ubrań specjalnych, butów i rękawic w zakresie odporności na zapalenie czy duże promieniowanie cieplne. Z tego powodu podstawowym ubraniem ochronnym dla strażaka było tak zwane moro, używane do połowy lat 90. XX wieku. Moro, skrót od „materiał odzieżowy roboczo-ochronny”, było wykonane w 100% z tkaniny bawełnianej, bez impregnatu zwiększającego odporność na zapalenie i dodatkowych warstw chroniących przed promieniowaniem cieplnym i przemoczeniem. Jeszcze wcześniejsze ubrania były wykonane z brezentu lub podobnych materiałów.

Po 1990 roku nastąpiła znacząca zmiana. Już 3 lata później CNBOP wydawało świadectwa dopuszczenia na ubrania wykonane w 100% z materiałów trudnopalnych. Były to ubrania wielowarstwowe, składające się z warstwy zewnętrznej, wodoszczelnej paroprzepuszczalnej membrany, warstwy termoizolacyjnej i podpinki. Pierwsze takie ubrania powstawały z tkaniny aramidowej typu Nomex, co stało się potoczną nazwą dla tego nowego typu odzieży. Ze względu na wysoką cenę ubrań z Nomexu, około 1995 roku wprowadzono tymczasowo tak zwane ubranie popularne specjalne (UPS). Posiadało ono warstwę zewnętrzną z impregnowanej bawełny, a w warstwie termoizolacyjnej i podszewce zastosowano łatwopalny poliester. Impregnowana bawełna traciła odporność na zapalenie zazwyczaj po pierwszym praniu. Mimo to, ze względu na trzykrotnie, a nawet czterokrotnie niższą cenę, ubrania UPS zadomowiły się w jednostkach ochrony przeciwpożarowej aż do 2004 roku.

Wraz z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej, zaczęła obowiązywać dyrektywa nr 89/686/EWG dotycząca wymagań dla środków ochrony indywidualnej. Aby zilustrować zagrożenie, jakie stwarzały ubrania bawełniane (moro) i UPS w porównaniu do nowoczesnych tkanin, można porównać ich indeksy tlenowe (najmniejsza zawartość tlenu, przy której zachodzi proces palenia). Dla tkanin bawełnianych indeks tlenowy wynosi około 17%, wełnianych 23,8%, aramidowych (Nomex) 28-31%, a tkanina z włókien polibenzimidazolu (PBI) osiąga nawet 42%.

Wprowadzenie Ubrania Specjalnego Lekkiego

Najnowsze przepisy, w tym rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 29 września 2021 roku w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej, przewidują wyposażenie strażaków w dwa rodzaje ubrań specjalnych: klasyczne ubranie specjalne (zgodne z normą PN-EN 469, zwyczajowo nazywane „ubraniem ciężkim”) oraz ubranie specjalne lekkie (zgodne z normą PN-EN ISO 15384). Ubranie specjalne lekkie ma za zadanie zapewnić minimalne wymagania użytkowe dla ubrań ochronnych zaprojektowanych do użycia w wydłużonym okresie podczas działań w przestrzeni otwartej, zwłaszcza w okresie letnim, gdy strażak jest narażony na wysoki poziom ciepła metabolicznego. Luźny krój ubrania jest równie ważny, co odporność ogniowa materiałów w ochronie przed oparzeniami.

Zakres i definicje wskazane w normie PN-EN ISO 15384 dla ubrań specjalnych lekkich określają metody badań oraz minimalne wymagania dla ubrań ochronnych zaprojektowanych do ochrony ciała (z wyłączeniem głowy, rąk i stóp) podczas pożarów w przestrzeni otwartej. Należy podkreślić, że te ubrania nie zapewniają ochrony w sytuacji uwięzienia w pożarze. Ubranie specjalne lekkie składa się z kurtki i spodni. Konstrukcja ubrania ma zapewniać ochronę przed promieniowaniem cieplnym oraz rozprzestrzenianiem się płomienia (na materiale, z którego wykonane jest ubranie). Może być jednowarstwowe lub składać się z kilku wewnętrznych lub zewnętrznych części odzieży zaprojektowanych do noszenia łącznie.

Analiza zmian w normie PN-EN ISO 15384 wskazuje na zwiększenie wymagań w stosunku do poprzedniej normy PN-EN 15614, co ma na celu poprawę jakości i zapewnienie bezpieczeństwa ratowników. Wprowadzono obowiązek badań odporności na ciepło lub płomień zarówno przed cyklami czyszczenia, jak i po nich. Dodano również badania dla materiałów fluoroscencyjnych i odblaskowych po oddziaływaniu promieniowania cieplnego, aby zagwarantować pełną widoczność ratownika. Zwiększono także minimalne parametry siły na rozrywanie/rozciąganie materiałów w ubraniu specjalnym.

Znaczenie Świadectw Dopuszczenia

Nowelizacja rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 20 czerwca 2007 roku w sprawie wykazu wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, a także zasad wydawania dopuszczenia tych wyrobów do użytkowania, określiła podstawowe parametry i wymagania techniczne niezbędne do uzyskania świadectwa dopuszczenia dla ubrania specjalnego lekkiego. Dokument ten ma potwierdzić spełnianie przez wyrób wymagań prawnych i dać użytkownikom pewność co do jego jakości. Nie zwalnia to oczywiście użytkowników z obowiązku stosowania innych środków ochrony indywidualnej i przestrzegania przepisów BHP.

Możliwość wyposażenia strażaka w ubranie specjalne lekkie powstała dzięki rozporządzeniu w sprawie umundurowania strażaków, a faktyczna możliwość zakupu i użytkowania spełniającego wymagania ubrania istnieje od listopada 2022 roku. W ciągu miesiąca od wejścia w życie przepisów, CNBOP-PIB dokonało analizy możliwości nieodpłatnego wydania świadectw dopuszczenia na ubranie specjalne lekkie według normy PN-EN 15614. Aktualnie obowiązujące świadectwa dopuszczenia pozwalają użytkownikom na uzupełnianie posiadanej kurtki lekkiej o spodnie lekkie zgodne z normą PN-EN 15614. Jednakże zestawienie kurtki zgodnej z normą PN-EN 15614 ze spodniami zgodnymi z nowszą normą PN-EN ISO 15384 nie jest możliwe ze względu na różnice w wymaganiach.

Podsumowanie Roli Sprzętu w Bezpieczeństwie Strażaków

Prowadzenie działań ratowniczych wymaga nie tylko wysokiego wyspecjalizowania jednostek i wiedzy, ale także kompetencji w obszarze przepisów dotyczących sprzętu stosowanego w jednostkach ochrony przeciwpożarowej. Systemowe podejście do zapewnienia właściwego sprzętu i wyposażenia jest kluczowe dla osiągnięcia wysokiego poziomu bezpieczeństwa zarówno ratowników, jak i osób ratowanych. Zrealizowane prace legislacyjne w zakresie dopuszczenia do użytkowania ubrań specjalnych lekkich mają pozytywny wpływ na wzrost szeroko rozumianego bezpieczeństwa, zarówno w wymiarze faktycznym, jak i prawnym. Profesja strażaka to jeden z zawodów budzących podziw i szacunek, a kompleksowy system ochrony, jakim jest strój strażacki, jest fundamentem jego bezpieczeństwa w każdych warunkach.

tags: #srebrny #stroj #przeciwpozarowy