Strażak a dodatkowa umowa zlecenie: analiza przepisów i konsekwencji

Zatrudnienie w służbie mundurowej, jaką jest Państwowa Straż Pożarna (PSP), wiąże się z szeregiem specyficznych regulacji prawnych. Kwestia podjęcia dodatkowej pracy, zwłaszcza na podstawie umowy cywilnoprawnej, takiej jak umowa zlecenie, rodzi wiele pytań dotyczących zarówno dopuszczalności takiego działania, jak i jego konsekwencji w obszarze ubezpieczeń czy egzekucji komorniczej.

Zasady zatrudnienia w służbie cywilnej a umowy cywilnoprawne

Korpus służby cywilnej tworzą pracownicy zatrudnieni na stanowiskach urzędniczych, między innymi w komendach, inspektoratach i innych jednostkach organizacyjnych, które stanowią aparat pomocniczy kierowników powiatowych służb, inspekcji i straży, chyba że odrębne ustawy stanowią inaczej. W rozumieniu ustawy z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej, członek korpusu służby cywilnej może być zatrudniony wyłącznie na podstawie mianowania albo umowy o pracę. Obie te podstawy prowadzą do nawiązania stosunku pracy. Oznacza to, że ustawa o służbie cywilnej nie przewiduje możliwości wykonywania przez członków korpusu służby cywilnej pracy na podstawie umów cywilnoprawnych, w tym umowy-zlecenia. Potwierdził to Departament Prawny Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w stanowisku z 5 sierpnia 2009 r.

Wykaz stanowisk urzędniczych zaliczanych do służby cywilnej zawiera załącznik nr 1 do rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 9 grudnia 2009 r. w sprawie określenia stanowisk urzędniczych. W tym wykazie nie ma wprost stanowiska „pracownik działu księgowości”. Jednak porównanie wykazu stanowisk z obu rozporządzeń prowadzi do wniosku, że przy charakterze pracy i zakresie obowiązków, jak np. sporządzanie list płac i prowadzenie kasy w Komendzie Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej, zatrudnienie powinno nastąpić na stanowisku urzędniczym zaliczanym do służby cywilnej.

Prawa i obowiązki osób zatrudnionych w komendach, inspektoratach i innych jednostkach organizacyjnych, wobec których nie mają zastosowania przepisy ustawy o służbie cywilnej, określa ustawa z 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych. W wydanym na jej podstawie rozporządzeniu Rady Ministrów z 2 lutego 2010 r. również nie ma stanowiska „pracownik działu księgowości”.

Dodatkowe zatrudnienie funkcjonariusza Państwowej Straży Pożarnej na umowę zlecenie

Charakter pracy, którą ma wykonać funkcjonariusz PSP, pozwala na zawarcie z nim umowy zlecenia. Będzie to korzystniejsze niż zawarcie umowy o pracę, ponieważ w tym przypadku ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych zawiera uregulowanie szczególne. Osoba pozostająca w stosunku służby, która jednocześnie pracuje na podstawie umowy zlecenia, nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu tej umowy. Może jednak przystąpić do tych ubezpieczeń dobrowolnie.

Zgoda przełożonego na podjęcie dodatkowego zatrudnienia

Zgodnie z art. 57a ust. 1 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej, strażakowi zabrania się podejmowania zajęcia zarobkowego poza służbą bez pisemnej zgody przełożonego. Wyjątek stanowi działalność oświatowa, naukowa lub artystyczna. Przełożony, udzielając zgody, musi ocenić, czy dodatkowe zajęcie nie koliduje z obowiązkami służbowymi strażaka, jego dyspozycyjnością oraz etyką służby. W praktyce zgoda taka jest wydawana w drodze decyzji administracyjnej i ma charakter uznaniowy. Przełożony może odmówić jej udzielenia, jeśli uzna, że wykonywanie dodatkowej pracy zarobkowej może naruszać interes służby.

Zajęcie zarobkowe obejmuje zarówno wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, jak i każdego rodzaju umowy cywilnoprawnej. Nadrzędne zasady, takie jak dyspozycyjność strażaka, jego gotowość do podjęcia działań ratowniczych w każdym czasie oraz obowiązek dbania o autorytet służby, muszą być zawsze pogodzone z pracą strażaka.

Możliwość powierzenia funkcji kasjera

W kontekście powierzenia strażakowi prowadzenia kasy na podstawie umowy-zlecenia, gdy pracownik z korpusu służby cywilnej wybiera się na urlop macierzyński, należy wziąć pod uwagę, że praca na takim stanowisku nie powinna być wykonywana na podstawie umowy-zlecenia w ramach służby cywilnej, jak wskazano powyżej. Oznacza to, że komenda nie może zatrudnić strażaka na umowę-zlecenie do wykonywania zadań, które w strukturze służby cywilnej są przypisane do stanowiska urzędniczego.

Ubezpieczenia społeczne i zdrowotne z tytułu umowy zlecenia dla strażaka

Przepisy dotyczące ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych różnią się w zależności od rodzaju ubezpieczenia.

Ubezpieczenia emerytalne i rentowe

Osoby wykonujące pracę na podstawie umowy-zlecenia podlegają, co do zasady, obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu. Jednak funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej (osoby pozostające w stosunku służby), którzy jednocześnie spełniają warunki do podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu z tytułu umowy-zlecenia, mogą być objęci tymi ubezpieczeniami dobrowolnie, na swój wniosek (art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 8 ust. 15 i art. 9 ust. 8 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych). Jeśli strażak nie złoży wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym, od zawartej z nim umowy-zlecenia nie odprowadza się składek na te ubezpieczenia.

Ubezpieczenie wypadkowe i chorobowe

W przypadku pozostałych rodzajów ubezpieczeń społecznych, z tytułu umowy-zlecenia strażak pozostający w stosunku służby:

• Ubezpieczeniu wypadkowemu - podlega tylko, gdy dobrowolnie przystąpi do ubezpieczeń emerytalnego i rentowego.
• Ubezpieczeniu chorobowemu - nie podlega w żadnej sytuacji.

Ubezpieczenie zdrowotne

Obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi, które są osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy-zlecenia (art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych). Nie ma tu znaczenia, czy objęcie ubezpieczeniami społecznymi jest obowiązkowe, czy też dobrowolne, a jeżeli dobrowolne - czy dana osoba do tych ubezpieczeń przystąpiła. W efekcie, od umowy-zlecenia zawartej ze strażakiem należy bezwzględnie odprowadzać składki na ubezpieczenie zdrowotne. Gdy ubezpieczony uzyskuje przychody z więcej niż jednego tytułu do objęcia obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego, składka na to ubezpieczenie opłacana jest z każdego z tych tytułów odrębnie.

Egzekucja z wynagrodzenia z umowy zlecenia: Nowe przepisy

Zasady egzekucji z wynagrodzenia z umowy zlecenia uległy modyfikacjom, które mają na celu zwiększenie ochrony zleceniobiorców. Do wątpliwości przyczynił się zmodyfikowany art. 833 Kodeksu postępowania cywilnego (Kpc) ustawą z 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych.

Zmiany w Kodeksie postępowania cywilnego (Kpc) od 2019 roku

Zgodnie z nowym art. 833 § 2¹ Kpc, przepisy art. 87 i art. 87¹ Kodeksu pracy (Kp), mówiące o egzekucji z wynagrodzenia za pracę, stosuje się odpowiednio do wszystkich świadczeń powtarzających się, których celem jest zapewnienie utrzymania albo stanowiących jedyne źródło dochodu dłużnika będącego osobą fizyczną. Przed 1 stycznia 2019 r. egzekucja z umów zleceń była traktowana jako zajęcie „innych wierzytelności” (art. 895 i nast. Kpc), co oznaczało pełną egzekucję bez kwoty wolnej.

Wynagrodzenie ze zlecenia cechuje powtarzalność (periodyczność), gdy wypłacane jest w pewnych odstępach czasu, choć niekoniecznie równych, regularnych. Chodzi tu o stałą współpracę stron, w ramach której wykonawca zawiera z zamawiającym umowę zlecenia na czas nieokreślony albo kilka takich odnawialnych kontraktów, np. co miesiąc. Wtedy właśnie ziszcza się kryterium „świadczenia powtarzającego się”. Ochrona przed egzekucją cywilną nie obejmuje zatem jednorazowych, krótkich zleceń.

Pojęcie „zapewnienie utrzymania” należy rozumieć szeroko - chodzi o świadczenia przynoszące danej osobie korzyści pozwalające na nabywanie bieżących, codziennych dóbr i usług oraz zapewniające jej i najbliższym przynajmniej minimum egzystencji. Ministerstwo Sprawiedliwości potwierdziło, że celem ustawodawcy było wyeliminowanie wątpliwości interpretacyjnych w zakresie ustalenia, czy wynagrodzenie z umowy cywilnoprawnej można uznać za świadczenie powtarzające się, którego celem jest zapewnienie utrzymania. Wbrew obawom pracodawców, wprowadzona zmiana ułatwiła dokonywanie potrąceń, gdyż każda powtarzająca się umowa zlecenia zawsze podlega ograniczonej egzekucji cywilnej (na podstawie Kp) - bez względu na to, czy jest jedynym źródłem dochodu, czy nie.

Jeśli pracownik i zleceniobiorca w jednej osobie jest dłużnikiem, do dokonywania potrąceń wystarczy zajęcie wynagrodzenia za pracę wystawione przez komornika. Przez pojęcie wynagrodzenia za pracę rozumie się bowiem w tym wypadku nie tylko składniki pensji ze stosunku pracy, ale też zapłatę za prace zlecone (art. 881 § 2 w zw. z art. 895 i nast. Kpc). Dlatego zajęcie nie musi opiewać na „inną wierzytelność”.

Kwota wolna od potrąceń a umowa zlecenie

Kontrowersje wzbudza kwestia kwoty wolnej pozostawianej wykonawcy podlegającemu cywilnej egzekucji niealimentacyjnej ze świadczenia powtarzającego się (kwoty wolnej nie stosuje się podczas egzekucji z alimentów). Dotychczas przyjmowano, że przy egzekucji ze zleceń nie należy uwzględniać kwoty wolnej od potrąceń w rozumieniu Kp, bo jest ona ściśle związana ze stosunkiem pracy. Jednak od pewnego czasu coraz więcej specjalistów, a także resort sprawiedliwości w swoich stanowiskach z 19 grudnia 2018 r. i 27 sierpnia 2018 r., podnosi, że do zleceniobiorców-dłużników trzeba stosować kwotę wolną. Można ustalić „hipotetyczny wymiar czasu zadań zleceniobiorcy” i odnieść go do minimalnego wynagrodzenia za pracę netto, biorąc pod uwagę parametry podatkowe.

Przykłady egzekucji z umów zleceń

• Pan Adam jest zatrudniony tylko na umowę zlecenia (powtarzalna) i jego wynagrodzenie jest zajęte przez komornika. Ponieważ umowa ma charakter powtarzający się i służy jego utrzymaniu, podlega egzekucji na podstawie Kp, z zastosowaniem ograniczonych potrąceń.
• Pani Barbara podpisała krótkotrwałą, jednorazową umowę zlecenia. Komornik zajął jej wynagrodzenie. Wskazana umowa podlega pełnej egzekucji, bo nie stanowi świadczenia powtarzającego się.
• Pan Czesław i Pani Dagmara są zatrudnieni na umowę o pracę i jednocześnie na odnawialne co miesiąc umowy zlecenia. Wynagrodzenie z obu umów (o pracę i zlecenia) podlega ograniczonym potrąceniom egzekucyjnym, jeśli zlecenie jest wypłacane periodycznie i służy utrzymaniu zatrudnionego. Sumuje się dochody z obu tytułów do limitów potrąceń.

Egzekucja administracyjna

Analogiczne zmiany nie zaszły od nowego roku w egzekucji administracyjnej, czyli egzekucji danin publicznych (składki, podatki, grzywny) dokonywanej przez organy egzekucji administracyjnej (np. naczelnika US, dyrektora oddziału ZUS). Zgodnie z art. 1a pkt 17 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, przez wynagrodzenie należy rozumieć również inne świadczenia pieniężne związane z pracą lub funkcją wykonywaną na innej podstawie, jeżeli z tego tytułu otrzymuje się okresowe świadczenia pieniężne. W świetle art. 9 § 2 upea, przepis § 1 (mówiący o egzekucji z wynagrodzenia za pracę na podstawie Kp) stosuje się odpowiednio do wszystkich świadczeń powtarzających się, których celem jest zapewnienie utrzymania. Wydaje się, że ochrona zleceniobiorcy przed egzekucją administracyjną jest analogiczna jak przed cywilną.

• Pan Eugeniusz jest zatrudniony na stałą umowę zlecenia i nie osiąga innych dochodów. Naczelnik US przysłał zajęcie. Podlega on ograniczonym potrąceniom, ponieważ umowa zlecenia jest stała i służy zapewnieniu utrzymania.
• Pani Franciszka jest zatrudniona w spółdzielni na umowę o pracę i umowę zlecenia. Dyrektor ZUS zajął jej wynagrodzenie. Jej wynagrodzenie ze zlecenia, podobnie jak w egzekucji cywilnej, podlega ograniczonym potrąceniom, a dochody z obu tytułów są sumowane.

Wysługa lat w Państwowej Straży Pożarnej

Uposażenie zasadnicze strażaka wzrasta z tytułu wysługi lat w Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z art. 88 ustawy o PSP, wzrost ten następuje od dnia udokumentowania posiadanych okresów służby. Do okresu służby, od którego zależą prawo do wzrostu uposażenia i jego wysokość, zalicza się również:

• okresy służby w innych formacjach mundurowych (Policja, ABW, AW, CBA, Straż Graniczna, Straż Marszałkowska, BOR, SOP, Służba Celna, Służba Celno-Skarbowa, Służba Więzienna);
• okresy traktowane jako równorzędne ze służbą w wyżej wymienionych formacjach, zgodnie z ustawą o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy;
• okresy pracy wykonywanej w wymiarze czasu pracy nie niższym niż połowa obowiązującego w danym zawodzie lub na danym stanowisku;
• inne okresy, jeżeli z mocy odrębnych przepisów podlegają one wliczeniu do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze.

Do wysługi lat zalicza się wszystkie umowy o pracę podjęte przed rozpoczęciem służby. Natomiast okres pracy na własnej działalności gospodarczej lub na podstawie umowy cywilnoprawnej (jak umowa zlecenie) nie jest wliczany do wysługi lat, ponieważ nie stanowi stosunku pracy ani służby.

Podstawy prawne

• Ustawa z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. nr 227, poz. 1505 ze zm.)
• Ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych (Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 ze zm.)
• Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 ze zm.)
• Ustawa z 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz.U. z 2001 r. nr 86, poz. 953 ze zm.)
• Ustawa z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.)
• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.)
• Ustawa z 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1340 ze zm.)
• Rozporządzenie Rady Ministrów z 2 lutego 2010 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników niebędących członkami korpusu służby cywilnej zatrudnionych w urzędach administracji rządowej i pracowników innych jednostek (Dz.U. nr 27, poz. 134 ze zm.)
• Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z 9 grudnia 2009 r. w sprawie określenia stanowisk urzędniczych, wymaganych kwalifikacji zawodowych, stopni służbowych urzędników służby cywilnej, mnożników do ustalania wynagrodzenia oraz szczegółowych zasad ustalania i wypłacania innych świadczeń przysługujących członkom korpusu służby cywilnej (Dz.U. nr 211, poz. 1630 ze zm.)

tags: #strazak #a #kolejna #umowa #zlecenie