Walka z żywiołem ognia to jedno z najtrudniejszych i najbardziej ryzykownych zadań, przed jakimi stają strażacy. Aby skutecznie gasić pożary, konieczne jest głębokie zrozumienie ich natury, znajomość różnorodnych technik i odpowiedniego sprzętu. W praktyce strażackiej opanowanie taktyki gaszenia pożarów nie jest proste, a pomyłka może być śmiertelnie niebezpieczna.
Podstawy walki z ogniem: Trójkąt pożarowy i klasy pożarów
Żeby wiedzieć, jak gasić pożar, trzeba najpierw poznać istotę pożaru. Aby ogień wybuchł, potrzebne są przynajmniej trzy elementy: materiał łatwopalny, tlen i ciepło (bodziec termiczny). Aby ugasić pożar, trzeba przynajmniej jeden z tych elementów usunąć, choć możliwe jest również usunięcie wszystkich. Teoria pożarnicza rozróżnia aż sześć typów pożarów, co ma kluczowe znaczenie dla wyboru odpowiednich środków gaśniczych:
- Pożary ciał stałych (grupa A): Jeśli palą się ciała stałe, np. drewno lub tkaniny, można gasić je wodą, używając sikawek.
- Pożary cieczy (grupa B): Gdy palą się ciecze, np. benzyna, nafta, oleje lub alkohol, nie można użyć wody.
- Pożary gazów (grupa C): Do palących się gazów strażacy muszą użyć proszku gaśniczego lub dwutlenku węgla.
- Pożary metali (grupa D): Palące się metale takie jak sód, lit i potas gasi się za pomocą gaśnic śniegowych, ze skroplonym dwutlenkiem węgla.
- Pożary urządzeń elektrycznych pod napięciem (grupa E): Do gaszenia urządzeń elektrycznych pod napięciem również stosuje się specjalne środki, które nie przewodzą prądu.
- Pożary tłuszczów i olejów jadalnych (grupa F): Specyficzny rodzaj pożarów, wymagający użycia środków chemicznych.
Procedury działań gaśniczych
Gaszenie pożarów wymaga od strażaka szerokiej wiedzy i skrupulatności. Dlatego początkujący strażak musi szkolić się ze sposobów gaszenia pożarów i sprzętu gaśniczego co najmniej kilka miesięcy. Dopiero wtedy może wyjechać do akcji. W gaszeniu pożaru pomagają też strażackie procedury.
Przyjęcie zgłoszenia i wyjazd
Już przyjmujący zgłoszenie dyżurny stara się zdobyć jak najwięcej informacji: o miejscu i rodzaju pożaru, zapisuje też kontakt do zgłaszającego. Strażacy wyjeżdżają z jednostki w ciągu 40 sekund od zgłoszenia w dzień, a w nocy mają na to 50 sekund. Do zwykłego pożaru jedzie wóz ze standardowym zestawem środków gaśniczych.
Rozpoznanie i prowadzenie akcji
Na miejscu dowódca akcji najpierw prowadzi rozpoznanie, na które ma około minuty, a w razie potrzeby wzywa posiłki. W tym czasie strażacy już rozwijają węże, zakładają maski i butle z powietrzem. Dla bezpieczeństwa strażacy wchodzą zawsze dwójkami, tworzącymi tzw. rotę. Jeśli jeden z nich zasłabnie lub zostanie ranny, drugi może sprowadzić pomoc. W rocie muszą być ludzie, którzy dobrze się znają i ufają sobie. Wchodzą do pomieszczenia, gaszą ogień, sprawdzają, czy nie ma poszkodowanych i idą dalej. Jeśli to możliwe, roty wchodzą z różnych stron budynku.
Zakończenie akcji
Akcja jest skończona, gdy ogień jest całkowicie ugaszony, wszyscy poszkodowani przekazani są służbom medycznym (lub sprawdzono, że nie ma poszkodowanych), a właściciel terenu podpisał protokół, przejmując za niego odpowiedzialność.
Specjalistyczne techniki gaszenia: Przeciwogień i ładunki wybuchowe
Przeciwogień w gaszeniu pożarów lasów
Istnieje taktyka służąca do ugaszenia pożaru lasu, polegająca na stworzeniu tzw. przerwy ogniowej na drodze frontu pożaru poprzez zastosowanie przeciwognia. Metoda ta sprowadza się głównie do usunięcia materiałów palnych poprzez ich wypalenie przed frontem pożaru. Polega to na kontrolowanym wypaleniu pasa terenu o odpowiedniej szerokości, co likwiduje materiał palny i powstrzymuje dalsze rozprzestrzenianie się pożaru. Są to działania w obronie. Taką technologię można z powodzeniem zastosować do zmniejszania tempa dynamicznie rozwijającego się frontu pożaru oraz dogaszania boków na dużych pożarzyskach. Podobną technikę stosują nie tylko Amerykanie i Kanadyjczycy przy pożarach lasów, ale też Rosjanie, którzy zresztą byli pierwsi w zrzucaniu strażaków na spadochronach w mało dostępne miejsca lasu w celu gaszenia pożarów.
Instruktaż prowadzenia zajęć z operowania prądami gaśniczymi
Wykorzystanie ognia do gaszenia pożarów lasów to zapomniana w Polsce metoda. Dyskusja o powrocie do tej techniki jako rozwiązania taktycznego została zapoczątkowana na konferencji „Ogień a gospodarka leśna i ochrona przyrody”. Uczestnicy spotkania (kierownictwo Państwowej Straży Pożarnej i Lasów Państwowych) rozpoczęli merytoryczną dyskusję o zmianie dotychczasowego podejścia do wykorzystania ognia w gaszeniu pożarów lasu. Miejmy nadzieję, że zapoczątkowana dyskusja i wypracowane wnioski przełamią dotychczasowe poglądy i opisywana metoda znajdzie zastosowanie w praktyce - może na początek przy pożarach na mniejszych powierzchniach. Należy równocześnie przenieść to zagadnienie do szkolenia kadr pożarniczych i ćwiczeń na obszarach leśnych. Profesor dr hab. Ryszard Szczygieł w referacie „Paradoks ognia - aspekt negatywny i pozytywny” przedstawił wyraźny podział na ogień jako źródło pożarów lasów i jako narzędzie wykorzystane do ich gaszenia.
Historia i wyzwania stosowania przeciwognia w Polsce
Państwowe Gospodarstwo Leśne już na początku lat 80. rozpoczęło intensywną budowę systemu obronnego dla dużych kompleksów leśnych, który wraz z wprowadzonymi narzędziami umożliwia pełne i bezpieczne zastosowanie ognia. Wdrożony program model pożaru lasu służy do prognozowania rozwoju pożaru, a w szczególności do zaplanowania w funkcji czasu miejsca usytuowania linii obrony. Istnieją jednak i słabe strony tej metody: obawa przed odpowiedzialnością za podjętą decyzję, brak dobrego opisu tej technologii w polskiej literaturze pożarniczej, pominięcie jej w szkoleniu kadr pożarniczych i ćwiczeniach na terenach leśnych, brak profesjonalnego przygotowania wybranych jednostek interwencyjnych do takich działań, a wreszcie niedoskonały stan prawny.
Dodatkową trudnością jest brak odpowiedniego sprzętu do bezpiecznego i sprawnego zakładania ognia, choć jest to łatwe do usunięcia poprzez wyposażenie wybranych pojazdów straży pożarnej i leśnych baz sprzętu w tzw. wypalarki, które sprawdzają się doskonale i są dostępne na rynku UE. Wpływ dominującego kierunku wiatru na rozwój zakładanego ognia oraz ograniczenie strefy zadymienia w tym rejonie można skutecznie wyeliminować, stosując mechaniczną dmuchawę, np. taką do usuwania jesiennych liści.
Aspekty prawne
Rozpatrując wdrożenie metody gaszenia ogniem, należy mieć również na uwadze potrzebę zmian w prawie. O ile prawo wyraźnie dopuszcza zastosowanie ognia na gruntach leśnych w celach gospodarczych - za zgodą właściciela i nadleśniczego - o tyle wyraźnie brakuje takiej regulacji w przepisach dotyczących prowadzenia działań gaśniczych. Obecne rozporządzenia nie ułatwiają Kierującemu Działaniem Ratowniczym (KDR) podjęcia takiej decyzji. Uregulowanie tej kwestii stosownymi przepisami i odpowiednimi procedurami jest potrzebne, a inicjatywa należy do komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej i ministra spraw wewnętrznych.
Warto przypomnieć, że gaszenie pożarów lasu wodą dowożoną przez pojazdy gaśnicze wyposażone w beczki ma dość krótką historię. Wcześniej system stanowili strażacy i tzw. leśne drużyny ratownicze, wyposażeni w łopaty, tłumice i gałęzie. Ostateczną linią obrony były naturalne przerwy ogniowe lub wprowadzone w IX w. szerokie pasy przeciwpożarowe. Wykonywanie pasów ogniowych było wówczas spowodowane bardzo dużymi powierzchniami drzewostanów sosnowych. Były one doskonale przygotowanym miejscem do tzw. odpalenia w stronę zmierzającego pożaru. Decyzję o użyciu ognia podejmowała służba leśna. Latem, przy kilkudniowej pogodzie pożarowej, po przekształceniu się pożaru pokrywy gleby w pożar całkowity drzewostanu, należy spodziewać się szybkości frontu pożaru w wysokości 5-10 m/min oraz przyrostu spalonej powierzchni od 25 do 100 ha na godzinę. Lepiej wypalić celowo jeden oddział lasu, niż pozwolić na spalenie się następnych pięciu.
Przykłady zastosowania przeciwognia
Karol Wiler, emerytowany pracownik Lasów Państwowych, jako uzasadnienie możliwości zwalczania pożarów lasu ogniem w Polsce przytacza kilka przykładów z własnego doświadczenia. Taką taktykę zastosował z powodzeniem w Nadleśnictwie Kliniska w Wielkanoc 1968 r., wykorzystując istniejący pas przeciwpożarowy przed frontem pożaru. Dowódca akcji gaśniczej przystał na takie rozwiązanie, powołując się na brak dostatecznych sił straży pożarnej, niedużą prędkość rozwoju pożaru oraz zapis obowiązującego wówczas rozporządzenia z 14 lipca 1951 r. W czasie suszy w 1976 r. w Borach Dolnośląskich, gdzie rozwinęło się równocześnie kilka dużych pożarów, po pokonaniu przez jeden z pożarów tzw. autostrady na terenie Nadleśnictwa Bolesławiec, podjęto decyzję o wypaleniu północnej części autostrady przed zbliżającym się frontem pożaru. Pożar został skutecznie zatrzymany. Trzeba podkreślić, że w wymienionych przypadkach podstawowym problemem był brak sprzętu do sprawnego i w miarę szybkiego założenia równoległej linii ognia.
Niepowodzenia w wykorzystaniu metody wypalania miały miejsce przy bardzo dużym pożarze w Nadleśnictwie Lubsko (tzw. pożar Zasieki 82), gdzie brak pomocy kadry dowódczej straży pożarnej i narzędzi doprowadził do niebezpiecznego zbliżenia się frontu pożaru. Również akcja gaszenia pożaru lasu na poligonie Żagań w sierpniu 1983 r. oraz pożaru w okolicach Kuźni Raciborskiej w 1992 r. zakończyły się niepowodzeniem. Przełom w zastosowaniu wypalania jako metody gaszenia oraz w wielu innych aspektach ochrony przeciwpożarowej polskich lasów nastąpił po ocenie przebiegu akcji gaśniczej pożaru Zasieki 1982. Finałem tej oceny było wprowadzenie do zasad gospodarki leśnej pasów biologicznych jako linii obrony.
Gaszenie pożarów szybów naftowych
Jeszcze jedną nietypową sytuacją jest gaszenie pożarów szybów naftowych. W tym przypadku bardziej chodzi o wysadzenie ładunku wybuchowego w pobliżu płonącego szybu, aby odciąć dostawy tlenu do ogniska pożaru. Taktyka ta była stosowana na Bliskim Wschodzie na początku lat 90. Ładunki wybuchowe mogą również służyć do demineralizacji pasa ziemi, czyli wykonania tzw. przegród ogniowych, np. specjalnych ładunków w taśmach.
Sprzęt gaśniczy w rękach strażaka
Strażacy dysponują szeroką gamą sprzętu gaśniczego, dostosowanego do różnych typów pożarów i warunków. Poniżej przedstawiamy podstawowe środki i urządzenia.
1. Hydrant wewnętrzny
Jest to zawór zainstalowany na specjalnej sieci wodociągowej, obudowany szafką i wyposażony w wąż pożarniczy oraz prądownicę. Ma zastosowanie do lokalizacji pożarów w zarodku wszędzie tam, gdzie jako środek gaśniczy stosuje się wodę. Sposób użycia hydrantu jest następujący: należy otworzyć drzwiczki szafy i sprawdzić, czy podłączony jest wąż i prądownica, rozwinąć wąż w całości, unikając zagięć i załamań, a następnie skierować wodę na miejsce pożaru. Obsługę hydrantu powinny stanowić dwie osoby: jedna obsługuje prądownicę, a druga zawór hydrantowy, dawkując ilość wody. Wodą nie gasimy urządzeń pod napięciem elektrycznym ani w ich obrębie, jak również innych substancji, które z wodą tworzą gazy palne.
2. Gaśnica wodno-pianowa
Jest to cylindryczny zbiornik, w którym znajduje się wodny roztwór środka pianotwórczego oraz zbiornik z gazem napędowym zaopatrzonym w zbijak. Posiada wężyk zakończony zamykaną prądowniczką. Po dostarczeniu gaśnicy w pobliże pożaru zrywa się plombę zabezpieczającą, wciska zbijak i kieruje strumień piany w ognisko pożaru. Działanie gaśnicy w każdej chwili można przerwać przez zwolnienie dźwigni prądowniczki. Ze względu na swoją budowę gaśnica prawidłowo pracuje tylko w pozycji pionowej.
Gaśnice wodno-pianowe przeznaczone są do gaszenia pożarów grup A i B. Napełnione wodnym roztworem środka pianotwórczego AFFF 3-6%, są specjalnie dostosowane do gaszenia pożarów materiałów stałych, głównie pochodzenia organicznego (np. drewno, papier, tkaniny) oraz cieczy palnych i materiałów stałych topiących się (np. benzyna, oleje, rozpuszczalniki, lakiery). Są zalecane do stosowania w przemyśle petrochemicznym, chemicznym, drzewnym, na stacjach paliw, w magazynach cieczy łatwopalnych i bazach transportowych. Zastosowany roztwór wodny ze środkiem pianotwórczym AFFF zabezpiecza ugaszone rozlewisko przed ponownym samozapaleniem.
3. Gaśnica proszkowa
To cylindryczny zbiornik zaopatrzony w dźwignię uruchamiającą zawór lub zbijak patronu z gazem napędowym. Proszek wyrzucany jest przez dysze lub wężyk zakończony prądowniczką przy pomocy gazu obojętnego (azot lub CO2). Po dostarczeniu gaśnicy w miejsce pożaru zrywa się plombę i zawleczkę blokującą, uruchamia dźwignię lub zbijak i kieruje strumień proszku w ognisko pożaru. Działanie gaśnicy można w każdej chwili przerwać przez zwolnienie dźwigni uruchamiającej lub dźwigni prądowniczki. Ze względu na swoją budowę syfonową gaśnica prawidłowo pracuje tylko w pozycji pionowej.
Gaśnice proszkowe przeznaczone są do gaszenia pożarów grup BC i ABC (w zależności od stosowanego proszku). Są szczególnie zalecane do zabezpieczenia różnych typów samochodów, garaży, warsztatów, magazynów, hal przemysłowych, statków, podziemnych wyrobisk górniczych, zakładów energetycznych i chemicznych, biur, hoteli i mieszkań. Specjalna wersja gaśnic, np. GSE-2x, jest przeznaczona do gaszenia sprzętu komputerowego, monitorów, RTV, rozdzielni i szaf sterowniczych. Pozwala ugasić źródło ognia w pomieszczeniach zamkniętych, nie narażając na zapylenie innych urządzeń.
4. Gaśnica śniegowa (CO2)
Jest to cylindryczny zbiornik zaopatrzony w zawór i wężyk zakończony dyszą wylotową lub w gaśnicach mniejszych - kroćcem obrotowym z dyszą. Wewnątrz gaśnicy znajduje się skroplony dwutlenek węgla (CO2), który po uruchomieniu pod własnym ciśnieniem wydostaje się na zewnątrz, oziębiając się do temperatury ok. -80°C. Po dostarczeniu gaśnicy w pobliże pożaru zrywa się plombę zabezpieczającą, uruchamia zawór i kieruje strumień dwutlenku węgla na ognisko pożaru. Działanie gaśnicze można w każdej chwili przerwać, zamykając zawór. Ze względu na swoją budowę syfonową gaśnica prawidłowo pracuje tylko w pozycji pionowej. Należy pamiętać, aby w czasie działania gaśnicy trzymać ją tylko za uchwyty, a także nie wolno używać tych gaśnic do gaszenia ludzi, ponieważ rozprężający się środek gaśniczy CO2 działa oziębiająco na płomienie i konstrukcje palące się, odcinając jednocześnie dopływ powietrza do źródła ognia.
5. Koc gaśniczy
Jest to płachta z tkaniny całkowicie niepalnej (np. włókno szklane, azbest) o powierzchni ok. 2 m². Przechowuje się go w specjalnym futerale. Służy do tłumienia pożaru w zarodku przez odcięcie dopływu powietrza do palącego się przedmiotu. W przypadku gaszenia ludzi należy osobę przewrócić i przykryć ją szczelnie kocem. Koce gaśnicze można również wykorzystywać do przenoszenia ewakuowanego mienia.
Rola i obowiązki strażaków ochotników w działaniach gaśniczych i ratowniczych
Strażacy z ochotniczych straży pożarnych (OSP) przede wszystkim biorą udział w akcjach gaśniczych oraz pomagają rannym w wypadkach. Zgodnie z Ustawą z dnia 17 grudnia 2021 roku o ochotniczych strażach pożarnych, do zadań OSP należy podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska.
Główne zadania i dodatkowe obowiązki
Głównymi zadaniami strażaków ochotników jest gaszenie pożarów i wsparcie osób poszkodowanych w wypadkach, łącznie z zabezpieczeniem miejsc wypadków i porządkowaniem ich po zakończeniu akcji ratowniczej. Istnieją natomiast jeszcze inne obowiązki, które na ekipy OSP nakładają przepisy, takie jak:
- Udział w alarmowaniu i ostrzeganiu ludzi o potencjalnych albo istniejących zagrożeniach.
- Udzielanie pierwszej pomocy.
- Kierowanie ruchem na drodze podczas wykonywania działań w związku z prowadzeniem akcji ratowniczej.
- Wyważanie drzwi mieszkania w czasie akcji, jeśli strażacy podejrzewają, że ktoś znajduje się wewnątrz, a nie udało im się nawiązać z nim kontaktu.
- Nietypowe interwencje, jak usuwanie gniazd szerszeni lub pomoc zwierzętom.
- Popularyzowanie sportu i kultury fizycznej, organizowanie ćwiczeń i uczestnictwo w szkoleniach oraz zawodach sportowo-pożarniczych.
- Profilaktyka, czyli promowanie dobrych praktyk w zakresie zachowań i działań ludzi (głównie dzieci, ale dorośli też są edukowani), a także ochrony przeciwpożarowej budynków oraz pozostałych terenów.
W szkołach i przedszkolach strażacy ochotnicy pojawiają się po to, aby poprowadzić pogadanki i konkursy, których celem jest uświadomienie młodym słuchaczom, w jaki sposób zachowywać się, aby nie dopuścić do pożaru i co robić, gdy ogień się pokaże. Ochotnicze straże pożarne tworzą ponadto dziecięce i młodzieżowe drużyny pożarnicze, czyli grupy, które poznają zasady bezpieczeństwa w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej i ćwiczą sprawność fizyczną. Nauka pierwszej pomocy przedmedycznej to kolejne zadanie strażaków, którzy współpracują z gminą i na rzecz społeczności lokalnej.
Prawa strażaków OSP
Strażacy, należący do ochotniczej straży pożarnej, mają - oprócz obowiązków - także prawa. Jednym z nich jest prawo do zwolnienia od pracy zawodowej. Uprawnienie to przysługuje wówczas, gdy strażacy akurat biorą udział w akcji ratowniczej, a także należy im się wypoczynek po tejże akcji, przy czym czas odpoczynku ustala osoba, która kierowała akcją ratowniczą. Pracodawca musi dać wolne pracownikowi, który jednocześnie jest strażakiem OSP. Szef musi zgodzić się na wolne pracownika-strażaka ochotnika od pracy także w przypadku, gdy ten wybiera się na szkolenie, organizowane przez straż pożarną lub przez inny podmiot, lecz straż pożarna go na nie kieruje. Strażacy ze struktur OSP mogą liczyć na bezpłatne wyżywienie w czasie prowadzenia działań ratowniczych. Ci sami strażacy i kandydaci na strażaków mogą otrzymać dodatkowe ubezpieczenie.