Specyfika zawodu strażaka i związane z nim ryzyka
Zawód strażaka od lat uznawany jest za jeden z najbardziej prestiżowych i cieszących się dużym zaufaniem oraz szacunkiem społeczeństwa. Jednakże, jest to również zawód o bardzo wysokim ryzyku zawodowym.
Podstawowym celem pracy strażaka jest wykonywanie czynności ratowniczo-gaśniczych podczas różnego rodzaju zdarzeń wymagających interwencji: pożarów, katastrof budowlanych i chemicznych, wypadków komunikacyjnych oraz innych sytuacji niosących zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi. Walcząc z ogniem, a także eliminując skutki katastrof, wypadków i klęsk żywiołowych - strażacy wielokrotnie narażają swoje życie.
Strażacy zazwyczaj pracują w szkodliwych i gwałtownie zmieniających się warunkach, w narażeniu na różnorodne czynniki ryzyka. Są to między innymi: zawalające się konstrukcje, spadający gruz, gazy, toksyczne pyły, atmosfera uboga w tlen. Dodatkowo narażeni są na urazy związane z wypadkami komunikacyjnymi, katastrofami przemysłowymi i powodziami.
Często wykonują czynności związane z dużym wysiłkiem fizycznym, np. dźwiganie ciężkich przedmiotów w wysokiej temperaturze otoczenia, a wszystko to przy obciążeniu odzieżą ochronną. Może to być przyczyną wyczerpania organizmu, urazów z przeciążenia oraz chorób układu krążenia. Ponadto, strażacy pracują pod ciągłą groźbą niebezpieczeństwa, przez wiele godzin, często w systemie pracy dyżurowej, co stanowi źródło stresu oraz problemów osobistych i rodzinnych. Tragiczne zdarzenia związane z akcjami ratowniczymi mogą wywoływać stres pourazowy.
Z sytuacją zagrażającą jego zdrowiu, a nawet życiu, strażak spotyka się w czasie alarmu, dojazdu do miejsca akcji ratowniczej, podczas realizacji zadań ratowniczych, jak również w czasie powrotu do remizy.
Według statystyk GUS w ubiegłym roku zgłoszono aż 68 663 ogólnych wypadków podczas pracy, co oznacza wzrost o 3,1% w porównaniu do roku 2022.
Podstawowe zasady bezpieczeństwa i higieny pracy strażaków
Niezbędnym i podstawowym warunkiem zapewniającym bezpieczeństwo strażaków jest ich zdyscyplinowanie. Dyscyplina polega przede wszystkim na doskonałej znajomości swoich obowiązków, przestrzeganiu obowiązujących przepisów i zasad BHP, postanowień regulaminów i instrukcji oraz na przestrzeganiu poleceń przełożonych.
Bezpieczeństwo w strażnicy i podczas dojazdu
Teren wokół strażnicy, a szczególnie przy bramach wyjazdowych i wejściach, powinien być utwardzony, równy i niezatarasowany. Od momentu ogłoszenia alarmu do wyjazdu samochodu pożarniczego ze strażnicy (remizy) mogą zdarzyć się niebezpieczne wypadki spowodowane często zaniedbaniem lub lekceważeniem przepisów.
Podczas zajmowania miejsc w środkach transportu i w trakcie jazdy należy przestrzegać zasad bezpieczeństwa. Nie należy w żadnym wypadku ustawiać się przed lub za samochodem pożarniczym lub innym środkiem transportowym. Dowódca pierwszej roty odpowiedzialny jest za właściwe zachowanie strażaków w kabinie załogi.
Zasady podczas akcji ratowniczych
Prowadzenie akcji ratowniczych przy jak najmniejszym narażeniu jej uczestników stanowi najtrudniejszą dziedzinę bezpieczeństwa i higieny pracy w pożarnictwie.
Rozpoznanie
Rozpoznanie szczegółowe przeprowadzane jest często w nieznanych warunkach, co związane jest z dodatkowym zagrożeniem jego uczestników. Niezbędnym, wymaganym podczas rozpoznania wyposażeniem są: wszelkiego rodzaju źródła światła, sygnalizatory bezruchu, uzbrojenie osobiste oraz ustalony system łączności zapewniający komunikację pomiędzy uczestnikami rozpoznania, jak również z asekuracją zewnętrzną (drogą radiową, przewodową, za pomocą linek asekuracyjnych - czuciową, itp.). Konieczny jest także podstawowy sprzęt burzący. W pomieszczeniach zagrożonych wybuchem bezwzględnie należy stosować sprzęt w wykonaniu Ex (np. latarki, narzędzia burzące itp.).
Prace z drabinami i sprzętem
Należy sprawdzić drabinę przed wejściem na nią. Gdy nie występuje bezpośrednie oddziaływanie temperatury i dymu, drabinę należy opierać tak, aby co najmniej dwa szczeble wystawały ponad krawędź.
Zabrania się stosowania oceny czasowej podczas zwijania po drabinach użytego w ćwiczeniu sprzętu, pomiaru napięcia i obsługi urządzeń elektrycznych pod napięciem, przecinania, rozłupywania lub rozbijania przedmiotów albo materiałów, zdejmowania sprzętu z dachu samochodu pożarniczego oraz obsługi specjalistycznego sprzętu ratownictwa chemicznego i technicznego.
Unikać należy prowadzenia linii wężowych w sposób utrudniający poruszanie się po drogach i dojściach do stanowisk gaśniczych. Stojaki i klucze hydrantowe należy oznakować ukośnymi biało-czerwonymi pasami.
Prądy wody należy kierować w ten sposób, aby nie dopuścić do zniszczenia lub zawalenia osłabionych przez ogień elementów konstrukcji budynku.
Wszystkie przedmioty i materiały uniemożliwiające wejście, np. przez okno do pomieszczenia, należy wsuwać do jego wnętrza, zachowując szczególną ostrożność przy wybijaniu szyb. Urządzeń elektrycznych i instalacji nie wolno dotykać, usuwać, zrywać. Może to nastąpić jedynie z zachowaniem przepisów o postępowaniu z urządzeniami elektrycznymi pod napięciem.
Dźwiganie i przenoszenie przez jednego strażaka przedmiotów, których ciężar przekracza 50 kg jest zabronione. Wartości te są określone przez normy ręcznego dźwigania i przenoszenia ciężarów.
Zgłaszanie obrażeń
Uczestnik ćwiczeń zobowiązany jest niezwłocznie zgłosić odniesione obrażenia.
Środki Ochrony Indywidualnej (ŚOI) strażaków
Środki ochrony indywidualnej to wyposażenie przeznaczone do noszenia lub trzymania, mające na celu ochronę zdrowia i życia pracownika. Muszą one zapewniać najwyższy osiągalny poziom bezpieczeństwa i być zaprojektowane zgodnie z zasadami ergonomii.
Zgodnie z rozporządzeniem z 2005 roku, do środków ochrony indywidualnej strażaka zaliczamy odzież ochronną oraz środki ochrony. Odzież ochronna strażaka dzieli się na trzy kategorie: chroniąca przed zagrożeniami minimalnymi, chroniąca przed konkretnym czynnikiem lub chroniąca życie i zdrowie pracownika.
Rodzaje ŚOI
Do środków ochrony zaliczamy środki ochrony kończyn (rękawice, buty), głowy i twarzy (hełmy, kominiarki) oraz układu oddechowego (aparaty powietrzne butlowe na sprężone powietrze oraz maski).
Inne rodzaje ŚOI to: ubrania izolujące cały organizm, kompletne ubrania w wykonaniu specjalnym (kwasoodporne, łukoodporne, gazoszczelne, żaroodporne), sygnalizatory bezruchu, pasy strażackie, szelki ratownicze.
Należy pamiętać, że odzież ochronna oraz uzbrojenie osobiste (środki ochrony indywidualnej) powinny znajdować się w ustalonych miejscach.
Ochrona przed upadkiem z wysokości - kluczowe elementy
Praca na wysokości to praca w miejscu, w którym istnieje potencjalne ryzyko upadku, a w konsekwencji poważnego urazu.
Do wykonywania pracy na wysokości potrzebne są właściwe kwalifikacje oraz sprzęt ochrony osobistej, który będzie zabezpieczał przed ewentualnym upadkiem. Tego rodzaju zadania często wymagają odwagi i działań w trudnych warunkach atmosferycznych, takich jak deszcz, mróz, wiatr czy silne słońce.
Ocena ryzyka i wybór sprzętu
Ocena ryzyka w celu zapewnienia pracownikom bezpieczeństwa ma kluczowe znaczenie, zwłaszcza w przypadku prac wiążących się z ryzykiem upadku z różnych wysokości. Wybór odpowiedniego sprzętu ma zasadnicze znaczenie w kontekście bezpieczeństwa pracownika, zwłaszcza w pracy na wysokości. Ryzyko upadku trzeba w sposób ciągły analizować, minimalizować m.in. przez adekwatne do zagrożenia zabezpieczenia. Mimo to, trzeba zachować ostrożność, gdyż żadne zabezpieczenie nie eliminuje całkowicie ryzyka.
Systemy ochrony przed upadkiem
Typowy osobisty system asekuracyjny chroniący przed upadkiem z wysokości (PFAS) składa się z trzech komponentów, nazywanych często „ABC ochrony przed upadkiem z wysokości”:
- A - zakotwiczenie (ang. Anchorage)
- B - szelki bezpieczeństwa (ang. Body support)
- C - łączniki (ang. Connectors)
Szelki bezpieczeństwa
Szelki bezpieczeństwa są absolutną koniecznością w pracy na wysokości. Ich zadaniem jest przede wszystkim ochrona przed upadkiem. Z szelek bezpieczeństwa w głównej mierze korzystają w swojej pracy strażacy, elektrycy, stolarze, rzemieślnicy oraz osoby z branży przemysłowej.
Nowoczesne szelki bezpieczeństwa posiadają przedni oraz tylny punkt zaczepowy, a także regulację pasów udowych, pasa biodrowego i pasów barkowych. Często są wyposażone w automatyczne zapięcia regulacyjne oraz punkty zaczepowe do pracy w zawieszeniu (zgodne z normą PN-EN 813) oraz w pasy do pracy w podparciu z bocznymi zaczepami (zgodne z normą PN-EN 358).
Inne elementy systemu
Kolejny sprzęt, który może uchronić pracownika przed upadkiem z wysokości, to linka i amortyzator bezpieczeństwa. Rola samego amortyzatora polega na pochłanianiu energii nagłych upadków i potknięć podczas wykonywania zadań na wysokościach. Stosuje się go wraz z linką i szelkami bezpieczeństwa.
Ważnym elementem jest również zatrzaśnik (karabinek), służący do łączenia elementów systemu.
Bloczek ratowniczy to narzędzie służące do wykonywania prac na wysokości i do transportu sprzętu. Bloczki stosowane są przez wielu strażaków, miłośników wspinaczki czy ratowników górskich, dostępne w wariantach pojedynczych i podwójnych.
Drabiny i praca na dachu
W kontekście pracy na wysokości, zwłaszcza na dachach, używa się różnych typów drabin. Można wykorzystać drabiny nasadkowe do poruszania się po dachu. Amerykanie stosują specjalne drabiny z chowanymi hakami (ang. hook ladder), które kładą na dachu, a haki przerzucają na drugą stronę spadu dachu. Tego typu drabiny są coraz częściej dostępne również w Polsce.
Przebywanie i poruszanie się na dachu to zawsze ryzyko upadku i konsekwencji poważniejszych niż upadek na ziemi. Właściwe wyszkolenie ma kluczowe znaczenie, ponieważ doświadczenie pomaga w nabraniu pokory, nauce ostrożności i prawidłowego zabezpieczania się.
Normy i przepisy prawne dotyczące bezpieczeństwa strażaków
Szczegółowe warunki bezpieczeństwa i higieny służby strażaków oraz zakres ich obowiązywania w stosunku do innych osób biorących udział w akcjach ratowniczych, ćwiczeniach lub szkoleniu reguluje m.in. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 listopada 1997 r. (Dz. U. 1997 Nr 145, poz. 962). Aktualnie obowiązuje Rozporządzenie MSWiA z dnia 16 września 2008 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. Nr 180, poz. 1115).
Inne istotne akty prawne obejmują:
- Rozporządzenie MPiPS z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz. U z 2003 r., Nr 169, poz. 1650 z późn. zm.).
- Rozporządzenie MZiOS z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz. U. Nr 69, poz. 332 z późn. zm.).
- Rozporządzenie MPiPS z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych (Dz. U. Nr 26, poz. 313 z późn. zm.).
- ROZPORZĄDZENIE MPiPS z dnia 27 kwietnia 2010 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania (Dz. U. Nr.82, poz. 537 z późn. zm.).
Komisja Europejska opublikowała szereg norm mających na celu kontrolę projektowania i stosowania sprzętu ratowniczego oraz środków ochrony indywidualnej służących do ochrony przed upadkiem z wysokości. Normy te muszą być przestrzegane i obowiązują we wszystkich państwach członkowskich.
Ciągłe doskonalenie bezpieczeństwa
Zasady bezpieczeństwa pracy strażaków nie wyczerpują w całości zagadnienia, które powinno być kontynuowane w sposób ciągły, w oparciu o analizy wypadków, doświadczenie dowódców, przepisy i regulaminy.
Obok sprzętu, który zapewnia ochronę przed upadkami, równie ważne są zasady jego używania. Sprzęt wysokościowy musi być regularnie sprawdzany pod kątem sprawności i bezpieczeństwa. Ponadto, sprzęt trzeba używać zgodnie z przeznaczeniem. Statystyki pokazują, że każda praca może nieść ze sobą ryzyko niebezpiecznych incydentów, a rosnąca liczba wypadków jest sygnałem, że trzeba dbać o własne bezpieczeństwo i wyposażyć się w sprzęt do indywidualnej ochrony.