Świadczenie ratownicze to forma wsparcia i uhonorowania dla strażaków ratowników Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), którzy przez lata brali udział w akcjach ratowniczych. Zostało ono wprowadzone na mocy ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, mając na celu gruntowną poprawę sytuacji strażaków ochotników i samych stowarzyszeń OSP, które są kluczowym elementem systemu bezpieczeństwa wewnętrznego państwa.
Jak wyjaśniono w uzasadnieniu do projektu ustawy, świadczenie to stanowi formę podziękowania państwa za wieloletnią, bezinteresowną służbę druhów i druhen na rzecz lokalnych społeczności. Przez dziesięciolecia, nierzadko z narażeniem życia i zdrowia, chronili oni życie, mienie i bezpieczeństwo obywateli, nie otrzymując w zamian wynagrodzenia.
Warunki Przyznania Świadczenia Ratowniczego
Prawo do świadczenia ratowniczego przysługuje strażakowi ratownikowi OSP, który spełnia określone kryteria:
- Staż czynnego udziału: Co najmniej 25 lat czynnego udziału w działaniach ratowniczych w przypadku mężczyzn i 20 lat w przypadku kobiet.
- Wiek: Ukończenie 65 lat w przypadku mężczyzn lub 60 lat w przypadku kobiet.
- Aktywność: Faktyczny udział w akcjach co najmniej raz w roku.
Wysokość Świadczenia i Wypłata
Od marca 2026 r. świadczenie ratownicze wynosi 288 zł miesięcznie. Wcześniej, po waloryzacji na podstawie Komunikatu Prezesa ZUS z 18 lutego 2025 r., kwota brutto dodatku wynosiła 273 zł. Świadczenie przysługuje od miesiąca złożenia wniosku.
Wypłaty świadczenia dokonuje Zakład Emerytalno-Rentowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (ZER MSWiA).
Status Podatkowy Świadczenia Ratowniczego: Problem i Kontrowersje
Pierwotne Założenia a Rzeczywistość
W uzasadnieniu do projektu ustawy o OSP z 2022 r., która wprowadzała dodatek emerytalny (świadczenie ratownicze), zakładano, że „z kwoty świadczenia nie będzie odprowadzany podatek ani składki na ubezpieczenia społeczne”. Pomimo tych założeń, obowiązujące przepisy podatkowe sprawiają, że świadczenie to jest traktowane jak zwykły dochód i podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych (PIT).
W praktyce oznacza to, że druhowie otrzymują co miesiąc kwotę pomniejszoną o podatek. Według szacunków, przy wcześniejszej kwocie 273 zł brutto i stawce podatkowej 12%, miesięczna kwota podatku wynosiłaby 32,76 zł, co daje rocznie około 392,04 zł. To rozwiązanie jest postrzegane jako niesprawiedliwe i stojące w sprzeczności z intencją ustawodawcy, który chciał w pełni i symbolicznie docenić ochotników.
Dodatkowo, jednostki wypłacające świadczenie są obciążone obowiązkami biurokratycznymi, takimi jak wystawianie formularza PIT-11 i odprowadzanie zaliczek na podatek z tego tytułu. Koszty biurokratyczne związane z ewidencjonowaniem i poborem tego podatku prawdopodobnie nie pokrywają nawet samej kwoty pobieranego podatku.
Stanowisko Ministerstwa Finansów
Ministerstwo Finansów w swoich wyjaśnieniach podkreśla, że świadczenie ratownicze nie mieści się w zakresie zwolnienia, o którym mowa w art. 21 ust. 1 pkt 44 ustawy o PIT. Zwolnienie to obejmuje bowiem świadczenia otrzymywane za bieżące uczestniczenie strażaków ratowników w szkoleniach, ćwiczeniach, działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych i akcjach związanych z likwidowaniem klęsk żywiołowych. Świadczenie ratownicze, będące uhonorowaniem wieloletniej służby, jest natomiast rodzajem dodatku do emerytury dla strażaka ochotnika.
Zatem, świadczenie ratownicze przyznawane strażakom OSP stanowi przychód z innych źródeł, który podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach ogólnych. Łączy się je z dochodami z innych źródeł przychodów i opodatkowuje stawkami określonymi w skali podatkowej (art. 27 ust. 1 ustawy o PIT). Z uwagi na miesięczną wysokość świadczenia, zaliczka na podatek dochodowy zazwyczaj nie jest pobierana, jednak podatek należy wykazać w rocznym rozliczeniu PIT-11.
Porównanie z Innymi Świadczeniami
- Ekwiwalent pieniężny: Przychody członków OSP uzyskane z tytułu uczestnictwa w działaniach ratowniczych, akcjach, szkoleniach i ćwiczeniach są wolne od podatku dochodowego od osób fizycznych (zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 44 ustawy o PIT). Katalog świadczeń objętych tym zwolnieniem jest zamknięty i nie może być interpretowany rozszerzająco.
- Nowy dodatek mieszkaniowy dla służb mundurowych: Trwają prace w MSWiA nad tzw. ustawą mieszkaniową, która zakłada wprowadzenie nowego dodatku mieszkaniowego dla funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej oraz służb specjalnych. Szacuje się, że kwota tego świadczenia, planowanego od 1 lipca 2025 r., ma wynosić od 900 do 1800 zł miesięcznie dla jednego funkcjonariusza i ma być zwolniona z podatku. Koszt dla budżetu państwa z tego tytułu będzie nieporównywalnie większy niż obciążenie związane ze zwolnieniem z podatku świadczenia ratowniczego dla strażaków OSP.
Inicjatywy Legislacyjne na rzecz Zwolnienia z PIT
Poselski Projekt Ustawy
9 stycznia 2026 r. Sejm zajął się nowelizacją ustawy o PIT, która zakłada wprowadzenie zwolnienia z podatku świadczenia ratowniczego. Projekt ten jest inicjatywą poselską, złożoną przez posłów koalicji, co daje dużą szansę na jego uchwalenie. Propozycja ta, zawarta w druku sejmowym nr 1731, zakłada dodanie pkt 44a do art. 21 ustawy o PIT, co zapewni całkowite zwolnienie świadczenia ratowniczego od podatku dochodowego od osób fizycznych.
Dzięki tej zmianie dodatek miałby być wypłacany w pełnej wysokości, bez potrąceń, co w pełni odda uznanie państwa dla służby ochotników. Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Sejmu wskazało, że w przypadku przyjęcia tych zmian, ubytek dochodów z tytułu PIT w budżecie państwa i budżetach samorządowych wyniósłby w 2026 r. około 46 milionów złotych.
Warto zaznaczyć, że wiceszef MSWiA Wiesław Leśniakiewicz poinformował, iż w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji nie były i nie są prowadzone prace legislacyjne w zakresie uregulowania kwestii zwolnienia świadczenia ratowniczego od podatku dochodowego. Prace te koncentrują się wyłącznie na poselskim projekcie.
WOS w Pigułce | Proces legislacyjny
Procedura Składania Wniosku
Wniosek o przyznanie świadczenia ratowniczego składa się do komendanta powiatowego lub miejskiego Państwowej Straży Pożarnej. Kluczowe jest przygotowanie kompletu dokumentów, ponieważ najczęstsze opóźnienia wynikają właśnie z braków formalnych. Dla lat po 2011 roku procedura jest prostsza, gdyż dane są weryfikowane w systemie PSP.
Jednym z podstawowych warunków otrzymania dodatku jest udokumentowanie odpowiedniego stażu udziału w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach. Środkiem dowodowym może być np. opinia wójta o wiarygodności oświadczeń świadków, która zastąpiła pierwotne potwierdzenie wójta w nowelizacji z 2023 r.
Wątpliwości Interpretacyjne i Potrzeba Doprecyzowania Przepisów
Nowelizacje przepisów o świadczeniu ratowniczym, w tym ta wprowadzona ustawą o ochronie ludności i obronie cywilnej z 5 grudnia 2024 r., nie zawsze skutecznie porządkują istniejące regulacje, prowadząc do szeregu wątpliwości.
Niespójności w Pojęciach
W świetle nowego stanu prawnego, świadczenie ratownicze obecnie otrzymuje strażak OSP, podczas gdy dotychczas świadczenie przysługiwało wyłącznie strażakowi ratownikowi OSP. Jest to istotna zmiana, gdyż aby stać się strażakiem ratownikiem OSP należy spełnić dodatkowe kryteria. Jednakże, w art. 17 ust. 1 oraz ust. 10a pkt 1 ustawy o OSP nie dokonano analogicznej zmiany pojęcia, co tworzy wątpliwości interpretacyjne.
Ewidencjonowanie Udziału
Nowelizacja nie doprecyzowuje w pełni kwestii ewidencjonowania przez komendantów powiatowych (miejskich) Państwowej Straży Pożarnej danych o udziale strażaków OSP w działaniach ratowniczych, akcjach, szkoleniach lub ćwiczeniach. Art. 16 ust. 5 ustawy o OSP jedynie uznaje, że ewidencja może być prowadzona z wykorzystaniem Systemu Wspomagania Decyzji PSP, a nie stanowi o obowiązku.
O ile organom PSP łatwiej jest zidentyfikować i zewidencjonować udział zastępów OSP w działaniach i akcjach, o tyle znacznie trudniej jest ewidencjonować udział w szkoleniach i ćwiczeniach, w których strażacy OSP mogą brać udział bez wiedzy PSP.
Brak Legalnych Definicji
Ustawodawca, dopuszczając możliwość otrzymywania dodatku emerytalnego za udział w szkoleniach i ćwiczeniach, nie postarał się o sformułowanie definicji legalnej tych pojęć. W przeciwieństwie do definicji działania ratowniczego i akcji ratowniczej, które są zawarte w przepisach strażackich, brak legalnych definicji „szkolenia” i „ćwiczenia” może przyczynić się do kwalifikowania rozmaitych aktywności strażaków OSP pod te pojęcia, co może prowadzić do nadużyć w wypłacie świadczenia.
Stosowanie Kodeksu Postępowania Administracyjnego
Na konieczność stosowania kodeksu postępowania administracyjnego w procedurze przyznawania dodatku emerytalnego wskazały wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych (np. WSA w Łodzi z 7 marca 2023 r., III SA/Łd 861/22 oraz WSA w Kielcach z 7 marca 2023 r., II SA/Ke 99/23). Mimo to, art. 17 ust. ustawy nie został doprecyzowany w tym zakresie.
Znaczenie i Zasięg Świadczenia
Obecnie ze świadczenia ratowniczego korzysta około 118 tys. osób. Najwięcej uprawnionych mieszka w województwach: wielkopolskim, mazowieckim i lubelskim. Eksperci zwracają uwagę, że znaczenie ma nie tylko liczba strażaków ochotników, ale również świadomość istnienia tego świadczenia wśród osób uprawnionych.