Wprowadzenie: Ryzyko Działalności Straży Pożarnej
Wykonywanie akcji ratowniczych wiąże się z ryzykiem - strażacy często narażają swoje życie i sprzęt, aby ocalić innych ludzi, a także aby chronić ich mienie. Podczas przeprowadzania akcji ratowniczych niejednokrotnie dochodzi również do uszkodzenia sprzętu, maszyn i wyposażenia należącego do PSP, OSP czy samych strażaków. W trakcie ich działań mogą również pojawić się sytuacje, w których dojdzie do szkody osób trzecich lub uszkodzenia ich mienia.
Możemy wyróżnić kilka podstawowych rodzajów takich szkód:
- Szkody poniesione przez samych strażaków biorących udział w akcjach i działaniach ratowniczych oraz w wykorzystywanym przez nich sprzęcie.
- Szkody poniesione przez osoby inne niż strażacy, które współuczestniczą w akcjach i działaniach ratowniczych i/lub w mieniu należącym do osób trzecich, które zostało wykorzystane do przeprowadzenia akcji ratowniczej.
- Szkody wyrządzone w mieniu osób trzecich w trakcie i w związku z przeprowadzaniem akcji lub działania ratowniczego.
W przypadku pojawienia się takich szkód ważne jest, aby zidentyfikować kto i na jakiej podstawie jest za nie odpowiedzialny, jak można się przed nimi zabezpieczyć (lub ubezpieczyć) i jakie kroki należy podjąć, aby zadośćuczynić poszkodowanym.
Podstawowe Akty Prawne Regulujące Działalność Straży Pożarnej
Strażacy PSP są funkcjonariuszami publicznymi, a ochotnicy (OSP) nie. Dlatego kwestia ich odpowiedzialności za różnego rodzaju szkody, do których często dochodzi podczas akcji, jest regulowana przez odmienne przepisy.
Zasady działania Państwowej Straży Pożarnej (PSP) regulowane są przede wszystkim przez:
- Ustawę z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (Dz.U. 1991 Nr 88 poz. 400) zwaną dalej u.psp;
- Ustawę z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz.U. 1991 Nr 81 poz. 351) zwaną dalej u.o.o.p.
Z kolei działalność Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) regulują:
- w pierwszej kolejności Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2020 r. poz. 2261);
- stosunkowo nowa Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. 2021 poz. 2490) zwana dalej u.osp;
- ze względu na charakter swojego działania OSP podlega także pod przepisy wspomnianej wcześniej u.o.o.p.
Już sama analiza podstaw prawnych pozwala wywnioskować, iż pomimo - co do zasady - pełnienia podobnych funkcji w zakresie ochrony przeciwpożarowej, zasady odpowiedzialności PSP i OSP mogą się znacząco różnić.
Odpowiedzialność za Szkody Poniesione przez Strażaków i Ich Mienie
Szkody na osobie - Strażacy PSP
Strażacy PSP, tak jak inni urzędnicy państwowi, objęci są systemem ubezpieczeń społecznych. Odszkodowania za ewentualne obrażenia ciała odniesione podczas wykonywania czynności służbowych są wypłacane stosownie do tychże regulacji.
Szkody na osobie - Strażacy OSP
W przypadku strażaków OSP kwestia odszkodowań za tego typu zdarzenia została uregulowana w Art. 26 u.o.o.p. oraz Art. 13 u.osp. Regulacje te, jeśli chodzi o zakres i kwoty odszkodowań, niejako zrównują w prawach strażaków OSP i PSP. Zgodnie z art. 13 ust. obowiązujących przepisów, strażakowi ratownikowi OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu i doznał uszczerbku na zdrowiu lub poniósł szkodę w mieniu, przysługuje: jednorazowe odszkodowanie w razie doznania stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu; renta z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy; odszkodowanie z tytułu szkody w mieniu. Jednorazowe odszkodowania przysługują na zasadach określonych w ustawie z dnia 24 sierpnia 1991 r.
Dodatkowo Art. 10 ust. 1 pkt 2) u.osp nakłada na gminę, na terenie której działa OSP, obowiązek ubezpieczenia strażaków ratowników OSP od następstw nieszczęśliwych wypadków podczas wykonywania powierzonych zadań. Taki sam obowiązek gmina ma wobec kandydatów na strażaków ratowników OSP oraz członków młodzieżowych drużyn pożarniczych i dziecięcych drużyn pożarniczych.
Właściwość Organu do Wypłaty Odszkodowań dla OSP
Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, że wójt nie ma uprawnień do ustalenia i wypłaty odszkodowania dla strażaka OSP w związku z wypadkiem w trakcie działań ratowniczych. Organem właściwym w tej sprawie jest komendant wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej. Zdaniem sądu, za wypłatę odszkodowania w postępowaniach niezakończonych, odpowiedzialny jest właściwy komendant wojewódzki PSP, nawet jeśli do wypadku doszło przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Jak przypomniał NSA, w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych zmianie uległa właściwość rzeczowa organu do wypłaty jednorazowych odszkodowań strażakowi ratownikowi OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu i doznał uszczerbku na zdrowiu lub poniósł szkodę w mieniu. NSA uznał, że skoro ustawodawca w przepisach intertemporalnych ustawy o OSP nie wskazał, iż do spraw dotyczących ustalenia i wypłaty jednorazowych odszkodowań strażakowi ratownikowi OSP, wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy należy stosować przepisy ustawy obowiązującej uprzednio, brak jest podstaw, by takowe założenie przyjąć.
Szkody w mieniu - Uszkodzenie Sprzętu
Mienie takie, jak sprzęt, maszyny i wyposażenie należące do PSP, OSP czy samych strażaków, może być przedmiotem standardowych ubezpieczeń majątkowych (PD, EEI, AC w przypadku pojazdów), co pozwala na uzyskanie stosownego odszkodowania w przypadku wystąpienia zdarzenia losowego.
Niezależnie od powyższego, Art. 13 u.psp przewiduje w uzasadnionych przypadkach możliwość kompensacji takiej szkody przez właściwego komendanta PSP. Podobnie jak inni urzędnicy państwowi, zawodowy strażak może ponosić odpowiedzialność za uszkodzenie sprzętu należącego do PSP, powstałe wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków służbowych. Zasady i wysokość tej odpowiedzialności regulowane są przez Rozdział 2 u.om.f.
Z kolei w przypadku strażaków ochotników analogiczne zdarzenia szkodowe mogą być rozpatrywane zgodnie z odpowiednimi przepisami art. 114-122 Kodeksu Pracy oraz art. 124-127 Kodeksu Pracy. W obu przypadkach kwoty tak ustalonej odpowiedzialności mogą być znacznym obciążeniem finansowym dla strażaka. Istnieje jednak możliwość zawarcia stosownego ubezpieczenia, które będzie częściowo chroniło interes majątkowy strażaka.
Przykład: Uszkodzenie Prywatnego Telefonu Strażaka OSP
Podczas wyjazdu do akcji, w momencie wsiadania do wozu bojowego, koledze strażakowi OSP wypadł telefon, który został zniszczony wskutek najechania na niego przez pojazd pożarniczy. Wartość uszkodzonego sprzętu wynosiła około 2400 zł, a telefon nie był ubezpieczony. Temat został zgłoszony, jednak ubezpieczenia w gminie nie obejmują ubezpieczeń majątkowych, dlatego w takim wypadku, zgodnie z ustawą, za zabezpieczenie odpowiada Komendant Wojewódzki.
W przypadku tego zdarzenia procedura rozpoczęła się od powołania komisji przez komendę, w skład której wchodziło wiele osób, w tym prawnik ze strony KW. Komisja prowadziła długotrwałe przesłuchania poszkodowanego i świadków, analizując każdy szczegół. Wnioski komisji często koncentrowały się na argumentach, że strażak nie ma prawa posiadać przy sobie prywatnego sprzętu (telefonu) tylko służbowy, a także, że strażak jest w akcji od momentu przyjazdu na miejsce zdarzenia, co sugerowało brak ochrony w drodze do akcji. To ostatnie prowadziło do wniosku, że nie należy się zadośćuczynienie, gdyż telefon wypadł w momencie wsiadania do wozu wyjeżdżającego do zdarzenia.
Prawnik KW wyraził odmienne zdanie, twierdząc, że strażak miał prawo posiadać telefon, lecz źle go zabezpieczył, co również skutkowało brakiem rekompensaty. Nie docierał argument, że telefon jest awaryjnym narzędziem komunikacji z dyżurnym, a także służy do sporządzania dokumentacji fotograficznej i opisowej miejsca zdarzenia (np. wycinki drzew), co jest wymagane przepisami. Często dokumentacja taka ratuje przed nieuzasadnionymi roszczeniami.
Strażacy OSP wskazują, że koszty takich komisji mogą wielokrotnie przekroczyć wartość szkody. Procedura ta budzi pytania o moment rozpoczęcia ochrony strażaka ochotnika w akcji i zakres jego praw. Zwykle w przypadku wypadku związanego z uszczerbkiem na zdrowiu, pomimo konkretnych kwot w grę wchodzących, procedury są bardziej usprawnione. Kwestia odszkodowania za prywatny sprzęt w takich sytuacjach pozostaje niejasna i często wymaga rozstrzygnięcia sądowego.
Odpowiedzialność za Szkody Wyrządzone Osobom Trzecim i Ich Mieniu
Strażacy PSP - Funkcjonariusze Publiczni
Art. 21 u.psp daje strażakom PSP duże uprawnienia do dysponowania majątkiem i zasobami ludzkimi w zakresie niezbędnym do przeprowadzania akcji ratowniczej. Działania te, choć niezbędne dla należytego wykonania obowiązków służbowych, mogą w konsekwencji doprowadzić do uszkodzenia mienia osób trzecich lub rozstroju zdrowia osoby trzeciej.
Zgodnie z Art. 142 Kodeksu Cywilnego właściciel rzeczy nie może sprzeciwić się jej zniszczeniu lub uszkodzeniu, jeśli zachodzi stan wyższej konieczności. Przysługuje mu jednak z tego tytułu odszkodowanie. Zasady przyznawania takiego odszkodowania zostały wskazane w Art. 22 u.psp, a jego wysokość regulowana jest przez Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 26 listopada 1997 r. w sprawie zakresu, szczegółowych zasad i trybu przyznawania świadczeń i odszkodowań osobom nie będącym strażakami w razie wypadku lub poniesienia szkody w mieniu w związku z udzielaniem pomocy lub udziałem w ćwiczeniach organizowanych przez Państwową Straż Pożarną.
Podejrzenie Nieprawidłowego Działania
Z inną sytuacją mamy do czynienia, gdy zajdzie podejrzenie nieprawidłowego przeprowadzania akcji ratowniczej - np. wskutek uchybień organizacyjnych kierującego tą akcją. Poszkodowany może wówczas dochodzić swoich roszczeń na gruncie Art. 417 Kodeksu Cywilnego. Tego typu odpowiedzialność jest jednak trudna do udowodnienia i może wiązać się z koniecznością skierowania sprawy na drogę sądową. Należy przy tym pamiętać, że zgodnie z Art. 9 u.o.m.f strażak PSP nie ponosi osobistej odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w trakcie i w związku należytym wykonywaniem funkcji publicznej (w tym przypadku - w związku z przeprowadzaniem akcji ratowniczej). Podobnie jak w przypadku innych funkcjonariuszy publicznych, za tego typu szkody odpowiada bezpośrednio Skarb Państwa, a ewentualne roszczenia należy kierować do właściwej jednostki PSP, w której pełnił służbę dany strażak.
Strażacy OSP - Odpowiedzialność Cywilna
Strażacy OSP nie są funkcjonariuszami publicznymi w rozumieniu ustawy (chociaż zgodnie z Art. 24 u.osp przysługuje im analogiczna ochrona prawna), zatem za wszelkie szkody powstałe na skutek ich działania, niewłaściwego działania lub zaniechania odpowiadają na zasadach ogólnych Kodeksu Cywilnego. Szkody takie, zwłaszcza związane z przeprowadzeniem akcji ratowniczo-gaśniczej, mogą osiągać znaczne rozmiary.
Obowiązkowe Ubezpieczenie OC dla OSP
W celu zabezpieczenia interesów majątkowych zarówno samych OSP jak i potencjalnych osób poszkodowanych, ustawodawca wprowadził we wspomnianym uprzednio Art. 10 ust 1 pkt 1 u.osp obowiązek zawarcia przez gminę, na terenie której działa OSP ubezpieczenia strażaków ratowników OSP (oraz kandydatów na strażaków ratowników OSP, członków młodzieżowych drużyn pożarniczych i dziecięcych drużyn pożarniczych, w tym ubezpieczenie grupowe) od odpowiedzialności cywilnej podczas wykonywania powierzonych zadań.
Warto zwrócić uwagę na trzy kwestie wynikające z przytoczonego przepisu:
- Ubezpieczeniem objęta ma być nie tyle sama OSP (jako stowarzyszenie), co bezpośrednio strażacy OSP (i kandydaci na strażaków ratowników OSP oraz członkowie młodzieżowych drużyn pożarniczych i dziecięcych drużyn pożarniczych). Zabezpiecza to poszczególnych strażaków - ochotników przed potencjalnymi roszczeniami w sposób zbliżony strażaków zawodowych, których chroni Art. 9 u.o.m.f.
- Ustawodawca wprowadził obowiązek zawarcia stosownej polisy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, nie wprowadził jednak żadnych minimalnych wymogów co do sumy gwarancyjnej czy oczekiwanego zakresu ubezpieczenia. Pozwala to na swobodne kształtowanie warunków ubezpieczenia przez Ubezpieczającego (gminę) i zakład ubezpieczeń, wystawiający stosowną polisę.
- Obowiązek zapewnienia ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej spoczywa na gminie, na terenie której działa OSP - a nie na samej OSP. Stąd coraz częściej w postępowaniach opartych o Prawo zamówień publicznych na ubezpieczenia kompleksowe gmin znajdują się stosowne zapisy, które potwierdzają ochronę działań strażaków OSP.
Wypadki, Nietrzeźwość i Kwestie Proceduralne
Przypadek Nietrzeźwości Kierowcy Wozu Strażackiego
W Tylmanowej kierowca wozu strażackiego OSP Ochotnica Dolna spowodował kolizję. Na miejsce wezwano policję. Podczas badania okazało się, że strażak był nietrzeźwy, miał 1,2 mg/l. Do zdarzenia doszło w niedzielę około godziny 20:44.
Zgłaszanie i Dokumentowanie Zdarzeń
W jednym z przypadków kierowca wozu strażackiego OSP został uznany winnym zjechania z drogi do rowu i spowodowania zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu drogowym, za co otrzymał grzywnę. Zdarzenie to uwydatniło problemy związane z prawidłowym zgłaszaniem wypadków z udziałem wozów bojowych i weryfikacją okoliczności. Niejednokrotnie dochodzi do sytuacji, w których początkowe relacje dotyczące przyczyn wypadków budzą wątpliwości, np. sugerując udział nieznanych użytkowników drogi, co następnie jest obalane przez ustalenia policji.
Incydenty te często wiążą się z pytaniami o natychmiastowe powiadomienie policji o zdarzeniu, analizę zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu drogowym, wykluczenie udziału alkoholu oraz ocenę przyczyn i inwentaryzację szkód. W niektórych sytuacjach brak odpowiedniej weryfikacji dokumentacji czy nieadekwatne podejście do zdarzenia przez osoby funkcyjne może prowadzić do dalszych konsekwencji prawnych.
Pojawiają się również dyskusje dotyczące wymogów Państwowej Straży Pożarnej wobec Ochotniczych Straży Pożarnych, takich jak żądanie wysyłania SMS-ów ze składem załogi w trakcie jazdy do zdarzenia. Argumenty za tym wymogiem obejmują potrzebę nadzoru ze strony PSP, odpowiedzialność za działania oraz konieczność weryfikacji uprawnień dowódców i obsady. Jednak strażacy OSP wskazują na zagrożenie dla bezpieczeństwa podczas prowadzenia wozu bojowego, brak służbowych telefonów oraz fakt, że listy obsady mogą być przekazywane na piśmie po przybyciu na miejsce zdarzenia.
Wymóg imiennego wykazania obsady wozu wynika z przepisów dotyczących samej PSP, mających na celu ewidencjonowanie danych osób biorących udział w działaniach. Problemem dla PSP jest to, że OSP jako stowarzyszenie rządzi się swoimi prawami i przepisami, co może utrudniać stosowanie jednolitych wytycznych. Ustawa o OSP ma na celu częściowo ujednolicić te kwestie.
Potrzeba Jasnych Standardów
Brak minimalnych wymogów co do sumy gwarancyjnej czy oczekiwanego zakresu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej dla strażaków OSP pozwala na swobodne kształtowanie warunków, co może prowadzić do różnic w ochronie. Również brak możliwości ubezpieczania strażaków OSP od "błędnych decyzji" (tzw. ubezpieczeń "od głupoty"), w przeciwieństwie do rozwiązań centralnych w PSP, stwarza lukę w systemie. Konieczne jest wypracowanie jasnych procedur i standardów, które zapewnią odpowiednią ochronę zarówno strażakom, jak i osobom trzecim, minimalizując ryzyko i koszty związane z niejasnościami prawnymi i proceduralnymi.