Umundurowanie członków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) oraz funkcyjnych oddziałów Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej (ZOSP RP), a także strażaków Państwowej Straży Pożarnej (PSP), podlega szczegółowym regulacjom. Określają one zasady noszenia odznak, dystynkcji, orderów i odznaczeń. Dbałość o estetykę i wygląd munduru stanowi jeden z podstawowych obowiązków każdego członka OSP i funkcyjnego oddziału ZOSP RP.
Ogólne zasady umundurowania OSP i ZOSP RP
Rodzaje oznak i ich umiejscowienie
Członkowie OSP i funkcyjni oddziałów ZOSP RP noszą emblematy w kolorze srebrnym na ciemnogranatowym tle, haftowane nitką lub bajorkiem. Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP) noszą emblematy i dystynkcje haftowane czarną nitką na czerwonym tle.
Emblematy te umieszcza się na:
- czapkach;
- pagonach ubiorów wyjściowych, galowych, paradnych, kurtek, koszul letnich i MDP, naszyte w odległości 2 cm od dolnej krawędzi pagonu;
- ubraniach ochronnych, specjalnych i koszarowych, w miejscach na to wyznaczonych i odpowiednio przygotowanych przez producenta ubrań.
Naszywki-oznaki specjalności
Członkowie OSP, zarządów ZOSP RP oraz funkcyjni pełniący specyficzne role (np. kierowcy, mechanicy motopomp, łącznościowcy, członkowie orkiestr i drużyn sanitarnych) noszą przy mundurach wyjściowych i galowych na lewym rękawie naszywki-oznaki specjalności. Są one haftowane srebrną nitką na ciemnogranatowym tle. Naszywki umieszcza się 15 cm od dolnej krawędzi rękawa. Członkowie MDP noszą naszywki-oznaki specjalności dla MDP na ramieniu prawego rękawa munduru.
Dystynkcje funkcyjne
Członkowie OSP, zarządów i komisji rewizyjnych OSP RP oraz funkcyjni oddziałów ZOSP RP mają prawo do noszenia dystynkcji odpowiadających najwyższej z pełnionych funkcji. Dystynkcje te noszone są na kurtkach w kolorze czarnym, w miejscach wyznaczonych przez producenta odzieży. Na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej dystynkcje pełnionych funkcji są haftowane srebrną nitką lub bajorkiem na ciemnogranatowym tle.
Ordery, odznaczenia i medale - zasady noszenia
Sposób zawieszania orderów i medali
Ordery, odznaczenia i medale zawiesza się na wstążkach o długości 6-6,5 cm każda. Wstążki te zakłada się na sznurkach w kolorze ubioru lub przyszywa bezpośrednio do kurtki mundurowej. Górna krawędź wstążek powinna tworzyć równą linię poziomą.
Baretki jako alternatywa dla odznaczeń
W sytuacjach, gdy nie ma obowiązku noszenia orderów, odznaczeń i medali, dopuszcza się noszenie ich baretek. Baretki te wykonane są ze wstążki w barwie przewidzianej dla danego orderu lub odznaczenia. Szerokość baretki odpowiada szerokości wstążki najniższej klasy danego orderu lub odznaczenia, a jej wysokość wynosi 8 mm. Baretki umieszcza się na podkładce sukiennej koloru czarnego, która jest o 2 mm szersza i wyższa od samej baretki.
Wyższe klasy orderów oznacza się na baretce przez nałożenie pośrodku rozetki, a wyższe stopnie odznaczeń - przez pionowe nałożenie wąskiego galonika złotego lub srebrnego. Baretki nosi się na kurtkach ubioru wyjściowego na lewej stronie piersi, w kolejności z prawa na lewo, w linii poziomej. W jednym rzędzie można nosić nie więcej niż trzy baretki, a powyżej trzech - w dwóch lub więcej rzędach, umieszczając je bezpośrednio jeden pod drugim.
Rozmieszczenie orderów i medali
Ordery i odznaczenia nosi się na kurtkach mundurowych rozmieszczone symetrycznie na wysokości 5,5 cm powyżej klapy górnej kieszeni. Zasady rozmieszczenia różnią się w zależności od liczby noszonych odznaczeń, przewidując umieszczenie pojedynczego orderu nad środkiem kieszeni, kilku odznaczeń w jednym lub kilku rzędach, z uwzględnieniem symetrii i zakrywania się wstążek.
Odznaki państwowe, wojskowe i cywilne na mundurze strażaka
Prawo do noszenia odznak pozarezortowych
Ordery i odznaczenia państw obcych oraz ich baretki nosi się po orderach i odznaczeniach polskich. Co istotne, członkowie OSP i funkcyjni oddziałów ZOSP RP mogą nosić na kurtkach ubioru wyjściowego odznaczenia i odznaki organizacji pożarniczych i pokrewnych, a także odznaki pożarnicze, policyjne, wojskowe i cywilne. Przypina się je bezpośrednio do kurtki munduru bez podkładek. Na kieszeniach kurtek mundurowych można nosić najwyżej dwie odznaki na prawej stronie kurtki i jedną odznakę na lewej stronie.
Odznaka Polskiego Czerwonego Krzyża (PCK)
W kontekście noszenia odznak na mundurach OSP, odznaka Polskiego Czerwonego Krzyża (PCK), będąca odznaką cywilną, może być noszona na mundurze. Choć oficjalne przepisy dotyczące umundurowania OSP mogą nie precyzować bezpośrednio noszenia wszystkich rodzajów odznak cywilnych, baretka Brązowej Odznaki Zasłużony Honorowy Dawca Krwi PCK (ZHDK) jest odwzorowaniem wstążki symbolizującej przyznanie tego odznaczenia. Brak jednoznacznych informacji w przepisach mundurowych OSP dotyczących konkretnego umiejscowienia baretki PCK sugeruje, że jej noszenie może podlegać indywidualnym ustaleniom lub być traktowane jako odznaka cywilna.
Szczególny przypadek: Odznaka Skoczka Spadochronowego Wojsk Powietrznodesantowych
Status odznaki i jej noszenie
Odznaka Skoczka Spadochronowego Wojsk Powietrznodesantowych jest odznaczeniem państwowym/wojskowym, a nie cywilnym. Prawo do jej noszenia uzyskuje się po zdobyciu tytułu skoczka spadochronowego, co następuje po oddaniu wymaganej liczby skoków (zazwyczaj cztery "turystyczne", jeden z zasobnikiem i jeden nocny). Jest to osiągnięcie wymagające trudu i zaangażowania, a osoby ją posiadające są dumne ze swojego dokonania.
Wielu strażaków PSP i OSP, którzy w przeszłości służyli w jednostkach wojskowych (np. w brygadach kawalerii powietrznej), posiada i nosi tę odznakę na swoich mundurach. Stanowi ona świadectwo ich wyszkolenia i poświęcenia.
Podstawa prawna noszenia odznak pozarezortowych na mundurze PSP/OSP
Kwestia noszenia odznak wojskowych, takich jak odznaka skoczka spadochronowego, na mundurach strażaków PSP i OSP jest uregulowana przez odniesienie do przepisów ustanawiających te odznaki.
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Rozdział 2, § 8. 1. 4)), strażak nosi na ubiorze wyjściowym i służbowym odznaki "w sposób określony w przepisach ustanawiających te odznaki". Jest to kluczowy zapis, który daje możliwość noszenia odznak niekoniecznie tylko PSP.
Sposób noszenia odznaki skoczka spadochronowego jest natomiast szczegółowo określony w Rozporządzeniu Ministra Obrony Narodowej w sprawie noszenia orderów, odznaczeń i odznak przez żołnierzy zawodowych. Przykładowo, w Wojskach Lądowych:
- „W Wojskach Lądowych nad lewą górną kieszenią kurtki munduru nosi się odznakę instruktora spadochronowego lub skoczka spadochronowego na wysokości 55 mm powyżej klapy, lekko pochyloną w stronę lewego rękawa, pomiędzy guzikiem a zewnętrznym brzegiem klapy. Odległość liczona jest do dolnej krawędzi odznaki.”
Oznacza to, że strażacy OSP i PSP, posiadający uprawnienia do noszenia odznaki skoczka spadochronowego, mogą ją umieszczać na swoim mundurze zgodnie z wyżej wymienionymi wytycznymi Ministerstwa Obrony Narodowej, ponieważ są to "przepisy ustanawiające te odznaki".
Umiejscowienie innych specjalnych odznak
Odznaka "Wzorowy Strażak"
Odznaka "Wzorowy Strażak" umieszczana jest na środku między guzikiem klapy a dolną krawędzią prawej, górnej kieszeni kurtki.
Odznaka "Za wysługę lat"
Odznaka "Za wysługę lat" znajduje się na klapie prawej, górnej kieszeni kurtki, na wysokości guzika, na środku lewej połowy klapy. Nosi się jedną aktualną odznakę, w jej lewym rogu.
Identyfikator z imieniem i nazwiskiem
Do ubioru wyjściowego, galowego i letniego można nosić identyfikator z imieniem i nazwiskiem. Identyfikator nosi się przypięty bezpośrednio nad górną krawędzią klapki prawej górnej kieszeni kurtki mundurowej lub koszuli letniej.
Typy umundurowania OSP i zasady stosowania
Ubiór galowy
W skład ubioru galowego wchodzą: mundur w kolorze ciemnogranatowym, koszula w kolorze białym z długim rękawem, czapka rogatywka (mężczyźni) lub dżokejka (kobiety) w kolorze ciemnogranatowym, obuwie w kolorze czarnym, sznur galowy w kolorze srebrnym przeplatany niebieską nitką. Ubiór galowy (ze sznurem galowym) z orderami, odznaczeniami, medalami i odznakami nosi się podczas świąt państwowych i w Dniu Strażaka, uroczystości wręczenia sztandarów, orderów, odznaczeń, medali i odznak, otwarcia strażnic oraz uroczystości składania wieńców.
Ubiór wyjściowy
W skład ubioru wyjściowego wchodzą: mundur w kolorze ciemnogranatowym, koszula w kolorze białym z długim rękawem, czapka rogatywka (mężczyźni) lub dżokejka (kobiety) w kolorze ciemnogranatowym, obuwie w kolorze czarnym, kurtka 3/4 z odpinaną podpinką w kolorze czarnym. Ubiór wyjściowy z baretkami nosi się podczas uczestniczenia w posiedzeniach władz statutowych OSP i oddziałów ZOSP RP oraz występowania w charakterze przedstawiciela OSP lub oddziałów ZOSP RP na oficjalnych spotkaniach i imprezach.
Ubiór letni
W skład ubioru letniego wchodzą: koszula letnia w kolorze białym z krótkim rękawem, spodnie (spódnica) w kolorze ciemnogranatowym, czapka rogatywka (mężczyźni) lub dżokejka (kobiety) w kolorze ciemnogranatowym, obuwie w kolorze czarnym. Ubiór letni nosi się w okresie od 1 maja do 30 września, warunkowany temperaturą powyżej 20°C i zasadą jednolitości w ramach OSP lub oddziału ZOSP RP.
Ubiór ochronny i koszarowy
W skład odzieży ochronnej i specjalnej wchodzą: ubranie ochronne dwuczęściowe, ubranie specjalne popularne dwuczęściowe, ubranie koszarowe, rękawice, kominiarka, buty specjalne i hełm. Odzież ochronną i specjalną nosi się podczas akcji ratowniczo-gaśniczych, ćwiczeń i działań ze sprzętem. Dopuszcza się noszenie ubrania typu „moro” bądź ubrania koszarowego podczas akcji ratowniczych, jeśli nie jest konieczne użycie ubrania ochronnego lub specjalnego. Na kurtkach odzieży ochronnej i specjalnej nosi się napisy "STRAŻ" w kolorze czarnym na żółtym tle.
Kluczowe wnioski
Podsumowując, przepisy dotyczące umundurowania strażaków OSP i PSP jednoznacznie dopuszczają noszenie odznak wojskowych i cywilnych, pod warunkiem, że są one odznakami państwowymi lub oficjalnie ustanowionymi, a sposób ich noszenia jest określony w przepisach je ustanawiających. W przypadku odznaki Skoczka Spadochronowego Wojsk Powietrznodesantowych, jej status jako odznaczenia wojskowego oraz precyzyjne wytyczne dotyczące jej umiejscowienia w regulaminach Ministerstwa Obrony Narodowej, pozwalają na jej noszenie na mundurze strażackim.