Kim jest Strażak? Rola i Wymagania
Synonimy zawodu strażaka to ratownik, funkcjonariusz pożarnictwa, pożarnik oraz pracownik ochrony przeciwpożarowej.
Podstawowym celem pracy strażaka jest wykonywanie czynności ratowniczo-gaśniczych podczas różnego rodzaju zdarzeń wymagających interwencji: pożarów, katastrof budowlanych i chemicznych, wypadków komunikacyjnych i innych sytuacji niosących zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi. Strażak jest funkcjonariuszem państwowym, przeszkolonym do specjalnych zadań. Jego praca polega na gaszeniu pożarów, likwidowaniu zagrożeń drogowych, chemicznych, wodnych, radiologicznych oraz na zapobieganiu ich skutkom.
Zawód strażaka jest zawodem o bardzo wysokim ryzyku zawodowym. Strażak powinien cechować się świetnym stanem zdrowia, sprawnością fizyczną, odwagą, determinacją. Kandydat na strażaka musi być odporny na stres, umieć szybko podejmować decyzje, pracować pod presją zagrożenia zdrowia i życia. Nie może bać się wysokości, dlatego podczas testów przyszli strażacy często sprawdzają swoją zdolność do pracy na znacznych wysokościach.
Strażacy cieszą się niesłabnącym szacunkiem społecznym, ponieważ są tymi, którzy ratują ludzi, zwierzęta i mienie materialne. Marzenia o pracy w straży są coraz trudniejsze do spełnienia, gdyż niewielki procent zgłaszających się kandydatów spełnia rygorystyczne wymogi formalne, związane ze stanem zdrowia i sprawnością fizyczną.
Specyfika Pracy na Wysokości w Straży Pożarnej
Praca na wysokości to codzienność osób wykonujących różne zawody, między innymi pracowników budowlanych, monterów, elektryków, inżynierów, strażaków czy pracowników firm sprzątających. W kontekście zawodu strażaka, praca na wysokości odgrywa kluczową rolę podczas akcji gaśniczych i ratunkowych. Jest to jedno z najczęściej występujących, a zarazem najbardziej niebezpiecznych zadań.
Definicja Pracy na Wysokości w Przepisach BHP
Szczegóły związane z pracą na wysokości są określone w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz. U. z 2003 r., Nr 169, poz. 1657 z późn. zm.). Zgodnie z definicją zawartą w tym akcie prawnym, praca na wysokości to każda praca wykonywana na powierzchni znajdującej się co najmniej 1,0 m nad poziomem podłogi lub ziemi.
Należy zaznaczyć, że od tej zasady istnieją dwa wyjątki. Pracą na wysokości nie jest praca wykonywana na powierzchni, która jest z każdej strony osłonięta ścianami lub ścianami z oknami oszklonymi co najmniej do wysokości 1,5 metra, ani praca wykonywana na powierzchni wyposażonej w inne stałe konstrukcje lub urządzenia chroniące pracownika przed upadkiem. Powyższe wyjątki obowiązują bez względu na wysokość powierzchni, na której odbywa się praca.
Drabiny i Środki Ochrony
Według Państwowej Inspekcji Pracy, bez zabezpieczenia można pracować na drabinie do wysokości 2m. Powyżej tej wysokości konieczne jest już zabezpieczenie do stałych elementów konstrukcyjnych. Należy zawsze stosować się do zasad przekazanych podczas treningów lub zawartych w instrukcjach określonych dla konkretnych zdarzeń i używać odpowiednich środków ochrony indywidualnej (rękawice odporne na temperaturę, czynniki chemiczne i cięcie, hełmy, gogle, ochronniki słuchu, maski, aparaty oddechowe). Należy sprawdzić drabinę przed wejściem na nią.
Praca z podnośnika nie jest zaliczana do pracy na wysokości w rozumieniu przepisów przewidujących czwarty stopień szkodliwości. W większości komend, jeśli czynność kwalifikująca się do szkodliwej była wykonywana nawet przez chwilę, jest ona liczona za całą akcję.
Zagrożenia w Pracy Strażaka, ze Szczególnym Uwzględnieniem Wysokości
Zawód strażaka wiąże się z wieloma zagrożeniami, które są potęgowane podczas prac na wysokości. Upadki z wysokości są obecnie najczęstszą przyczyną śmiertelnych wypadków przy pracy, również w kontekście zadań strażackich. Poniżej przedstawiono kluczowe zagrożenia:
- Duży wysiłek fizyczny: Dźwiganie ciężkich przedmiotów w wysokiej temperaturze otoczenia, przy obciążeniu odzieżą ochronną.
- Stres i problemy osobiste/rodzinne: Praca przez wiele godzin, często w systemie dyżurowym, stanowi źródło stresu i problemów osobistych i rodzinnych.
- Nadmierny hałas: Możliwość uszkodzenia słuchu, rozdrażnienia, zmęczenia podczas akcji gaśniczych.
- Wysoka temperatura: Dyskomfort cieplny, przegrzanie organizmu i/lub poparzenia podczas pożaru.
- Niska temperatura: Odmrożenia, zapalenia oskrzeli i płuc podczas prowadzenia akcji ratowniczych w okresie zimowym, szczególnie ratownictwa wodnego.
- Czynniki chemiczne i pyły: Różne związki chemiczne, na które strażak może być narażony podczas katastrof chemicznych - możliwość ostrych zatruć, poparzeń, zapaleń skóry. Gazy ulatniające się z nieszczelnych zbiorników i instalacji technologicznych objętych pożarem - możliwość ostrych zatruć. Środki pianotwórcze i inne materiały.
- Niedobór tlenu oraz obecność tlenku węgla i innych produktów spalania: Możliwość niedotlenienia i śmierci na skutek uduszenia.
szkolenie młodych strażaków OSP SARNOWA GÓRA
Wymagania Rekrutacyjne i Szkolenia dla Strażaków w PSP
Marzenia o pracy w straży są coraz trudniejsze do spełnienia, ponieważ niewielki procent zgłaszających się kandydatów spełnia wymogi formalne, związane ze stanem zdrowia i sprawnością fizyczną. Istnieją dwie główne drogi, by zostać zawodowym strażakiem Państwowej Straży Pożarnej: służba kandydacka lub służba przygotowawcza.
Wymagania Ogólne dla Kandydatów
Kandydat, niezależnie od obranej drogi, musi spełniać następujące wymagania:
- korzystać z pełni praw publicznych
- posiadać zdolność fizyczną i psychiczną do pełnienia tej służby
- posiadać uregulowany stosunek do służby wojskowej (nie dotyczy kobiet)
- nie może być karany za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe
- posiadać co najmniej średnie wykształcenie (w przypadku naboru do szkół również maturę, bo jej wyniki oceniane są w toku rekrutacji)
Testy Sprawnościowe i Psychofizyczne
Testy sprawnościowe do PSP są jednakowe dla wszystkich kandydatów do służby w Państwowej Straży Pożarnej, niezależnie od drogi rekrutacji. Obecnie testy sprawnościowe składają się z próby wydolnościowej (tj. Beep Test), podciągania na drążku oraz biegu po kopercie.
Szczególnie ważne są warunki psychofizyczne, czyli szybkość podejmowania decyzji, odporność na stres i odwaga. Z tego względu podczas testów sprawdzana jest również możliwość pracy na wysokości, a kandydat nie może bać się wysokości.
Sprawdzian Braku Lęku Wysokości (Akrofobia)
Zgodnie z przepisami, sprawdzian braku lęku wysokości (akrofobia) nie jest elementem testów sprawnościowych, ale stanowi odrębny element rekrutacji. W naborze „z ulicy” jest on opcjonalny, natomiast w naborach do szkół jest to jeden z obowiązkowych, stałych elementów rekrutacji.
Sprawdzian braku lęku wysokości (akrofobia) uznaje się za zaliczony, jeżeli asekurowany kandydat samodzielnie wszedł na wysokość 20m, na drabinę ustawioną pod kątem 75° i zszedł z niej.
Sprawdzian z Pływania
Sprawdzian z pływania uznaje się za zaliczony, jeżeli kandydat przepłynął 50 m dowolnym stylem w czasie do 90 sekund. Podobnie jak akrofobia, w naborze „z ulicy” jest on opcjonalny, a w naborach do szkół jest obowiązkowy.
Badania Lekarskie
Wszyscy, którzy mają pracować na wysokości, muszą przejść szczegółowe badania lekarskie (tzw. badania wysokościowe), które wykluczą występowanie u pracownika jednostek chorobowych zwiększających ryzyko wypadku. Badania wysokościowe poza badaniem ogólnym obejmują badanie neurologiczne i okulistyczne, a w przypadku pracy na wysokości powyżej 3 metrów - również otolaryngologiczne z badaniem błędnika. Na podstawie wyników badań lekarz medycyny pracy wydaje zaświadczenie, które jest ważne od 3 do 5 lat (w przypadku prac na wysokości do 3 metrów) lub od 2 do 3 lat (w przypadku prac na wysokości powyżej 3 metrów).
Aktualne zaświadczenie lekarskie od lekarza rodzinnego lub internisty dopuszczające do testu sprawności fizycznej z zapisem, że kandydat może przystąpić do testów sprawności fizycznej i pracy na wysokości, jest wymagane do okazania w dniu testów sprawności fizycznej. Jest to potrzebne do naboru i dalszej rekrutacji, wyłącznie na potrzeby PSP i określa jedynie brak przeciwwskazań do pracy na wysokości.
Przy ubieganiu się o zaświadczenie stwierdzające zdolność do pracy na wysokościach w Centrum Medycyny Pracy (CMP), lekarze mają dostęp do wyników badań okresowych strażaka, co ułatwia proces.
Uprawnienia do Prac Wysokościowych - PSP vs. Rynek Cywilny
Istnieje istotna różnica między uprawnieniami do prac wysokościowych uzyskanymi w ramach służby w Państwowej Straży Pożarnej a tymi wymaganymi na cywilnym rynku pracy.
Wydaje się, że wszystkie uprawnienia (sternicy, obsługa pił motorowych, prace na wysokości itp.) uzyskane w straży są tylko przeszkoleniem przydatnym w PSP. Oznacza to, że uprawnienia PSP w cywilu są nieważne, jeżeli chodzi o legalną pracę na wysokości.
Jeżeli strażak ma zamiar podjąć dodatkowe zatrudnienie w firmie zajmującej się pracami wysokościowymi, pracodawca cywilny często wymaga zaświadczenia o ukończonym kursie wysokościowym, np. tzw. BHP stanowiskowego, w tym przypadku wysokościowego lub alpinistycznego. Samo orzeczenie z WKL MSWiA czy strażackie zaświadczenie o zdolności do prac na wysokości, choć potwierdza brak przeciwwskazań zdrowotnych, zazwyczaj nie jest wystarczające do pracy cywilnej. Szkolenie stanowiskowe przeprowadza pracodawca przed dopuszczeniem do pracy i powinno ono zakończyć się odpowiednim certyfikatem.
BHP i Sprzęt Ochrony Indywidualnej (ŚOI) przy Pracach na Wysokości
Podczas pracy na wysokości niezmiernie ważne jest przestrzeganie zasad BHP. Upadki z wysokości niezmiennie stanowią największą część wszystkich wypadków przy pracy (około 31% wszystkich wypadków roku 2019 według GUS), a w szczególności tych śmiertelnych. W celu zapewnienia bezpieczeństwa konieczne jest stosowanie odpowiednich środków ochrony osobistej i ścisłe przestrzeganie zasad BHP.
Środki Ochrony Indywidualnej (ŚOI)
Pracownik wykonujący pracę na wysokości musi być wyposażony w odpowiednie środki ochrony osobistej, które chronią go przed upadkiem i minimalizują ryzyko zagrożeń. Materiały, z których wykonany jest indywidualny sprzęt ochrony osobistej, są niezwykle wytrzymałe i wygodne, dlatego produkty te stanowią niezbędny element pracy na wysokościach. Zapewniają pracownikom maksymalną ochronę i bezpieczeństwo, redukując ryzyko zagrożenia zdrowia i życia związane z upadkiem.
Środki ochrony indywidualnej do prac wysokościowych są środkami kategorii III (bezpośrednia ochrona zdrowia i życia) i z tego powodu należy je co roku poddawać oględzinom w autoryzowanym serwisie. Elementy takiego zestawu muszą spełniać stosowne normy (zgodne z Rozporządzeniu UE 2016/425 w sprawie środków ochrony indywidualnej).
System powstrzymywania spadania składa się z trzech podstawowych elementów:
- Punkt kotwiczący (A): Pierwszy i kluczowy element, pozwalający na bezpieczne przyłączenie zespołu łącząco-amortyzującego do elementu konstrukcji stałej. Zarówno punkt kotwiczący, jak i element, do którego jest mocowany, muszą mieć wytrzymałość co najmniej 10kN. Mogą być stałe (montowane na stałe, np. oczka, słupki) lub tymczasowe (łatwy montaż/demontaż, np. linka lub taśma opasująca elementy stałe, spięta łącznikiem).
- Szelki bezpieczeństwa (B): Ich zadaniem jest pionizacja ciała człowieka w trakcie spadania oraz bezpieczne rozłożenie sił towarzyszących powstrzymaniu upadku z wysokości.
- Zespół łącząco-amortyzujący (C): Łączy punkt zaczepowy w szelkach bezpieczeństwa z certyfikowanym punktem kotwiczącym. Do jego zadań należą m.in. ograniczanie zasięgu pracy celem niedopuszczenia do upadku, a w przypadku jego wystąpienia, zatrzymanie spadania oraz złagodzenie siły powstającej w czasie wyhamowywania (do bezpiecznej wartości, poniżej 6 kN).
Zastosowanie indywidualnego systemu powstrzymywania spadania jest metodą ostateczną, właściwą wtedy, gdy inne środki zabezpieczające nie mogą być użyte. Zadaniem systemu nie jest zapobieganie upadkowi, lecz bezpieczne zatrzymanie spadającego człowieka oraz złagodzenie niebezpiecznych następstw nagłej utraty prędkości.
Hełmy Ochronne
Hełmy ochronne mają specjalne znaczenie dla bezpieczeństwa prac wykonywanych na wysokościach. Chronią przed upadającymi przedmiotami, dlatego ich konstrukcja i wytrzymałość odgrywa bardzo ważną rolę w ochronie przed urazami głowy. Hełm przemysłowy chroni osoby na ziemi przed spadającymi przedmiotami, ale również jest obowiązkowy przy pracach wysokościowych. Hełmy do prac na wysokości, oprócz zgodności z normą dla kasków przemysłowych (EN-397), charakteryzują się m.in. paskiem podbródkowym oraz krótkim daszkiem, który nie ogranicza pola widzenia i nie zahacza o wystające elementy, np. stopnie drabiny podczas wspinaczki.
Obowiązki Pracodawcy i Organizacja Pracy
Przepisy BHP w Polsce zobowiązują pracodawców zatrudniających osoby wykonujące prace na wysokości do zapewnienia właściwych środków chroniących przed upadkiem. Według materiałów Państwowej Inspekcji Pracy do najważniejszych zasad bezpieczeństwa podczas pracy na wysokości należy zaliczyć:
- odpowiednie zaplanowanie przebiegu prac na wysokości
- rozważenie wszelkich okoliczności związanych z pracą na wysokości, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia niebezpieczeństwa
- poinformowanie pracowników o przyjętym planie prac na wysokości i wyjaśnienie jakichkolwiek wątpliwości
- wyposażenie pracowników w konieczne, w pełni sprawne środki ochrony osobistej (np. kask, szelki bezpieczeństwa) i upewnienie się, czy potrafią prawidłowo ich używać
- odpowiednie oznakowanie stref i miejsc niebezpiecznych (np. otworów, nieprzeszklonych okien)
- stała obecność osoby nadzorującej prace na wysokości
- zapewnienie asekuracji pracowników wykonujących prace szczególnie niebezpieczne przez innych pracowników
- udostępnianie pracownikom wyłącznie w pełni sprawnego sprzętu (np. drabin)
- ustawianie drabin, klamer i pomostów wyłącznie na stabilnych powierzchniach i oznaczanie maksymalnego dopuszczalnego obciążenia
- taka organizacja pracy, która nie zmusza pracownika do wychylania się poza poręcz balustrady lub obręb urządzenia, na którym stoi
- zamontowanie balustrad (na wysokości co najmniej 1,1 metra), krawężników (na wysokości co najmniej 0,15 metra) i poprzeczek (w połowie wysokości) na powierzchniach wzniesionych powyżej 1 metra powyżej poziomu podłogi lub ziemi, jeśli przebywają na nich pracownicy
- jeśli montaż balustrad jest niemożliwy - zapewnienie dodatkowych środków ochrony osobistej chroniących przed upadkiem z wysokości
Nadzór nad pracami na wysokości jest obowiązkowy i może być prowadzony wyłącznie przez osobę posiadającą szkolenie w zakresie ich prowadzenia, jak i sprzętu, który będzie wykorzystywany. Do jej zadań będzie monitorowanie przebiegu prac, ale również sprawdzenie prawidłowości połączenia sprzętu przed rozpoczęciem i w trakcie wykonywania prac.
Wszyscy pracownicy powinni zostać przeszkoleni w zakresie organizacji prac oraz korzystania ze sprzętu do prac na wysokości. W zakres takiego szkolenia powinno wchodzić m.in. prawidłowe łączenie elementów stanowiących system powstrzymywania spadania, odpowiednie zakładanie i regulację szelek bezpieczeństwa, stosowanie odpowiednich technik chroniących przed upadkiem z wysokości i wykształcenie tzw. świadomości wysokościowej.
Ryzyko Szoku Wiszenia
W przypadku wypadku, wiszący poszkodowany często jest bezradny i nie ma możliwości oswobodzenia się bez pomocy osób trzecich. Nawet 10 minut wiszenia w szelkach bezpieczeństwa wystarczy, aby poszkodowany doznał śmiertelnie niebezpiecznego szoku wiszenia (zespół zawisu w uprzęży)! Przyczyną jego wystąpienia są zaburzenia krążenia powstałe w wyniku zalegania krwi w kończynach dolnych, co prowadzi do trwałego uszczerbku na zdrowiu, a w konsekwencji do śmierci poszkodowanego. W sytuacji, kiedy dojdzie do wypadku, należy niezwłocznie wezwać pomoc medyczną i udzielić pierwszej pomocy.
Obszar prac wysokościowych powinien być odpowiednio wygrodzony i oznakowany.
Ścieżki Kariery i Zarobki Strażaka
Aby zostać strażakiem zawodowym, można ukończyć jedną ze szkół pożarniczych w Polsce lub zgłosić się do służby w Państwowej Straży Pożarnej w ramach naboru "z ulicy".
Służba Kandydacka (Szkoły Pożarnicze)
Służba kandydacka to możliwość podjęcia służby poprzez ukończenie jednej ze szkół PSP kształcących w systemie dziennym: Szkół Aspiranckich (Kraków, Poznań, Częstochowa) oraz Szkoły Głównej Służby Pożarniczej (oficerska) w Warszawie. Kandydat musi nie przekraczać 25 roku życia i posiadać świadectwo dojrzałości z matematyki, wybranego języka obcego oraz fizyki lub chemii lub informatyki lub biologii (jeden wybrany).
Absolwenci szkół aspiranckich uzyskują tytuł technika pożarnictwa i stopień młodszego aspiranta. Absolwenci SGSP uzyskują tytuł inżyniera i stopień młodszego kapitana. W czasie studiów słuchacze mogą być włączani do akcji ratowniczych na terenie całej Polski.
Strażak z tytułem inżyniera kończący SGSP ma szeroką wiedzę z zakresu znajomości organizacji systemu ochrony przeciwpożarowej, Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego oraz ochrony ludności. Posiada umiejętność analizowania zagrożenia pożarowego obiektów przemysłowych i użyteczności publicznej, obszarów leśnych, obszarów wsi, miast i osiedli oraz innych miejscowych zagrożeń, a także umiejętność oceny projektów budowlanych, urządzeń i procesów technologicznych pod kątem zagrożenia pożarowego i wybuchowego, umiejętność oceny skali zagrożenia pożarowego oraz wybuchowego i sposobów ich zmniejszania, znajomość zasad funkcjonowania i doboru systemów zabezpieczeń oraz projektowania i kontroli tych systemów, a wreszcie umiejętność prowadzenia szkoleń z zakresu ochrony przeciwpożarowej.
Służba Przygotowawcza ("Nabór z Ulicy")
Tzw. „nabór z ulicy” to przyjęcie do służby dokonywane przez właściwego terytorialnie komendanta wojewódzkiego, powiatowego (miejskiego) lub kierownika jednostki organizacyjnej PSP w miarę posiadanych możliwości etatowych. Po przyjęciu do służby, strażak przez 3 lata jest stażystą (istnieje możliwość skrócenia stażu za szczególne osiągnięcia itp.). W tym okresie kierowany jest niezwłocznie na kurs podstawowy w zawodzie strażak. Kurs podstawowy wlicza się do okresu stażu. Po tym okresie (w przypadku stwierdzenia przydatności i po wydaniu pozytywnej opinii) zostaje mianowany do służby stałej i przysługują mu odtąd wszystkie dodatki do uposażenia. Podczas stażu, od momentu mianowania (podpisania umowy) strażak otrzymuje pensję, również podczas kursu podstawowego.
Wynagrodzenie Strażaka
Wynagrodzenia strażaków uzależnione są od kilku czynników, w tym od rodzaju stanowiska (szeregowe, podoficerskie, aspiranckie, oficerskie). Pensje są sumą wynagrodzenia zasadniczego, dodatku za służbowego, dodatku motywacyjnego oraz dodatku uzasadnionego szczególnymi właściwościami, kwalifikacjami, warunkami czy miejscem pełnienia służby.
Średnie miesięczne wynagrodzenie brutto strażaka Państwowej Straży Pożarnej wynosi około 5 900 - 7 380 zł, a średnie wynagrodzenie netto (na rękę) to około 4 366 - 5 442 zł.
Wiele osób zaciąga się również w charakterze ochotników do OSP. Strażacy ochotnicy otrzymują ekwiwalent zależny od trwania akcji. Traktują to jako pasję, gdyż trudno tu mówić o zarobkach pozwalających na utrzymanie się.