Działania edukacyjne prowadzone przez strażaków dla najmłodszych stanowią kluczowy element prewencji społecznej, mający na celu zwiększenie świadomości na temat zagrożeń i kształtowanie prawidłowych zachowań w sytuacjach kryzysowych. Mimo intensywnego rozwoju ochrony przeciwpożarowej i krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, liczba pożarów nie spada, a świadomość społeczna dotycząca zagrożeń pożarowych i zatruć tlenkiem węgla w mieszkaniach wciąż jest niska.
Zadaniem Państwowej Straży Pożarnej na najbliższe lata będzie ograniczenie liczby ofiar pożarów w mieszkaniach. Jest to cel realny, choć wymagający wiele pracy i zaangażowania. Pośrednio przełoży się to także na ograniczenie liczby pożarów, a tym samym zmniejszenie potencjalnych strat.
Podstawy Prawne i Cel Edukacji Bezpieczeństwa
Nauka bezpieczeństwa w przedszkolu i szkołach jest elementem systemu kształcenia w Polsce. Promocja wiedzy i bezpiecznych zachowań oraz zapobieganie sytuacjom zagrażającym bezpieczeństwu to zadanie usankcjonowane w rozporządzeniu ministra edukacji narodowej z 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół.
Zakłada się w nim, że dzieci kończące edukację przedszkolną będą umiały zachować się w sytuacji zagrożenia, a także wiedziały, gdzie otrzymać pomoc i jak o nią poprosić. Przyjmuje się również, że będą w stanie, na miarę swoich możliwości, przewidzieć konsekwencje własnych zachowań.
Cyklicznie publikowane są gotowe konspekty zajęć dydaktycznych realizujących treści podstawy programowej. Proponowane zajęcia przeznaczone są dla dzieci pięcio-, sześcioletnich, jednak poszczególne części zajęć można z powodzeniem wykorzystać w pracy z czterolatkami. W każdym z konspektów znajdują się wskazówki dotyczące ogólnych i szczegółowych celów zajęć, a także metod i pomocy dydaktycznych niezbędnych lub przydatnych do ich przeprowadzenia. Każdy konspekt prezentuje szczegółowy przebieg zajęć, z uwzględnieniem zakładanych czynności prowadzącego oraz przewidywanych odpowiedzi dzieci.
Zajęcia opisane w pierwszych konspektach mają na celu zapoznanie dzieci z zawodem strażaków i miejscem ich pracy. W kolejnych poruszane są tematy szczegółowe, takie jak:
- Działania prewencyjne (niebezpieczeństwo pożaru, gaśnice, oznakowanie znakami bezpieczeństwa, drogi pożarowe)
- Działania, które należy podjąć w razie zagrożenia (ewakuacja, numery alarmowe)
Wśród szczegółowych tematów, które są omawiane podczas zajęć, znajdują się między innymi:
- Co to jest gaśnica?
- Ewakuacja z przedszkola
- Numer alarmowy 112
- Pali się!
- Samochód strażacki
- Czujka dymu/tlenku węgla (czadu)
Program "Bezpieczna+" i "Ogniki"
Krokiem w kierunku zmiany sytuacji w zakresie świadomości społecznej jest program rządowy "Bezpieczna+", zainicjowany w 2015 roku. Jego celem jest dofinansowanie wyposażenia sal edukacyjnych do praktycznych zajęć oraz przeszkolenie strażaków PSP do prowadzenia takich zajęć. Tak powstał pomysł prowadzenia bezpośrednich działań edukacyjnych skierowanych do dzieci ze szkół podstawowych, które miały pokazać w praktyce, jak reagować na sytuacje zagrożenia. Wyposażenie tych sal zaplanowano po konsultacjach z osobami prowadzącymi już wcześniej zajęcia z dziećmi w strażnicach. Ich doświadczenie pomogło także przygotować modelowe scenariusze tych wyjątkowych lekcji.
Pierwszy rok działania programu pokazał, że deklarowana liczba otwarcia 50 takich sal rocznie jest niemożliwa. Mimo to, w 2015 r. otwarto dwa klubiki, a w 2016 r. - 19. Rekordowy pod tym względem był 2017 r., w którym zaplanowano otwarcie aż 44 „Ogników”. Liczba odwiedzających sale edukacyjne w poszczególnych województwach przerosła oczekiwania strażaków. Jedynie w 2016 r. sale edukacyjne odwiedziło blisko 45 tys. dzieci.
Oferta edukacyjna okazała się niebywale atrakcyjna nie tylko dla dzieci, lecz także dla nauczycieli. Pomysł uczenia dzieci w warunkach kontrolowanego zagrożenia, z możliwością pokazania właściwych sposobów reagowania, przynosi korzyści - głównie dzięki temu, że nie boją się działać.
Szkolenia dla Strażaków i Materiały Dydaktyczne
W latach 2015-2016 przeprowadzone zostały szkolenia dla strażaków prowadzących zajęcia z dziećmi. W 2015 r. ukończyło je 54, a w 2016 r. już 161 funkcjonariuszy PSP. Ich organizacja powierzona została Ośrodkowi Rozwoju Edukacji (ORE).
Podczas dwudniowych szkoleń przedstawiane były zagadnienia dotyczące wpływu prewencji społecznej na poprawę bezpieczeństwa pożarowego, charakterystyczne cechy rozwojowe dziecka w wieku 6-8 oraz 9-12 lat, elementy metodyki pracy z dziećmi oraz podstawowe zasady komunikowania się z nimi. Omówione zostały również kompetencje i predyspozycje, które powinni mieć funkcjonariusze PSP odpowiedzialni za pracę z dziećmi.
Strażacy brali też udział w ćwiczeniach symulujących zajęcia z dziećmi, z wykorzystaniem gotowych scenariuszy. Otrzymali także gotowe scenariusze zajęć z dziećmi, na tyle rozbudowane, że można je z powodzeniem dostosować do każdej grupy wiekowej i indywidualnych potrzeb dzieci.
Aby ułatwić realizację programu, ORE przygotowało również dwuminutowe filmy animowane. Uczą dzieci prawidłowych zachowań w przypadku wystąpienia niebezpieczeństwa, pokazując zabawne perypetie dwóch kreskówkowych bohaterów:
- Florek Wodnicki - ośmiolatek w kasku z pióropuszem i peleryną z koca gaśniczego. Jest odważny, skory do pomocy i ma rozległą wiedzę na temat prawidłowego zachowania podczas zagrożenia pożarowego.
- Smok - towarzysz Florka, sympatyczna, wiecznie zakatarzona fajtłapa. Często kicha, czym czasami zdarza mu się zaprószyć ogień.
Film animowany dla dzieci
Wyzwania w Realizacji Programu "Ogniki"
Pierwszy tak kompleksowy program napotyka liczne problemy. Najtrudniejsze w ciągu pierwszych 2 lat było znalezienie właściwych miejsc dla „Ogników”. Większość budynków, jakimi dysponują komendy powiatowe (miejskie) PSP, nie ma odpowiednich pomieszczeń, czyli przynajmniej dwóch, najlepiej w bezpośrednim sąsiedztwie lub połączonych ze sobą, sal o łącznej powierzchni od 60 do 100 m², mogących pomieścić około 30 osób. Jedna z sal ma być multimedialna, druga - przeznaczona do symulowania typowego mieszkania.
Brak właściwych warunków lokalowych nie może być przyczyną niezrealizowania zobowiązań w tak słusznej sprawie. Dobrym pomysłem byłoby więc umożliwienie tworzenia „Ogników” w wojewódzkich ośrodkach szkolenia PSP, których przygotowanie logistyczne, techniczne, szkoleniowe i lokalowe daje możliwości przekształcenia ośrodków w lokalne centra edukacji społecznej.
Sala Ognik w Gdyni jest podzielona na dwa pomieszczenia, wyposażone w sprzęty gospodarstwa domowego, takie jak meble i sprzęt AGD, które można znaleźć w każdej łazience, kuchni czy salonie. Dodatkowo, by zajęcia były jak najbardziej zbliżone do tego, co może wydarzyć się podczas pożaru, w salach zamontowano zadymiarki oraz specjalne drzwi, które się nagrzewają. Na wyposażeniu są również fantomy, na których dzieci mogą ćwiczyć udzielanie pierwszej pomocy. Ważnym elementem jest telefon alarmowy oraz multimedialne pomoce naukowe i szereg znaków ostrzegawczych.
Zajęcia w salach edukacyjnych Ognik w Gdyni odbywają się we wtorki i środy, w godzinach 10:00-12:00. Jednorazowo może w nich uczestniczyć maksymalnie 28 osób.
Inne Inicjatywy Edukacyjne i Prewencyjne
Niezależnie od realizacji rządowego programu "Bezpieczna+", w obiektach PSP otwierane są rozbudowane centra edukacji przeciwpożarowej. Mogą one nie tylko wypełniać wszystkie funkcje „Ogników”, lecz także wychodzić z ofertą do młodzieży i osób starszych. Dobrym przykładem jest Centrum Edukacji Przeciwpożarowej w Chorzowie, w którym funkcjonują sektory tematyczne: „Ścieżka edukacyjna” oraz „Mała strażnica”. Zastosowane najnowocześniejsze rozwiązania technologiczne odróżniają to miejsce od innych sal edukacyjnych. Centrum zostało utworzone w zaadaptowanym pomieszczeniu nieużywanego magazynu podziemnego (800 m² powierzchni). Pokazuje ono zagrożenia pożarowe w mieszkaniach i lasach, skutki wypadków drogowych i katastrof budowlanych. Dodatkowy sektor, wyposażony m.in. w samochód pożarniczy (w skali 1:1), z wizualizacją jazdy alarmowej, pokazuje specyfikę pracy w straży pożarnej.
Nie można zapomnieć o wieloletnim programie edukacyjnym „Bezpieczne życie”, realizowanym przez PSP na podstawie listu intencyjnego podpisanego 20 września 2001 r. Do programu opracowane zostały nie tylko przetłumaczone z języka szwedzkiego ćwiczenia dla dzieci i podręczniki dla nauczycieli, ale również nasze rodzime „Przygody Ognika” z opowiadaniami autorstwa Aldony Dobrzyńskiej. Przez 15 lat program objął ponad 150 tys. dzieci w całej Polsce.
Dodatkowo, PSP realizuje zadanie dotarcia do wszystkich szkół podstawowych i gimnazjalnych w Polsce z kalendarzem plakatowym PSP. Ma to być zachętą do przystąpienia do konkursów i wiązać się z wizytą strażaków w placówkach oświatowych oraz pomocą w rozwiązywaniu doraźnych problemów prewencyjnych.
Znaczenie Profesjonalizmu w Nauczaniu: Lekcje z Incydentu
Prowadzenie zajęć edukacyjnych, zwłaszcza z zakresu pierwszej pomocy, wymaga wysokiego profesjonalizmu i aktualnej wiedzy. Nagranie z lekcji pierwszej pomocy w szkole podstawowej na Dolnym Śląsku, na którym strażak zakładał uczniowi opaskę uciskową na szyję, wywołało w sieci burzę i falę krytyki. Medycy szybko zareagowali na niebezpieczną prezentację, podkreślając, że stazę taktyczną zakłada się wyłącznie na kończyny (ręce, nogi), powyżej rany, powyżej stawu. W przypadku rany w okolicy szyi w warunkach przedszpitalnych, stosuje się bezpośredni ucisk na ranę.
Jednostka OSP KSRG Chobienia, z której pochodził strażak, wydała oświadczenie, przyjmując pełną odpowiedzialność za błąd. Zapewniono, że ratownicy wezmą udział w specjalistycznych warsztatach, aby uzupełnić braki w wiedzy. Ten incydent podkreśla krytyczne znaczenie zapraszania do szkół osób, które zawodowo pracują w ratownictwie medycznym (lekarzy, ratowników medycznych, pielęgniarek).
Prewencja Społeczna i Plany na Przyszłość
Opisane działania edukacyjne to element szeroko rozumianej prewencji społecznej. Jednak sama edukacja, choć ważna, nie wystarczy. Przede wszystkim należy wpłynąć na wprowadzenie zadania „prewencja społeczna” do budżetu państwa oraz do dokumentów strategicznych. Niezbędne jest także wprowadzenie obowiązku stosowania czujek dymu i czujników tlenku węgla w domach i mieszkaniach, a także zmian w przepisach umożliwiających kontrolę prawidłowości ich stosowania.
Konieczne jest również rozszerzenie liczby odbiorców programów edukacyjnych. Uczenie dzieci jest zadaniem bardzo wdzięcznym i stosunkowo łatwym. Statystyki jednak przypominają, że osoby tracące życie z powodu zatrucia tlenkiem węgla najczęściej ukończyły 60. rok życia. Przed nami więc trudne zadanie rozpoczęcia „prewencji senioralnej”, zapewne z wykorzystaniem innych form przekazu niż media społecznościowe i internet. Od kierunku prospołecznego nie ma ucieczki.
st. kpt. [Imię i Nazwisko]