Zdarzenia drogowe, a szczególnie wypadki, to obraz ludzkiego cierpienia, bólu, a bywa też i tragedii. Świadkami i współuczestnikami tych trudnych sytuacji są strażacy - zarówno zawodowi, jak i ochotnicy. Ich obecność na miejscu zdarzenia jest kluczowa dla udzielenia specjalistycznej pomocy, wydobycia zakleszczonych osób z pojazdów, zapobiegania nieprzewidzianym skutkom wycieków płynów, rozłączania instalacji elektrycznych, a przede wszystkim niwelowania wszelkich niebezpieczeństw zagrażających uczestnikom zdarzeń drogowych oraz innym służbom, takim jak ratownicy medyczni, lekarze i policjanci.
Współpraca służb ratowniczych
Kiedy na miejsce zdarzenia zjeżdżają kolejne wozy ratowniczo-gaśnicze, dźwięki strażackich syren często mieszają się z krzykami osób rannych i nawołujących o pomoc świadków. W podobnym czasie na miejsce przybywają inne służby: Pogotowie i Policja. Wszyscy ratownicy muszą współpracować, uzupełniać się i działać wspólnie, aby opanować sytuację. Podczas gdy jedni kierują się natychmiast do potrzebujących, drudzy błyskawicznie zabezpieczają miejsce, blokując ruch i zapobiegając wjechaniu innych pojazdów w powstały zator drogowy. To trudne zadanie, wymagające doskonałej koordynacji.
Rola Policji w zabezpieczeniu działań
Strażacy oczekują od Policji pełnego zabezpieczenia ich pracy, obejmującego kierowanie ruchem, niedopuszczanie osób trzecich na miejsce działań, odsunięcie gapiów oraz komunikację z Kierującym Działaniami Ratowniczymi (KDR). Jeśli policjanci są pierwsi na miejscu wypadku drogowego, powinni przeprowadzić wywiad dotyczący liczby i stanu osób poszkodowanych oraz ich lokalizacji. Należy również ustalić ilość i rodzaj pojazdów biorących udział w zdarzeniu oraz sprawdzić, czy występują zagrożenia dodatkowe, takie jak wyciek paliwa, zerwana instalacja elektryczna, uszkodzony gazociąg, lub czy pojazd posiada tabliczkę ADR, ostrzegającą o przewozie materiałów niebezpiecznych.
Rolą Policji jest również dochodzenie prawdy, zwłaszcza gdy sytuacja jest niejasna, a wersje kierujących się różnią lub nie potrafią oni dojść do porozumienia. Funkcjonariusze interweniują także, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że sprawca lub uczestnik zdarzenia drogowego jest pod wpływem alkoholu lub substancji psychoaktywnej.
Kluczowe działania strażaków na miejscu wypadku
W opanowaniu miejsca zdarzenia dużą rolę odgrywają strażacy. Ich najważniejsze czynności to zabezpieczenie miejsca wypadku oraz pomoc poszkodowanym. Muszą działać szybko i sprawnie, aby przygotować teren dla swobodnego działania wszystkich służb.
Ratownictwo techniczne i gaśnicze
Używając specjalistycznego sprzętu, strażacy rozcinają zmiażdżone karoserie w celu wydobycia zakleszczonych osób. Niwelują płyny i wycieki, aby zapobiec pojawieniu się ognia i ewentualnej eksplozji, stosując do tego specjalistyczne środki gaśnicze. Nierzadko wspólnie z ratownikami medycznymi zabezpieczają rany i urazy poszkodowanych.
Zabezpieczenie pojazdów z instalacją gazową (LPG)
W przypadku wypadku samochodu z instalacją gazową (LPG), nawet jeśli instalacja nie uległa rozszczelnieniu, ale widoczne są uszkodzenia, straż pożarna ma obowiązek zabezpieczyć zbiornik. Nie opróżnia się go z gazu, lecz zakręca zawory. Na butli LPG znajduje się tzw. wielozawór, zazwyczaj okrągły, z przezroczystą osłoną. Po jej zdjęciu należy zakręcić dwa małe metalowe zawory - jeden od napełniania i drugi zasilający silnik. Większy z nich służy do napełniania.
Wyzwania i trudności w pracy strażaków
Praca strażaków na miejscu wypadku drogowego wiąże się z wieloma wyzwaniami. Do najcięższych należy postępowanie z gapiami, którzy utrudniają prowadzenie działań ratowniczo-gaśniczych, zakłócając niesienie pomocy poszkodowanym, a często sami narażając się na niebezpieczeństwo. Poważnym problemem jest również zachowanie postronnych kierowców, którzy zatrzymują się, aby zrobić zdjęcie lub nagrać film, tamując ruch i tworząc zatory, co opóźnia dotarcie służb ratunkowych na miejsce wypadku.
Duże trudności sprawia również wyciągnięcie osoby zakleszczonej, szczególnie gdy brakuje wystarczających sił i środków, w tym osobowych, do wykonania wszystkich czynności.
#13 - Działania roty asekuracyjnej po odnalezieniu poszkodowanego strażaka
Bezpieczeństwo strażaków i zasady postępowania z poszkodowanymi
Podstawą działań na miejscu zdarzenia jest zwracanie uwagi na bezpieczeństwo własne, a także poszkodowanego, aby uchronić go przed kolejnymi urazami. Strażacy są narażeni na zadymienie, silne zabrudzenia, czynniki chemiczne, gazy i opary.
Środki ochrony osobistej i higiena
Przepisy zakładają stosowanie przez strażaków środków ochrony osobistej, takich jak maseczki jednorazowe, rękawiczki, hełmy z przyłbicą. Dowódca podejmuje decyzję o zastosowaniu aparatów powietrznych, gdy wymaga tego sytuacja, np. zadymienie. Po każdym wyjeździe sprzęt medyczny, jeśli był w użyciu, powinien być uzupełniony i sprawdzony. Natomiast przy kontakcie z materiałem biologicznym, wszystko, co miało z nim styczność, powinno być dezynfekowane.
Procedura „RIT” (Rapid Intervention Team)
Gdy w trakcie działań strażak będzie wymagać pomocy z uwagi na wypadek lub kontuzję, stosuje się procedurę „RIT” (Rapid Intervention Team). Jest to system mający na celu uporządkowanie działań i profesjonalne udzielenie pomocy, gdy poszkodowanym jest strażak. Na hasło „strażak zagrożenie życia”, kierujący działaniami ratowniczymi wdraża ten system, aby udzielenie pomocy poszkodowanemu koledze lub koleżance stało się priorytetem.
W każdym zastępie KSRG (Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy), zadysponowanym do akcji, co najmniej dwie osoby powinny posiadać przeszkolenie „KPP” (Kwalifikowana Pierwsza Pomoc), które uprawnia i nakłada obowiązek do udzielenia takiej pomocy.
Ewakuacja i strefa bezpieczna
W razie niebezpieczeństwa samozapłonu lub innych okoliczności wskazujących na zagrożenie, należy w miarę możliwości ewakuować poszkodowanych i niezwłocznie opuścić miejsce zdarzenia. Tylko posiadane doświadczenie i odpowiednie kursy pozwalają właściwie ocenić poziom niebezpieczeństwa. Po ewakuacji osób poszkodowanych należy wyznaczyć zdroworozsądkową strefę bezpieczną, aby zapobiec kolejnym niebezpiecznym sytuacjom oraz ograniczyć szkody materialne i w ekosystemie.
Postępowanie z poszkodowanymi na miejscu wypadku
W przypadku wypadku komunikacyjnego należy zawsze podejrzewać u osoby poszkodowanej uraz kręgosłupa. Z tego powodu, co do zasady, lepiej zajmować się poszkodowanym w samochodzie i poczekać z wyciąganiem do przyjazdu pogotowia, chyba że brak oddechu, tętna, zagrożenie pożarem lub inne bezpośrednie zagrożenie dla życia wymaga natychmiastowej ewakuacji. Strażacy, jako ratownicy, mają obowiązek udzielić pomocy. Obejmuje to otwarcie pojazdu, opatrzenie krwotoków, założenie kołnierza usztywniającego (którego głównym zadaniem jest odbarczenie kręgów szyjnych), zapewnienie komfortu cieplnego i psychicznego.
Straż nie transportuje poszkodowanych, lecz ewakuuje ich ze strefy zagrożenia, zgodnie z zasadami sztuki ratowniczej. Jeśli poszkodowany jest wyciągnięty, należy to zrobić z najwyższą ostrożnością, najlepiej od razu na deskonosze. Należy podkreślić, że błędy w postępowaniu, takie jak przestawianie pojazdu z rannym w środku, mogą prowadzić do tragicznych konsekwencji, co uwypukla wagę odpowiedniego przeszkolenia i ścisłego przestrzegania procedur.
Kiedy nie przesuwać pojazdów i śladów?
Generalnie, w wypadkach, kiedy policja będzie prowadzić dochodzenie (gdy są ranni lub denaci), nie należy przesuwać samochodów ani zacierać wszelkich śladów związanych z wypadkiem. Działania takie są dopuszczalne dopiero po zakończeniu oględzin policyjno-prokuratorskich. Przesunięte fragmenty karoserii mogą uniemożliwić określenie kluczowych parametrów, takich jak prędkość i kierunek uderzenia. Takie postępowanie ma również kluczowe znaczenie w sytuacjach, gdy sprawcy wypadków próbowali przenosić zmarłych pasażerów na inne siedzenia, aby zmienić okoliczności zdarzenia.
Stwierdzenie zgonu
Z wyjątkiem ewidentnych przypadków (np. odcięta głowa, ciało rozczłonkowane), zawsze należy prowadzić czynności ratujące życie lub zdrowie. Stwierdzenie zgonu leży w gestii lekarza. Jeśli zgon jest ewidentny, najlepiej niczego nie ruszać, zabezpieczyć miejsce wypadku i czekać na policję oraz prokuratora.
Kwalifikacja wypadku strażaka w służbie
Kwestia kwalifikacji wypadku strażaka, zwłaszcza w drodze do lub z miejsca pełnienia służby, była przedmiotem zmian prawnych i dyskusji. Od 1 lipca 2014 roku obowiązują nowe przepisy.
Regulacje przed 1 lipca 2014 r.
Do 1 lipca 2014 roku wypadek w drodze do lub z pracy był uznawany w Państwowej Straży Pożarnej (PSP) za wypadek pozostający w związku ze służbą. Podstawą prawną były:
- Ustawa o PSP (Art. 59), która stanowiła, że strażak, który w związku ze służbą doznał uszczerbku na zdrowiu lub poniósł szkodę w mieniu, otrzymywał odszkodowanie na zasadach określonych dla funkcjonariuszy Policji. W razie śmierci strażaka w związku ze służbą, odszkodowanie otrzymywali pozostali po nim członkowie rodziny.
- Ustawa z dnia 16 grudnia 1972 r. o odszkodowaniach przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą w Policji (Dz.U. Nr 53, poz. 345, z późn. zm.), której Art. 2 ust. 1 pkt 8 traktował bezpośrednią drogę do miejsca i z miejsca wykonywania czynności służbowych jako wypadek pozostający w związku z pełnieniem służby.
Regulacje po 1 lipca 2014 r.
Od 1 lipca 2014 roku weszła w życie Ustawa z dnia 4 kwietnia 2014 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadku lub choroby pozostających w związku ze służbą (Dz.U. z 2014 r. poz. 616), która uchyliła wspomniany Art. 59 ustawy o PSP. Nowa ustawa początkowo nie wskazywała wprost sytuacji "w drodze do lub z pracy" jako okoliczności pozostającej w związku ze służbą.
Jednakże, zgodnie z pismem Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z 30 czerwca 2014 roku, w przypadku zaistnienia wypadku w drodze do miejsca pełnienia służby lub w drodze powrotnej ze służby, strażak jest obowiązany niezwłocznie zawiadomić właściwego przełożonego. Kierownik jednostki PSP wszczyna postępowanie, a dokumentem potwierdzającym, że zwolnienie lekarskie miało związek z takim wypadkiem, jest karta wypadku w drodze do pracy lub z pracy.
Okres zwolnienia lekarskiego wskazany w protokole powypadkowym lub karcie wypadku w drodze do pracy lub z pracy upoważnia do wypłaty 100% uposażenia. Jeżeli strażak zachowuje ciągłość zwolnienia lekarskiego i kontynuuje leczenie u tego samego specjalisty, jego nieobecność w służbie jest uznawana za następstwo wypadku i nie powoduje zmniejszenia uposażenia.
Dokumentem końcowym potwierdzającym zakończenie leczenia związanego z wypadkiem pozostającym w związku z pełnieniem służby jest orzeczenie komisji lekarskiej MSW. W przypadku wypadku w drodze do służby, może to być zaświadczenie lekarskie o zakończeniu leczenia lub zaświadczenie wystawione przez lekarza medycyny pracy MSW o zdolności strażaka do wykonywania obowiązków służbowych. W razie wątpliwości, kierownik jednostki PSP może skierować strażaka do komisji lekarskiej MSW w celu określenia stanu zdrowia oraz ustalenia zdolności fizycznej i psychicznej do służby lub sprawdzenia prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do służby z powodu choroby (wypadku).
Strażak jako pierwszy ratownik poza służbą
Profesjonalizm strażaków często objawia się również poza godzinami służby. Przykładem jest druh Bogusz Wiszniewski z Potrzanowa, który, będąc świadkiem wypadku, natychmiast przystąpił do działań ratunkowych w ramach uprawnień pierwszego ratownika. Zabezpieczył miejsce zdarzenia, unieruchomił pojazdy, przeprowadził wywiad medyczny z uczestnikami i udzielił pierwszej pomocy, stabilizując stan poszkodowanego do czasu przybycia Zespołu Ratownictwa Medycznego. Taka postawa jest przykładem opanowania i gotowości do niesienia pomocy w każdej sytuacji.