Ryczów, malowniczo położony w gminie Ogrodzieniec, kryje w sobie ślady minionych czasów i bogatą historię. Ta niewielka miejscowość, znana wśród miłośników Jury Krakowsko-Częstochowskiej, słynie przede wszystkim z malowniczych skałek oraz ruin warownej budowli - Strażnicy w Ryczowie, będącej świadectwem dawnych dziejów.
Ryczów: Położenie i Charakterystyka
Ryczów to wieś znajdująca się niedaleko Ogrodzieńca, w województwie śląskim, w powiecie zawierciańskim. Leży w mikroregionie skałkowym, nazywanym również Małym Zakopanem, w nieco rzadziej odwiedzanym rejonie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Oprócz strażnicy, Ryczów słynie z malowniczych skał cieszących się popularnością wśród osób zajmujących się wspinaczką, z których można podziwiać piękną panoramę Jury Krakowsko-Częstochowskiej. W Ryczowie przecinają się także liczne szlaki piesze i rowerowe, co umożliwia dotarcie stąd do zamków w Podzamczu koło Ogrodzieńca, Smoleniu oraz Bydlinie.
Historia Wsi Ryczów
Pierwsze zapiski o wsi Ryczów pojawiły się w 1388 roku. Dokumenty z 1416 roku wymieniają Jana z Kwaśniowa, który trzymał tę wieś w zastawie, być może on sam lub jego przodkowie wzięli osadę w zastaw od króla. Ryczów był mianem wsi królewskiej i wchodził w skład dóbr Ogrodzieniec. Wspomniane jest także powstanie folwarku w Ryczowie, nazywanego Ryczowem lub Ryczowem Wielkim. Według danych historycznych, miejscowość w olkuskim, w gminie i parafii Ogrodzieniec, posiadała 112 osad i 2021 mórg, z 70 domami i 714 mieszkańcami.
Strażnica w Ryczowie: Warownia Jurajska
Geneza i Strategiczne Znaczenie
Ruiny Strażnicy w Ryczowie to przede wszystkim świadectwo dawnych dziejów, sięgające XIV wieku. Budowla, wzniesiona na trudno dostępnej skale, miała strategiczne znaczenie, stanowiąc ogniwo w łańcuchu mniejszych i większych warowni na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Strażnica powstała najprawdopodobniej w połowie XIV wieku jako kolejny z punktów oporu w systemie obronnym granic od strony czeskiej, zorganizowanego przez króla Kazimierza Wielkiego. Jej istnienie wiąże się prawdopodobnie z umocnieniem granicy Królestwa Polskiego.
Ta niepozorna twierdza uzupełniała lukę pomiędzy ówczesnym zamkiem Wołków w Podzamczu, zamkiem rodowym Pileckich w Smoleniu oraz warownią w Bydlinie. Niewielka budowla wzniesiona na trudno dostępnej skale pomiędzy tymi zamkami stanowiła łańcuch warowni, których celem było zabezpieczenie granicy Królestwa Polskiego. Przy tak gęstej sieci obiektów warownych, przenikanie dużych grup nieprzyjaciół nie mogło pozostać niezauważone. Przypuszczalnie bezpośrednią przyczyną powstania strażnicy było nasilające się na początku XIV stulecia zagrożenie ze strony czeskiej, gdyż w odległości zaledwie dnia marszu od Ryczowa przebiegała granica z zależnym od Czech księstwem siewierskim i bytomskim.
Konstrukcja i Upadek
Głównym elementem strażnicy była dwu- lub trzypiętrowa budowla w formie wieży mieszkalnej, do której zapewne dotrzeć można było przy pomocy drabin, lub nawet lin. Możliwe też jednak, że prowadził tu drewniany pomost. Do podnóża ufortyfikowanej skały przylegał niewielki dziedziniec oraz pomieszczenia dla straży. Wokół teren otoczony był wałami oraz - pomiędzy nimi - fosą.
Historia Ryczowa sięga roku 1416, jednak dokumenty z tego okresu nie wspominają o zamku. Niezależnie jednak, kto obiekt użytkował, nie czynił tego zbyt długo, bo już w XV stuleciu strażnica została opuszczona i (sądzi się, że strażnica wcześniej została wysadzona w powietrze) szybko popadła w ruinę. Warownie użytkowali jeszcze Bonerowie, jednak w XVI wieku została opuszczona i od tego czasu zaczęła podupadać. Z biegiem czasu obiekt uległ ruinie.
W okresie międzywojennym część skały obsunęła się, a wraz z nią północno-wschodni fragment zamku. Kolejnych zniszczeń dokonali mieszkańcy Ryczowa, którzy wysadzili fragment skały celem pozyskania surowca do budowy domu mieszkalnego. W latach sześćdziesiątych XX wieku obiekt został objęty ochroną konserwatorską, a mury zabezpieczono.
Ruiny Współcześnie
Współcześnie, mimo upływu lat, pozostałości Strażnicy wciąż przyciągają turystów. Zachowały się fragmenty murów oraz ziemny wał otaczający skałę. Fragmenty murów, wały i fosy opowiadają o historii tego miejsca. Wyjście na trudno dostępną skałę bez sprzętu wspinaczkowego może być w zasadzie niemożliwe. Obecnie w rejon resztek budowli prowadzą szlaki turystyczne, takie jak niebiesko znakowany Szlak Warowni Jurajskich.
Ochotnicza Straż Pożarna w Ryczowie
Powstanie i Pierwsze Lata (1928-1943)
Historia Ochotniczej Straży Pożarnej w Ryczowie rozpoczęła się 23 kwietnia 1928 roku. Jednostka została zarejestrowana rok później, 9 lipca 1929 roku pod numerem Z.B.P. Wśród założycieli wymienia się Antoniego Straszaka. Naczelnikiem został Stanisław Kuźniak (syn Jana). Powołanie straży pożarnej było wielce uzasadnione ze względu na zagrożenie pożarowe we wsi. Dzięki imprezom dochodowym zakupiono pierwsze mundury dla druhów. W początkowych latach sprzęt strażacki składał się z pomp ssawnych, przewożonych na wozach używanych w gospodarstwach.
Ważnym wydarzeniem dla społeczności i braci strażackiej był rok 1943, kiedy to jednostka otrzymała sztandar, ufundowany przez mieszkańców Ryczowa i okolic. Sztandar, zaprojektowany przez panią Elżbietę Ścisłowską, stanowił symbol poświęcenia i wspólnoty.
Tragedia i Odbudowa (Po 1944)
Niestety, rok później, 21 lutego 1944 roku, wieś Ryczów doświadczyła tragedii - pacyfikacji. Upamiętniają ją dziś tablice pamiątkowe, a coroczne obchody, w tym czterdziestą rocznicę wydarzenia, świadczą o pamięci i czynie Ryczowian i Okolicy. Pacyfikacja stała się zarazem początkiem dalszej, intensywnej działalności OSP w Ryczowie.
W latach 50. XX wieku w oparciu o jednostkę OSP w Ryczowie wyrosły dwie kolejne: OSP w Żelazku oraz OSP w Ryczowie Kolonii, do której jednostka z Ryczowa przekazała wówczas samochód pożarniczy STAR-29A. Dawne fotografie ukazują, jak rozwijała się jednostka, zdobywając coraz nowocześniejszy sprzęt, w tym przekazany przez Komendę Powiatową Straży Pożarnej w Zawierciu.
Nowa Remiza i Rozwój
Od lat 50. druhowie myśleli o godnym miejscu dla OSP. Budowę nowej remizy rozpoczęto w 1970 roku. Komunikat o powołaniu Komitetu Budowy ukazał się w Dzienniku Ustaw Wojewódzkich, a w jego skład weszli m.in. ks. Stanisław Faber (proboszcz parafii ryczowskiej), Stefan Kuśmierski, Piotr Uliniarz, Bronisław Pędzik i Władysław Uliniarz. Kosztorys budowy, wspieranej przez Franciszka Paszyńskiego (wieloletniego dyrektora szkoły podstawowej w Ryczowie), wynosił 1 300 000 zł. Uroczyste otwarcie remizy nastąpiło w dniu 2 lipca 1974 roku, w obecności Komendanta Rejonowego Straży Pożarnej w Zawierciu. Nowy budynek stał się „centrum wsi”, mieszcząc także Koło Gospodyń Wiejskich, Punkt Felczerski i Klub Młodego Rolnika.
Dzięki olbrzymiemu zaangażowaniu miejscowych strażaków, plac przed budynkiem remizy został gruntownie zmieniony. Wykonano go w ramach projektu opracowanego przez Urząd Miasta i Gminy w Ogrodzieńcu, a większość prac wykonano we własnym zakresie. Utwardzenie placu przy remizie wykonano za kwotę 8 744,35 zł.
Orkiestra Dęta OSP Ryczów
Przy jednostce OSP działa również Orkiestra Dęta, której założycielem był Feliks Wójcik z Dzwono-Sierbowic, twórca tak zwanej "Dętej z Górki". Orkiestra aktywnie uczestniczy w życiu lokalnej społeczności, występując na uroczystościach gminnych i wydarzeniach regionalnych, takich jak widowisko „Witaj Europo” na Zamku w Podzamczu. Dziś druhowie OSP Ryczów są także włączeni w Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy, świadcząc profesjonalną pomoc.
Klub Sportowy Orzeł Ryczów
W Ryczowie działa również klub sportowy Orzeł Ryczów. Czwartoligowy Orzeł Ryczów odnosił sukcesy w Regionalnym Pucharze Polski. W Wadowicach najwcześniej dobrnął do finału, pokonując klasę niżej notowaną Kalwariankę. Losy wadowickiego finału rozstrzygnęły się bardzo szybko, bo ryczowianie w ciągu minuty zdobyli dwa gole. W półfinale regionalnym, w zachodniej Małopolsce, ryczowianie zmierzyli się z mistrzem Chrzanowa. Sędzią tego meczu był Michał Bobrek z Wadowic, a żółte kartki otrzymali Socała i Kęska.
Ryczów jako Cel Turystyczny
Ryczów, zlokalizowany w mikroregionie skałkowym, nazywanym również Małym Zakopanem, to prawdziwa perełka dla miłośników przyrody i aktywnego wypoczynku. Oprócz strażnicy, Ryczów słynie z malowniczych skał cieszących się wśród osób zajmujących się wspinaczką, z których można podziwiać piękną panoramę Jury Krakowsko-Częstochowskiej. W Ryczowie przecinają się liczne szlaki piesze i rowerowe, takie jak "Szlak Orlich Gniazd", żółty "Szlak Pustynny" czy czarny "Szlak Partyzantów Ziemi Olkuskiej", dzięki czemu można stąd dotrzeć do zamku w Podzamczu koło Ogrodzieńca, Smoleniu oraz Bydlinie. Ruiny strażnicy w Ryczowie oraz Skrzynia Skała pod Ryczowem to tylko niektóre z atrakcji, które czekają na odkrycie.
